«اباي جاققان ءبىر ساۋلە سونبەۋ ءۇشىن»

جالپى, اباي الەمى – ۇلتىمىزدىڭ مى­نەز-قۇلقى, بولمىس-ءبىتىمى, تۇرمىس-تىر­شى­لىگى, دۇنيەتانىمى, جانى, ءتىلى, ءدىنى, ءدىلى, رۋحى جان-جاقتى كورىنىس تاپقان بىرەگەي قۇبىلىس. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازە­تىندە جارىق كورگەن «اباي جانە XXI عا­سىر­داعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەيتوي اياسىندا مەملەكەت كولەمىندە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋقىمدى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جوس­­پاردا ەكەنىن اتاپ وتە وتىرىپ, ول شارا­لاردىڭ «توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, وي-ءورى­سىمىزدى كەڭەيتىپ, رۋحاني تۇرعىدان دامۋى­مىز ءۇشىن وتكىزىلمەك» ەكەنىن العا تارتتى.

پرەزيدەنت سول ماقالادا «اباي مۇراسى – ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ بىرلەسۋىمىزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلى قۇندىلىق. جالپى, ءومىردىڭ قاي سالاسىندا دا ابايدىڭ اقىلىن الساق, ايتقانىن ىستەسەك, ەل رەتىندە ەڭسە­لەنەمىز, مەملەكەت رەتىندە مۇراتقا جەتەمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى.

ءبىزدىڭ ەڭ ءبىر ەسكەرەتىن جەرىمىز, بۇل باع­دارلامالىق ماقالا الدىمەن ەلىمىز­دىڭ ابايتانۋداعى جاڭا قادام­دارىن ايقىنداپ بەرىپ وتىر. جالپى, اتال­عان عىلىمعا ءار زەرتتەۋشى ءوز بيىگى­نەن قاراي­تىنى بەلگىلى. ءتىپتى, حاكىم قالىپ­تاس­تىرعان ۇلكەن مەكتەپتىڭ ءىرى-ءىرى وكىل­دەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى تەرەڭ زەردەلەي وتىرىپ تا اباي الەمىنە كوز جۇگىرتۋگە بولادى. بۇل رەتتە اباي تابيعاتىمەن رۋحى ۇن­دەس اقىندار شوعىرى قازاق ادەبيە­تىندە اي­تارلىقتاي كوپ. ارينە, سونىڭ بىرە­گەيى, جوعارىدا ايتىپ وتكەن, ابايدى تەمىرقازىق تۇتقان تۇلعا – مۇقاعالي ماقاتاەۆ.

* * *

سوناۋ سوعىستان كەيىنگى جىلدارى شالعايداعى ءبىر اۋىل مەكتەبىندە وقۋشىلاردىڭ ءبىرى اباي جونىندە جازعان شىعارماسىن «اباي – گيمالاي!» دەپ اياقتاپتى. وقۋشىسىنىڭ وسى ءبىر اۋىز سوزىنە ريزا بولعانى سونشالىق, باعاعا ساراڭداۋ مۇعالىم ەش ويلانباستان بەستىك باعاسىن قويىپتى. ول وقۋشىنىڭ اتى-ءجونى مۇقاعالي ماقاتاەۆ ەكەن.

بۇل جەردە ءبىز شالعايداعى ءبىر اۋىل مەكتەبىندەگى ۇستازدىڭ ۇلاعاتتىلىعى مەن شاكىرتتىڭ سۇڭعىلالىعىنا تامسانا وتى­رىپ, وسى شاعىن مىسالدىڭ ءوزى-اق مۇ­قا­عاليدىڭ بالا كۇنىنەن ابايدىڭ ۇلىلى­عىنا باس ءيىپ, ۇلىقتاپ جۇرگەنىن ايقىن اڭعارتاتىنىنا باسا نازار اۋدارعىمىز كەلەدى.

مۇقاعاليدىڭ اباي الەمىنە جاقىن­دىعىنىڭ تاعى ءبىر مىسالى, ونىڭ ومىرىن­دە ماڭىزدى وقيعا بولعان مىنا جاع­دايدان دا كورىنەدى.

مۇقاعاليتانۋشى ورازاقىن اسقار­دىڭ ايتۋىنشا, مۇقاعالي سايلاۋ ناۋقانى تۇسىندا اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى رەتىندە تولقۇجاتتارىن ءوز قولىمەن تۋرالاپ العان. اقىن ءومىربايانىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ 1948 جىلى شيبۇت اۋىلىندا اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى بولعانىن بىلەمىز. ال كسرو تاريحىنان 1947-1948 جىلدارى جەرگىلىكتى كەڭەس ورىندارىنىڭ سايلاۋى وتكەنى بەلگىلى.

دەسە-داعى, مۇقاعالي تۋعان كۇنىن تولقۇجاتقا تۋرالاپ تۇسىرەردە, نەگە ناق 9 اقپان كۇنىن تاڭداپ الدى؟ ءوزى ناقتى ەسەپتەپ شىعاردى ما, الدە باسقا ءبىر ويمەن وسى كۇندى ادەيى تاڭداپ الدى ما؟ وسى ورايدا مىناداي جورامالعا جول بەرىپ كورەلىك.

1948 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن مۇقاعالي ارمان قۋىپ ەل استاناسى الماتىعا كەلگەندە, ەش قيىندىقسىز وقۋعا ءتۇسىپ, قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان ەدى. الايدا ورتالىققا جاقىن اۋدانداردىڭ ستۋدەنتتەرىنە جاتاقحانا بەرىلمەگەندىكتەن, الاتىن ستيپەندياسى نە تاماعىنا, نە پاتەراقىسىنا جەتپەي ءارى اۋىلدا اسىراۋسىز قالعان ءۇي-ءىشىنىڭ اۋىر تۇرمىسىنا الاڭداپ, وقۋىن ودان ءارى جالعاستىرۋدى مۇمكىن دەپ تاپپادى دا, ارمانداپ كەلگەن وقۋىن دوعارۋعا ءماجبۇر بولدى. دەگەنمەن, سول تۇستا ول مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دارىستەرىن تىڭداپ, ابايدىڭ كوزىن كورگەن ۇستازدىڭ ءوز اۋزىنان ۇلى اقىننىڭ پوەزياسى عانا ەمەس, تۋىپ-وسكەن ورتاسى تۋرالى دا لەبىزىن ەستىدى. الەمدىك ادەبيەتتىڭ, سونىڭ ىشىندە شىعىس ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى مۇحاڭنىڭ دارىستەرى جاس اقىننىڭ قيالىنا قيال قوسىپ, قاناتتاندىرعانى, شارتاراپتى شارلاتتىرعانى ءسوزسىز. جاس اباي شىعىس جۇلدىزدارىنىڭ جىر جاۋھارلارىمەن سۋسىنداپ, ۇلى ۇستازدارىنا قالاي ەلىكتەسە, جاس مۇقاعاليدى دە شىعىس پوەزياسى سولاي ەلىكتىرۋى تىم تابيعي.

بوزبالا ابايدىڭ: «فيزۋلي, ءشامسي, ءسايحالي, ناۋاي, ساعدي, فيرداۋسي, حوجا حافيز – بۋ ءھامماسي, مادەت بەر, يا شاعري ءفارياد» دەپ, شىعىستىڭ ۇلى شايىرلارىن ايرىقشا قۇرمەتپەن تىلگە الىپ, ولاردان شالقار شابىت جولىندا مەدەت سۇراپ, ەرەكشە قادىر-قۇرمەت تۇتقانى بەل­گىلى. وسى اتالعان شايىرلاردىڭ ىشى­نەن الىشەر ناۋايعا اباي ايرىقشا ءتانتى بولىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق ءداستۇرىن جال­عاس­تىرعان. مۇحتار اۋەزوۆ: «وعان تىل­دەرى تۇسىنىكتى ەڭ جاقىن اقىندار بول­عان­دىقتان, ناۋاي, فيزۋلي ۇلگىسى كوپ اسەر ەتەدى. جاس شاعىندا سول اقىندار وز­دەرىنە ۇلگى ەتكەن فيرداۋسي, ساعدي, حوجا حافيز ءتارىزدى ۇلى كلاسسيكتەردىڭ ەسكى وزبەك تىلىنە اۋدارىلىپ, ابايعا سول اۋدار­ما ارقىلى تانىس بولۋى كوڭىلگە قونى­م­دىراق كورىنەدى. بۇل سوڭعىلاردى اباي بىل­گەندە, تۇرىكشەلەنگەن اۋدارمالار­دان ءبىلۋ كەرەك», دەپ جازعان جانە دە: «وزى­نە ەڭ جاقىن ۇستاز ەتىپ كلاسسيك ناۋاي شى­عارمالارىنان ۇلگى ىزدەيدى», دەگەن.

ال ەندى بارلىق دەرەككوزدەرىندە الىشەر ءناۋايدىڭ 1441 جىلعى اقپان ايىنىڭ 9-ى كۇنىندە قازىرگى اۋعانستان اۋماعىنداعى گەرات قالاسىندا تۋعانى ايتىلادى. اراعا 490 جىل سالىپ, ءدال سول اقپان ايىنىڭ 9-ى كۇنى الىستاعى قاراساز اۋىلىندا دۇنيەگە مۇقاعالي كەلەدى. وسى كەزدەيسوقتىق پا, الدە باسقا جاعداي ما؟

1948 جىلى الىشەر ءناۋايدىڭ شىعار­مالارى قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت «تاڭدامالى شىعارمالار» دەگەن ات­پەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ العىسوزىمەن باسى­لىپ شىقتى. سول جىلى ناۋاي جي­ناعى تاشكەنت قالاسىندا ورىس تىلىن­دە دە باسىلدى. مۇنىڭ ەلدىڭ مادەني ومى­­رىن­دەگى وسى ۇلى وقيعالاردىڭ ەندى عانا ادەبيەت الەمىنە ەسىك اشقان مۇقا­عالي­دىڭ دۇنيەتانىمىنا اسەر ەتپەۋى استە مۇمكىن ەمەس. جاس اقىننىڭ ءوز جانىن قاتتى تولقىتقان قاھارمانعا ەلىكتەۋى, «بولماساڭ دا ۇقساپ باق, ءبىر عالىمدى كورسەڭىز» دەپ اباي ايتقانداي, سوعان ۇقساۋعا تىرىسۋى نەگە بولماسىن؟ سون­دىق­تان, ول ءوز تۋعان كۇنىن تاڭداردا ۇلى ادام­نىڭ دۇنيەگە كەلگەن ۋاقىتىمەن دال­مە-ءدال كەلۋىن ويلاستىرۋى ابدەن مۇمكىن. ىرىمشىل قازاقتىڭ بالاسى عوي, « ۇلى شايىردىڭ جولى ماعان دا جۇعىستى بولسىن» دەپ ىرىمداۋىن, «سول سياقتى اتاقتى اقىن بولسام» دەپ ارمانداپ, «پوەزيا كوگىندە جارىق جۇلدىز بولسام» دەپ قيالداۋىن جوققا شىعارا المايمىز. ونىڭ ۇستىنە, وتباسىلىق جاعدايعا باي­لانىستى وقۋدان قول ءۇزىپ, سوناۋ شال­­عايداعى اۋىلدا ءجۇرىپ اسقاق ارمان-قيال­عا بولەنىپ جۇرگەن بوزبالانىڭ اڭ­سارى ارنەگە اۋا بەرەتىن كوڭىل كۇيى نەشىك؟ بۇنداي پسيحولوگيالىق جاعدايدى دا ەسكەر­مەسكە بولمايدى. بۇل بوزبالا اقىن­نىڭ تابيعاتىنا, بولمىسىنا كەلەدى-اق.

ابىروي بولعاندا, ون سەگىز جاسقا تولا قويماعان البىرت شاعىندا ول قۇجاتناما تولتىرىپ, ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزەتىن اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى. سول تۇستا ءوز تولقۇجاتىن دۇ­رىستاپ العان مۇقاعالي مۇنداي مۇم­كىن­دىكتىڭ تۋعانىن «جاراتقاننىڭ سىيى» دەپ قابىلداۋى حاق. ونىڭ تۋعان كۇنىنە بايلانىستى وسى جورامالىمىز شىن­دىققا جاناسا ما؟ ونى ءبىر جارات­قان يە بىلەدى. قالايدا, كۇنتىزبەدە ەكى ۇلى اقىننىڭ ەسىمى قاتار تۇر.

«قۋات الام ابايدىڭ ءتىل-كۇشىنەن, جىر جازامىن ابايدىڭ ۇلگىسىمەن. اباي بولىپ تابىنام ءبىر كىسىگە, اباي بولىپ تۇڭىلەم ءبىر كىسىدەن», دەپ اقيىق اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي, مۇقاعالي ۇلى ۇستازىنا ەلىكتەپ جىر جازعانىن ونىڭ العاشقى ولەڭدەرىنەن-اق انىق اڭ­عارۋعا بولادى. ماسەلەن, مىنا تومەن­دەگى «اۋىرماي جانىم قينالدى» اتتى ولەڭى­نەن ابايعا ءتان تەڭەۋلەردى تانيمىز:

«جۇرەكتە – ساۋلە, ويدا – شام,

جارىعى شىقپاي ىشىمنەن.

اۋىرماي جانىم قينالام,

جادىنا ساقتار تۇسىنگەن».

دەسە-داعى, اباي مەن مۇقاعالي پوە­زيا­سىنداعى ۇندەستىكتى تەك سىرتقى ۇقساس­تىقتان ىزدەمەۋ كەرەك. مۇقاعالي اباي ءداستۇرىن ءارى قاراي جالعاستىرا وتىرىپ, جاڭاشا جىرلاپ, تىڭنان تۇرەن سالدى. ءوز ورنەگىمەن ولەڭ جازىپ, پوەزيا الەمىندە قايتالانباس سارا جولىن تاپتى.

ولمەۋ ءۇشىن, قۇلقىندى جەمدەۋ ءۇشىن. 

مەن-داعى ولەڭ جازبايمىن ەرمەك ءۇشىن.

«جازدىم ۇلگى جاستارعا بەرمەك ءۇشىن»,

اباي جاققان ءبىر ساۋلە سونبەۋ ءۇشىن.

ەكى بولەك عاسىردا ءومىر سۇرگەن ەكى ۇلى اقىن ايتار ويىن, يدەياسىن ءوز جۇرەك­تەرىنىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىنان وتكى­زىپ بارىپ, تەرەڭ تەبىرەنىسپەن جازدى. مۇقا­عالي ابايدىڭ «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن» اتتى ايگىلى ولەڭىندەگى العاش­قى تارماقتى از عانا وزگەرتە, ءوز ولەڭى­نىڭ ءون بويىنا ارقاۋ ەتە وتىرىپ, ءارى قاراي ءوز يدەياسىن جەتكىزەدى. اباي كوزى اشىق, كوڭىلى سەرگەك جاستارعا اقىل-كەڭەس ايتسا, مۇقاعالي «ادامداردىڭ قۋانى­شىن, شاتتىعىن, مۇڭ-نالاسىن ارقا­لاپ», سولاردىڭ «جارالى جۇرەكتەرىن ەمدەۋ ءۇشىن» تولعايدى. اباي «مەن جازباي­مىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن, جوق-باردى, ەرتەگى­نى تەرمەك ءۇشىن» دەسە, مۇقاعالي ونىڭ ويىن دامىتا ءتۇسىپ, «ەرمەك ءۇشىن بەلگىلى جىر­لاماسىم, ەرمەك دەسە, ەل مەيلى تىڭ­داماسىن» دەپ, ەلگە تالعام تۋرا­لى تالاپ قويا بىلەتىنىن اڭداتادى. اباي مەك­تەبىنەن ءدا­رىس الىپ, ابايشا جازۋعا تال­پىنعان, زامان بەينەسىن ابايشا كورسەتۋگە تى­رىس­قان مۇقاعالي «اباي جاق­قان ءبىر ساۋلە سونبەۋ ءۇشىن» ۇلى اقىن­نىڭ ءداستۇرىن ءارى قاراي جالعاستىرۋدى كوزدەگەن.

مۇقاعالي فيلوسوفياسى ءوز ارناسىن اباي سىندى ۇلى باستاۋلاردان تارتادى. وسى رەتتە ت.احمەتجاننىڭ: «مۇقاعالي – ۇلكەن فيلوسوف اقىن. مۇقاعالي فيلوسوفياسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اباي فيلوسوفيا­سىن بويىمىزعا سىڭىرە ءبىلۋىمىز كەرەك. مۇقاعاليدىڭ فيلوسوفيالىق وي باستاۋى ابايدان ارنا تارتادى», دەگەن قيسىندى پىكىرىن كەلتىرە وتىرىپ, زەرتتەۋشىنىڭ مۇقاعالي فيلوسوفياسىن ءدوپ باسقانىن ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك.

مۇقاعاليدىڭ بالاسى جۇلدىز مۇقا­عالي ۇلى اكەسىنىڭ شىعارماشىلىق شابىتتى شاقتارىن بىلاي ەسكە الادى: «اكەمنىڭ جازۋ ۇستەلىندە اباي اتامىزدىڭ شاعىن ءمۇسىنى تۇراتىن. ولەڭ جازۋعا وتىرعان سا­يىن ءوز ەڭبەگىنىڭ ونىمدىلىگىن سول مۇ­سىن­گە قاراپ تارازىلايتىن. «شالدىڭ قا­باعى بۇگىن ماعان اشىق-جارقىن, شاماسى, ەڭبەگىم ناتيجەلى بولاتىن شىعار», دەي­تىن. ال كەيدە: «شالدىڭ قاباعى ءتۇسىپ كە­تىپ­تى عوي, ءاي, قايدام, بۇگىن جازۋعا شابى­تىم كەلمەيتىن شىعار», دەپ ناليتىن».

اقىن زامانداستارىنىڭ ءبىرى مۇقاعا­ليعا ابايدىڭ ەكى تومدىعىن سىيلاپ تۇرىپ: «اباي – شىعىستىڭ سەگىزىنشى جۇل­­دىزى», دەپ ازىلدەگەنىن ايتادى. سول ءازىل­­دىڭ استارىندا ۇلى اقىندى اسپەتتەۋ, وعان دەگەن حالىق سۇيىسپەنشىلىگىن, اباي مۇرا­سىنىڭ مۇسىلماندىق شىعىس ەلدەرىنە دە ورتاق قازىنا ەكەنىن ءبىلدىرۋ جاتسا كەرەك.

مۇقاعالي ابايدىڭ وزىندىك شىن باعاسىن «دالا دانىشپانى» اتتى ولەڭىندە بەرە بىلگەن.

دالا جاتىر ءون بويى تۇنعان ولەڭ.

اباي, مىنە, جاپاندا تۇرعان ەمەن.

اتا ءسوزى تەربەتكەن بەسىگىمدى,

اتا ءسوزىن ومىردە تىڭداپ ولەم.

«مىڭمەن جالعىز الىسقان» ابايدى «جاپاندا تۇرعان ەمەنگە» تەڭەگەندە, مۇقاعالي ونىڭ اقىندىق قۋاتىن, مىزعى­ماس مىقتىلىعىن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارالىعىن ايتادى. «جاپان» دەپ ءحىح عاسىردا ءالى دە بولسا وركەنيەتتەن تىس قالعان, قاراڭعىلىق جايلاعان قازاق دالاسىن مەڭزەسە, «ەمەن» دەپ, ەمەننىڭ مىقتىلىعىن عانا ەمەس, سونداي-اق, ونىڭ ۇزاق جاسايتىندىعىن, جاڭعاعىن توگىلتەتىن ماۋەلى اعاش ەكەنىن دە ەسكەرەدى.

اتا ءسوزى تەربەتكەن بەسىگىمدى, اتا ءسوزىن ومىردە تىڭداپ ولەم, – دەپ اباي­دىڭ ءسوزىن عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇر­پاق­قا تاراپ كەلە جاتقان بابالاردىڭ باي مۇ­راسىمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, ءداس­تۇر جالعاستىعىنا دا نازار اۋدارتادى.

دالا دەگەن – كۇي ساندىق بۇل قازاققا, اباي دەسە, قۇلاعى ەلەڭدەگەن, – دەي وتىرىپ, باي رۋحاني مۇرانى بويىنا تۇمار ەتكەن قازاقتىڭ ەندىگى جەردە جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالىپ, ۇلى جاڭالىقتار اكەلگەن ابايدىڭ زور ۇنىنە ەلتيتىنىن ايتادى.

ءتىرى ابايدى الديلە, دارقان دالام,

ولەڭ سەلى ءوڭىرىڭدى تەربەسىن ءبىر.

اباي ءوز زامانىنا عانا اباي ەمەس, بۇ­گىنگى دە, ەرتەڭگى دە زامانعا اباي بوپ قا­لادى. ول – ماڭگى ءتىرى, ۋاقىتقا باعىنبايدى.

 ... ۇلى ەمەس اباي جالعىز ساحارانىڭ,

مەن ەمەس, سولاي دەگەن اتالارىم.

سول ۇراندى ۇرپاققا اپارامىن,

مەن قازاق – اباي بولىپ اتانامىن.

اباي تەك قازاقتىڭ عانا اقىنى ەمەس, كۇللى ادامزاتتىڭ اقىلگويى. وزگە جۇرت قازاق دەسە, ابايدى تانيدى, اباي دەسە, قازاقتى تانيدى. مىنە, مۇقاعالي وسىنى ۇعىندىرىپ, بۇگىنگى وقىرمانىنا جەتكىزىپ وتىر.

پۋشكيننىڭ «يا پامياتنيك سەبە ۆوزدۆيگ نەرۋكوتۆورنىي» دەگەنىن وزگەرتە ايت­قاندا, مۇقاعاليدىڭ شوقتىعى بيىك بۇل شى­عار­ماسىن ۇلى ۇستازىنا ولەڭنەن ورنات­قان ەسكەرتكىشى دەسەك تە ارتىق بولمايدى.

مۇقاعاليدىڭ ءوزى جانرىن «كانسون» (لاتىنشا – «كانتسونا») دەپ قويعان «جاپاندا جالعىز جاس ەمەن» اتتى جاس كەزىندە شىعارعان ولەڭىنە ادەبيەت­شىلەر اسا نازار اۋدارا بەرمەيدى. ال شىن­دى­عىن­دا, وسى جىرىن تالداي كەلگەندە, ونىڭ استارىندا جاسىرىنعان ۇلكەن جۇم­باق-سىردى اڭداۋعا بولادى.

جاپاندا جالعىز جاس ەمەن,

كەلەدى ءوسىپ جاڭادان.

تەربەلىپ باياۋ جەلمەنەن,

وتكىزگەن كۇنىن ساناعان.

وسى ولەڭىندە مۇقاعالي «جاس ەمەن» دەپ ءوزى تۋرالى ايتىپ وتىر. ءوزىن جاس ەمەن­­گە تەڭەي وتىرىپ, سول ارقىلى ءوزى­نىڭ كو­ڭىل-كۇيىن, پسيحولوگياسىن بەرىپ قانا قوي­­ماي, قوعامداعى ءوز ورنىن دا بەلگى­لەيدى. اقىن ولەڭىن مۇڭمەن باستاسا دا, «جاڭا­رىپ بىرگە كۇنمەنەن, وسە بەر تولىپ, جا­سىما!» دەپ, اسقاق وپتيميزممەن اياقتايدى.

ەندى وسى جاستىق جىرىن ابايعا ارناعان «دالا دانىشپانى» اتتى تۋىندىسىمەن سالىستىرساق, ەكىنشى ولەڭىندە «جاپان», «ەمەن» سوزدەرىنە بايلانىس­تى قايتالاۋشىلىقتاردى بايقايمىز: «جاپاندا جالعىز جاس ەمەن» – «اباي, مىنە, جاپاندا تۇرعان ەمەن». الايدا بۇل – جاي عانا ءسوز قايتالاۋشىلىق ەمەس, ويدى دامىتۋ, شارىقتاتۋ. اقىل-ويى تولىسقان مۇقاعالي ءبىر كەزدەگى جاس مۇقاعاليدىڭ ويىن دامىتا وتىرىپ, جاڭا, بيىك ساتىعا شىعارادى, ۇلى اباي­دىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزەدى. ۋاقىتتىڭ «باياۋ جەلىمەنەن تەربەلگەن» «جاپانداعى جال­عىز جاس ەمەن» – مۇقاعالي, ەندى, مىنە, «جاپاندا تۇرعان ەمەن» – «دارقان دالا­نى ولەڭ سەلىمەن تەربەتكەن» ء«تىرى ابايعا» اينالدى. وسىدان-اق, مۇقاعا­لي شى­عارما­شى­لىعىنداعى ىشكى ساباقتاستىقتى, وزەكتەستىكتى, ومىرشەڭدىكتى كورەمىز.

ابايدى رۋحاني تەمىرقازىق ەتكەن مۇقاعالي ۇلى ۇستازىنىڭ سۇڭعىلا ىزد­ە­نىستەرىن كوڭىل سارابىنان وتكىزە وتى­رىپ, ءوز سارا جولىن تابۋعا تىرىستى.

ءسوزىمىزدى جالعاستىرا تۇسسەك, اتالمىش «كانتسونا» دەگەنىمىز (يتاليانشا «canzone» – ء«ان-جىر») – ليريكالىق ماحاببات جىرى. ول ترۋبادۋرلار پوەزياسىن­دا كەڭىنەن تاراعان ەدى. كەيىنىرەك ونى گالي­سيالىق-پورتۋگالدىق ءھام يتاليان­دىق اقىندار قابىلداپ الىپ, اتالمىش ولەڭ ءتۇرى يتاليانىڭ ۇلى اقىنى فران­­چەسكو پەتراركانىڭ شىعارما­شى­­لى­­­عىندا دامۋدىڭ بيىك شىڭىنا جەت­تى. وسى مىسالدان مۇقاعاليدىڭ جاس كەزىن­دە پەتراركانىڭ پوەزياسىنا قۇ­مارت­قا­نىن بايقاۋعا بولادى. سول ار­قىلى ول پەت­رار­كانىڭ اتاقتى زامان­داسى دانتە اليگە­ري­دىڭ شىعار­ماشى­لىعى­مەن تانىسىپ, اقىر سوڭىندا ونىڭ «قۇدىرەت­تى كومە­ديا­سىن» اۋدارۋعا شەشىم قا­بىل­داعان سياقتى.

مۇقاعاليدىڭ ىشكى تۇيسىگى ونى ورتاعاسىرلىق باتىس مادەنيەتىنىڭ ۇلگىلەرىمەن تانىسۋعا ۇندەگەن ءتارىزدى. باتىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتى مەن فيلوسوفياسى قانشالىقتى باي ەكەندىگى بەلگىلى. اقىننىڭ جاس كەزىندە نەمىس فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋى ونىڭ باتىس ادەبيەتىنە قانشالىقتى اڭسارى اۋعانىن اڭداتادى. اتالمىش فاكۋلتەتتە نەمىس, اعىلشىن تىلدەرى قاتار وقىتىلاتىن. مۇقاعاليدىڭ گەتە مەن شەكسپيردىڭ ءتىلىن ءبىلىپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن, جالپى, باتىس مادەنيەتىن تەرەڭىرەك ۇعىنۋعا تالاپ قىلۋىندا وسىنداي ۇلكەن سىر جاسىرىنىپ جاتقانداي.

ءبىر قىزىعى, مۇقاعالي ءوز جيناق­تارىنا شىعارمالارىنىڭ ءبارىن ەنگىزە بەرمەگەن. ەلەپ-ەكشەپ, ەڭ تاڭداۋلىسىن عانا بەرۋگە تىرىسقان. مۇقاعاليدىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنا قانشالىقتى تالاپپەن قارايتىندىعى جونىندە جۇ­بايى لاشىن بىلاي دەپ جازادى: «كەي اقىندار جازعان ولەڭىنىڭ سياسى كەپپەي, گازەت-جۋرنالدارعا الا جونەلەدى. ال مۇقاعالي تەز باستىرۋعا اسىقپايتىن. ءوزى وقىپ, جولداستارى الدىندا وقىپ, ابدەن ولەڭىنىڭ شيراق ەكەنىنە كوزى جەتكەن سوڭ عانا باسپالارعا ۇسىنىپ ءجۇردى».

وسىلايشا ءونىمدى ەڭبەك ەتكەنمەن, اقىن ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ نازارى­نان تىس قالدى. تەك ءۇشىنشى جيناعى­نا عانا ءابىش كەكىلباەۆ جىلى پىكىر ءبىل­دىرىپ, اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ «لەنين­شىل جاس» گازەتىندە سىن ماقالاسى جاريا­لاندى. سويتسە-داعى, اتالمىش ماقالا ادەبي سىنعا قوزعاۋ سالمادى. اۋزى دۋالى دەيتىن اقىن-جازۋشىلار دا, سىنشى, ادە­بيەتشىلەر دە, كەلىسىپ العانداي, مۇقا­عالي تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشپادى.

اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ دەر كەزىندە باعالانباۋى نەلىكتەن؟ بۇل تۋراسىندا مۇقاعاليتانۋشىلاردىڭ ءبىرى, مۇقاعالي ماقاتاەۆ اتىنداعى ادەبي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازاقىن اس­قار بىلاي دەيدى: «ەميل زوليانىڭ شى­عار­­­مالارىنان: «ەگەر سەنىڭ شىعارما­لارىڭدى وقىعان ادامدار سەنى كوتەرمە­لەپ, شىعارمالارىڭدى ماقتاپ جاتسا, وندا سەن سول ايتقان كىسىلەردىڭ دەڭگە­يىندە بىردەڭە جازعانسىڭ. ال ەگەر سەنىڭ شىعار­ما­لارىڭدى وقىعاندار ءۇنسىز قالسا, وندا سەن ولار ايتپاعاندى ايتىپ, ولار­دىڭ قىزعانىشىن تۋدىرعانسىڭ», دەگەن سوزدەردى وقىدىم. مۇقاعاليدىڭ پوەزيا­داعى جولى وسى ايتىلعاننىڭ ەكىنشى­سىنە ۇقساس. ول كىتاپ شىعارىپ, باسپاسوزدە جاريالانىپ جۇرسە دە, باسقا اقىندار سەكىلدى سىيلىققا ۇسىنىلىپ, شىعارمالارى تالدانىپ, جاپپاي ناسيحاتتالىپ كەتكەن جوق. كەرىسىنشە, ەلەنبەي قالىپ جاتتى».

زادى, ابايدىڭ ءوز تۇلعاسى, بولمىسى تۋرالى «مەن ءبىر جۇمباق جانمىن, ونى دا ويلا» دەگەنىندەي, مۇقاعاليدىڭ تۇلعاسىن تۇتاستاي العاندا, ونىڭ دا ۇلى اقىن سياقتى جۇمباق جان ەكەنىن تۇيسى­نەمىز. زەرتتەۋشىلەردىڭ ەكى ۇلى تۇلعانى قاتار قويىپ شەندەستىرۋى, ەكەۋىن ءبىر بيىك­تەن كورىپ تەڭەستىرۋى تەگىن ەمەس. وسى تۇر­عىدا ءبىز بەلگىلى شىعىستانۋشى-عالىم, اقىن وتەگەن كۇمىسباەۆتىڭ اباي جونىن­دەگى پىكىرىن مۇقاعاليعا قاراتا ايتقا­­نىنداي قابىلدايمىز. «اباي ءبىز ءۇشىن ءالى دە جۇمباق جان, تاڭداي قاعىپ تۇشىن­­عانىمىز بولماسا, تەرەڭىنە بارىپ بوي­لاي الماي ءجۇرمىز, ءالى كۇنگە دەيىن اباي­­دى تۇسىندىرۋمەن, تۇسىنىكتەرىنە تۇسى­نىك ايتۋمەن كەلەمىز. اباي بىزدەن بۇنى كۇتتى مە, كۇتپەدى مە, ول جاعى ۇلىلار ءۇشىن ءبارىبىر سياقتى كورىنەدى. سايىپ كەلگەندە, اباي باتىستىكى دە ەمەس, شىعىس­تىكى دە ەمەس, قازاقتىكى, قازاق مادەني ولەڭىنىڭ باسى», دەيدى شىعىس پوەزياسىنىڭ بىلگىرى.

راسىندا دا, اباي بىزگە قانشالىقتى جۇمباق بولسا, مۇقاعالي دا بىزگە سونشا­لىقتى جۇمباق. ابايدى ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىندىرۋمەن كەلە جاتساق, مۇقاعاليدى دا ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىندىرۋمەن كەلەمىز. مۇقا­عاليدىڭ ءوزى كورەگەندىكپەن ايت­قان­داي, ونى ارايلى تاڭى جاڭا اتقان ءححى عاسىردىڭ, مۇمكىن ودان ارعى عاسىرلاردىڭ ۇرپاقتارى تۇسىنەتىن بولار, بالكىم.

 

جاقىپجان نۇرعوجاەۆ,

جازۋشى