– سونىمەن, سوعىسقا بارامىن دەڭىز...اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ باستىعى, كاپيتان دانيار ءالىموۆ شاۋ تارتىپ قالعان دالا باتىرىنا تاڭىرقاي قارادى.
– ءيا, نەسى بار! سوعىسىپ جاتقانداردان مەنىڭ جانىم ارتىق پا ەكەن؟ ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ءوزىن ەركەكپىن دەيتىن اردا ازاماتتار ۇيىندە بۇعىپ جاتا ما؟ اتا-بابا سالتىندا ەر-ازامات ەل شەتىنە جاۋ تۇرە كىرگەندە جامباستاپ جاتىپ ولمەيدى. سەن دە ايتادى ەكەنسىڭ...
– مەن ايتسام, اقساقال, تۋراسىن ايتامىن. اسكەري ءتارتىپ بار. تارتىپكە باعىنعان ادام قۇل بولمايدى.
– سوندا سەنىڭ اسكەري ءتارتىبىڭ نە دەيدى؟
– جاسى كەلگەن ادامدى اسكەرگە الۋعا بولمايدى دەيدى.
– ە, مەنىڭ جاسىما بىرەۋ قاراپ جاتىر ما؟ بويدا كۇش بار, جىگەر بار, جاۋمەن نەگە جاعالاسپاسقا؟! مەن سياقتى تالاي ادام سوعىستا جۇرگەن شىعار.
– مايداندا تالاي ادامنىڭ جۇرگەنى راس. بىراق ولاردىڭ اراسىندا ءسىزدىڭ جاسىڭىزداعى ادامدار جوق.
قاجىمۇقاننىڭ توسىلعان جەرى وسى بولدى. تالاي تاسوتكەلدەن تايسالماي وتكەن تارلان ەمەس پە, ايدارحانىن مىنايىمگە تابىستاپ, مايدان شەبىندە جاۋعا قارسى اتوي سالعىسى-اق كەلگەن. ميشا بوروۆ, يان تسىگان سياقتى الىپتاردى شاڭ قاپتىرىپ, جاۋىرىنىن جەر يىسكەتكەن پالۋان پاكەنە ويلى, ۇزىن بويلى فاشيستەردەن قورقادى عوي دەيمىسىز. بىراق مىنا الدىنداعى كوميسسار ء«سىزدى سوعىسقا جىبەرە المايمىن» دەپ وتىر. مانا شىلىك بويىنان شىلبىرىن سۇيرەتىپ كەلىپ بوز بيەنى ۇستاعاندا, ونى ارباعا جەگىپ, ايەلى مەن بالاسىن قاسىنا الىپ اۋدان ورتالىعىنا شىققاندا جول-جونەكەي نە ايتىپ ەدى؟ بالۋانىن تالاي جانكەشتى جارىستارعا شىعارىپ سالعان ءمىنايىم اپانىڭ جۇرەگى سوندا وقىس بۇلك ەتىپ ەدى-اۋ. ول «باتىر ءبىر وقتىق» دەگەندى جاقسى بىلەتىن. بىراق ەرىنىڭ شەشىمىنە ەشقاشان قارسى كەلىپ كورمەگەن ول بۇل جولى دا ءۇن قاتقان جوق. ءۇنسىز كەلىستى. باسقا شاراسى بار ما؟
– ارلى ازامات ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەزىلىپ جاتپاس بولار. ال سوعىسقا جىبەرمەدىڭ. ەندى نە ىستەۋىم كەرەك؟
– شاماسى, مىنا ءمىنايىم شەشەيدىڭ شايىن ءىشىپ جاتقاننان دۇرىسى بولماس, – دەدى كاپيتان ازىلدەمەك بولىپ.
قاجىمۇقان انشەيىندە اشۋلانا قويمايتىن ادام ەدى. بالاسىمەن جاستى مىنا كوميسساردىڭ ءسوزى شىمبايىنا قاتتى باتتى.
– ءاي, سەن نە وتتاپ تۇرسىڭ؟ بالۋان دەگەن اتىم بار. مايدانعا مەن دە ەل قاتارلى ۇلەس قوسايىن دا. مەن بۇدان دا جامان كۇندەردى, تار كەزەڭدى,تالاي قۇقايدى كورگەن اداممىن. سولاردىڭ اراسىنان امان ءوتتىم. ءبىر كەزدە نان تاپشى بولعاندا التىن, كۇمىس مەدالدارىمدى قازىنانىڭ كوميسسيوندىق ماگازينىنە وتكىزىپ, ۇنعا تالون العانمىن. بازارعا قارا باقىر تيىنعا ساتقانىم جوق. بارىمدى ەلىمە بەردىم. ءالى دە بويىمدا كۇش-قۋاتىم بار. بالۋان دەپ باسىنا كوتەرەتىن ەلىم بار. قارت تا بولسام, باسىم جەرگە ءتيىپ وتىرعانىم جوق. جيعان-تەرگەنىمدى جەڭىسكە, سوۆەت ارمياسىنا بەرسەم بولماي ما؟ – دەدى قاجىمۇقان قاھارلانىپ.
– ە, مىناۋىڭىز وڭ شەشىم ەكەن, – دەپ اسكەري كوميسساردىڭ ءجۇزى جىلىدى.
– وسى بەردەڭكە قانشا تۇرادى؟
– ۆينتوۆكانى ايتامىسىز؟ ول كوپ بولسا ەكى مىڭ سوم شىعار.
– ارزان ەكەن عوي.
قاجىمۇقان بۇل باعاعا كوڭىلى تولمادى بىلەم, زەڭبىرەكتىڭ قۇنىن سۇرادى. ودان جىلجىپ تانكىگە كەلدى. اقىرىندا سامولەتتىڭ باعاسىن سۇراعان.
– ءبىزدىڭ شامالاۋىمىزشا, سامولەتتىڭ باعاسى 100 مىڭ سوم تۇرادى, – دەدى كاپيتان.
– مەن وسىعان توقتادىم, – دەپ بالۋان ورىنىنان كوڭىلدەنە كوتەرىلدى.
ارسا-ارساسى شىققان ىردۋان اربانى بورپىلداق توپىراقتا سۇيرەپ بوز بيە كەلە جاتتى. ارباداعى ەرلى-زايىپتىلار وي قۇشاعىندا ەدى. بالا ايدارحان شات-شادىمان. اكەسى ەرتەڭ شىمكەنتكە جۇرمەك. قالاعا بارسا اكەسى ونى دا الا كەتۋى مۇمكىن عوي. ال قالادا بالمۇزداق بار.
جول-جونەكەي ەرلى-زايىپتىلار ۇزاق كەڭەستى.
– بالۋان, مەن نە دەيىن؟ ادام تاپقان دۇنيەسىن ءوز يگىلىگىنە جۇمسايدى. ونىڭ قوجايىنى ءوزىڭسىڭ. قايدا, نەگە جۇمسايمىن دەسەڭ دە ەركىڭدە. باستىسى, ەلگە اسا ءزارۋ بولىپ تۇرعاندا كومەكتەسكەنىڭ وتە ورىندى. مۇنىڭدى قوستايمىن. ماعان سالسا, سەنىڭ اماندىعىڭنان, مىنا بالانىڭ اماندىعىنان باسقا تۇك تە كەرەگى جوق, – دەگەن ءمىنايىم.
– مىنە, بۇل ءسوز-اق. ەرتەڭ تەمىرلان كاسساسىندا جاتقان قارجىمدى الىپ, شىمكەنتكە بارامىن, – دەپ قاجەكەڭ ءوز بايلامىن ايتتى, – سوعىسقا مەنى الماسا دا سامولەتىم بارادى. جاۋعا قىرعيداي تيەدى.
كۇيەۋىنىڭ كوڭىلدى كەيپىن كورىپ ءمىنايىم مارقايىپ قالدى.
ەرتەڭىنە قاجىمۇقان شىمكەنت قالاسىندا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى,تانىسى ءسالىمجان عاليەۆتىڭ الدىندا وتىردى.
– قاجى كوكە! قايدان ءجۇرسىز؟ ءسىزدى كەلىنىڭىز نۇريكامال دا كورىنبەي كەتتى عوي دەپ مەنەن ءجيى سۇراۋشى ەدى. ۇيگە ءتۇسىڭىز, – دەپ قۋانىپ قالدى.
– قوناق بولۋ قاشپايدى. وزىڭمەن اقىلداسار اسا ماڭىزدى شارۋا بار.
حاتشى ويلانىپ قالدى. نە سىر ايتپاق؟ بالۋان ءوز جايىنىڭ شارۋاسىمەن, باقايەسەپپەن كەلەتىن جان ەمەس. ەندەشە, ەرەكشە ءبىر ماسەلە بولدى عوي.
– ءسالىمجان قالقام, سەنەن جاسىرار سىرىم جوق. بۇل كەلىس جاي كەلىس ەمەس, كۇردەلى. قان مايداندا جان الىپ, جان بەرىسىپ جاتقان وتانداستارىما مەن دە ۇلەس قوسسام دەيمىن. ەل ارالاپ ونەر كورسەتىپ تاپقان قارجىم بار, رەسەيدەن اكەلگەنىم بار, ءبىر كادەگە جاراپ قالار دەپ ءبىراز قارجىنى ءمىنايىم اپاڭ ەكەۋىمىز كاسساعا سالىپ قويعان ەدىك. سول قارجىعا سامولەت جاساتپاقشىمىن. جەتپەگەن جەرى بولسا, ايتەۋىر ەل اراسى بەرەكە ەمەس پە, ونەرىمدى باعالاعاندار تىشقاق لاعىن بولسا دا قوسار. سەنىڭ مىندەتىڭ سامولەت ساتاتىن جەردى ءبىلىپ بەرۋ جانە سول سامولەتتى ماسكەۋگە جىبەرۋ, – دەدى قاجىمۇقان تولقىپ تۇرىپ..
ءسالىمجان قۋانىپ كەتتى. كوكەسىن قاپسىرا قۇشاقتاپ:
– مۇنىڭىز ناعىز ازاماتتىق. ءسىزدى قۇتتىقتايمىن! ەرلىك كورسەتىپ وتىرسىز, – دەدى.
– مەن ەرلىكتى شەتەلدەردە تالاي جاساعانمىن. ي.كورەن, ي.لەبەدوۆ, ي.شەمياكين, ي.زايكين جانە مەنىڭ قىمبات دوسىم ءارى ۇستازىم يۆان پوددۋبنىيمەن بىرگە ۆەنگريا, فرانتسيا, گەرمانيا, قىتاي, پولشا, كورەيا, تۇركيا, جاپونيا, افريكا ەلدەرىندە تالاي بالۋاننىڭ قابىرعاسىن كۇيرەتتىم. بۇل جولعىسى وتانعا دەگەن ادالدىعىمنىڭ, سۇيىسپەنشىلىگىمنىڭ ءبىر ۇشقىنى عانا, – دەپ اتاقتى بالۋان سالماقتى سويلەدى.
جيعان-تەرگەنىن جيناق كاسساسىنا وتكىزگەن بالۋان مۇنان سوڭ دا ەل ارالاپ ءبىراز قارجى تاۋىپ قايتتى. تۇيە ءجۇن كەپىسىن جامىلىپ ورتاعا شىعا كەلگەن بالۋاندى كورگەن اۋىل ادامدارى ىشەگىن تارتىپ تامسانۋشى ەدى. شالقاسىنان جاتىپ كەۋدەسىنە قويعان تاقتايدان جۇك كولىگىن وتكىزگەندە تالايلار كوزدەرىن جۇمىپ قايران قالعان. ەكى يىعىنا ۇزىن كەسپەلتەك اعاش قويىپ, وعان ءتورت-تورتتەن ادام وتىرعىزىپ, شىر اينالعاندا ۇستىندەگىلەر ۇشىپ كەتە مە دەپ كورەرمەندەر قورقاقتاپ تۇرۋشى ەدى. جۇرەسىنەن وتىرىپ, باسىنا قىشتاردى قاتار-قاتار قويىپ, بالعامەن سوقتىراتىنىن قايتەرسىز. بىت-شىتى شىققان قىشتار جان-جاققا جاڭقاداي ۇشىپ جاتاتىن. ەكى تۇيە نەمەسە ەكى ات جەگىپ الىپ, قامىتتان تارتىلعان باۋىنان ۇستاپ, ەكى جاققا اينالعاندا ولار تۇرالاپ جۇرە الماي قالادى. وسىنىڭ بارلىعى ۇلكەندەر ءۇشىن دە, بالالار ءۇشىن دە تاڭسىق.
100 مىڭ سوم كاسساعا تۇگەل وتكىزىلىپ بولعاندا ءسالىمجان ماسكەۋگە تەلەگرامما سالدى. «موسكۆا. سسسر قورعانىس كوميتەتىنە. جوعارعى باس قولباسشى ي.ۆ. ستالين جولداسقا.
مەن قازاق حالقىنىڭ اتاقتى بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ, ءوزىمنىڭ تاپقان تابىسىمنان ءجۇز مىڭ سوم اقشانى سوۆەت ارمياسىنىڭ پايداسىنا بەرىپ وتىرمىن. سول اقشاعا سامولەت جاساتۋدى وتىنەمىن. ءسويتىپ ول سامولەتتى مايدانعا ەڭ جاقسى قازاق ۇشقىشقا تابىس ەتۋدى سۇرانامىن. سوۆەتتىك وتاننىڭ جەڭىسىنە تىلەكتەستىكپەن قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ» دەلىنگەن ەدى تەلەگراممادا.
1944 جىلدىڭ كۇزىندە سامولەت دايىن بولدى. يسترەبيتەلدىڭ قاناتىنىڭ استىنا «ەڭ جاقسى قازاق ۇشقىشقا. قاجىمۇقان» دەپ جازىلدى. سامولەت سولتۇستىك-باتىس مايدانىنا جەتكىزىلدى. كومانديرلەر ونى تاڭداۋلى ۇشقىش راشيت بەكەتوۆكە تاپسىردى.
وسى ارالىقتا جوعارعى باس قولباسشىدان قاجىمۇقاننىڭ اتىنا تەلەگرامما دا كەلىپ ۇلگەردى. ي.ۆ. ءستاليننىڭ ءوزى قول قويعان سول تەلەگراممانى باتىر بويتۇمارداي ۇزاق ساقتادى. اۆياتسيا ءبولىمىنىڭ كومانديرى مەن ساياسي جەتەكشى بىرلەسىپ, قاجىمۇقانعا حات جولداپتى. وندا بىلاي دەلىنەدى: ء«سىزدىڭ سوۆەت ارمياسىنىڭ جەڭىسىنە قوسقان بۇل ۇلەسىڭىز اسا زور ۇلەس. وتانىن, ەلىن, حالقىن شىن سۇيگەن ازاماتتىق ەرلىك. سوۆەت ارمياسىنا ءسىز سىيلاعان جاۋىنگەر سامولەت قازىردىڭ وزىندە, از كۇندە توعىز مارتە تاپسىرما ورىنداپ قايتتى. ءبارى دە تابىستى بولدى. جاۋدىڭ اسكەري تەحنيكاسى مەن قارۋلى كۇشىن جويۋدا ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ءسىزدى ءوزىڭىز جاساتقان سامولەتتىڭ جاۋىنگەرلىك تابىسىمەن, العاشقى جەڭىستەرىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز. سىزگە, سوۆەت ەلىنىڭ داڭقتى ازاماتتارىنا اسا زور دەنساۋلىق تىلەيمىز».
اۋىل پوشتاشىسى ادىرباي وسى تەلەگراممانى قاجىمۇقانعا تابىستاعاندا بالۋاننىڭ يىعىنان ءبىر جۇك تۇسكەندەي بولعان. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي ۇشقىشتان دا حات كەلدى. مۇنىڭ بارلىعى دا قارت بالۋاندى مەرەيلەندىرە ءتۇستى. ول مايدان الاڭىنا بارماسا دا جەڭىس ءۇشىن ۇلەس قوستىم دەگەن ادەمى ءبىر شاتتىق شۋاعىنا شومىلىپ ءجۇردى.
راشيتتەن سوڭ بۇل يسترەبيتەلدىڭ شتۋرۆالىنە اعا لەيتەنانت قاجىتاي شالاباەۆ وتىرعان. سونىمەن قاتار قاناتىنىڭ استىندا «قازاقستان كومسومولدارى» دەگەن جازۋ بار ەكىنشى يسترەبيتەل دە اسپانعا ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇردى. اتىنان-اق كورىنىپ تۇرعانداي, بۇل سامولەتتىڭ قارجىسىن قازاقستان جاستارى ەرىكتى تۇردە جيناپ بەرگەن ەدى. ال قاجىتاي شالاباەۆتىڭ بالۋان اتاسى اتىنداعى يسترەبيتەلمەن جاۋ تىلى اسپانىندا جۇزدەن استام رەت رەت قالىقتاپ ۇشىپ, تاپسىرمالاردى تياناقتى ورىنداپ قايتقانى تاريحتان بەلگىلى. ءدال وسى يسترەبيتەل 1945 جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا ماسكەۋدەگى جەڭىس شەرۋى كەزىندە اۋەگە تاعى دا كوتەرىلدى.
كەيىنگى ۇرپاق «قاجىمۇقان بابامىزدىڭ سول ۇشاعى بار ما ەكەن؟» دەپ ءجيى سۇرايدى. ولارعا ء«يا, بار» دەپ قۋانا جاۋاپ قاتقىمىز كەلەدى. يسترەبيتەل سوعىستان سوڭ بالتىق بويىنداعى اسكەري مۋزەيگە قويىلعان.
بۇگىندە تۇركىستان وبلىسى تەمىرلان اۋىلىنىڭ ورتاسىن قاق جارا وتەتىن كۇرە جولدىڭ بويىندا قاجىمۇقان بابامىزدىڭ مۋزەيى مەنمۇندالاپ تۇر. مۋزەيدىڭ الدىنا بالۋان بابامىز جاساتقان يسترەبيتەلىنىڭ ماكەتى قويىلعان. وسى ماڭنان وتكەن سايىن كوپشىلىك اتاقتى بالۋاننىڭ قارتايسا دا, وتانىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتىنىڭ جارقىن كورىنىسى ىسپەتتى يسترەبيتەل ماكەتىنە سۇيسىنە دە ويلانا قارايدى.
ايتپاقشى, جەڭىستەن سوڭ قاجىمۇقان اتانىڭ ەكىنشى ايەلىنەن ءجانابىل اتتى ۇل دۇنيەگە كەلدى. بۇل 1948 جىل بولاتىن. ايدارحان مەن ءجانابىل اتتى قوس قاناتىنىڭ قىزىقشىلىعىنا تويا الماعان كۇيى جەر ءجۇزى بالۋاندارىن تىزە بۇكتىرگەن دالا قاھارمانى ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتاندى. بوگەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ر.نۇعىمانوۆ سول تۇستاعى سولاقاي ساياساتتان قايمىقپاستان بالۋاننىڭ جامباسى تيگەن جەردەن كەسەنەسىن قارايتۋعا مۇرىندىق بولدى.
شىمكەنت – تۇركىستان باعىتىنداعى ۇلان جولدىڭ بويىندا, تەمىرلان اۋىلىنىڭ وكپە تۇسىندا كوك كۇمبەزدى شاعىن كەسەنە تۇر. ارادا قانشاما زامان ءوتتى. 1948 جىلدان سوڭ سالىنعان كەسەنە كۇتىمگە الىنعانىمەن, شاعىن عانا. وسى كەسەنەنى ۇلكەيتىپ, اينالاسىن كوركەيتىپ, كوگالداندىرىپ, ءارى-بەرى اعىلعاندار زيارات ەتىپ وتەتىن كيەلى مەكەن ەتىپ قوياتىن مەرزىم الدەقاشان جەتتى. بىراق ءبىزدىڭ جۇمىسباستى شەنەۋنىكتەردىڭ ءال-ازىرگە قولدارى بوسايتىن ءتۇرى بايقالمايدى...
سابىربەك ولجاباي
تۇركىستان وبلىسى