پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلگەنىن ايتتى. راسىندا, ءبىر تۋدىڭ استىندا كۇن كەشكەن حالىقتىڭ ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوز فۋنكتسياسىن اتقارۋى – زاڭدىلىق. ايتسە دە ءوز مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ قولدانىسى ءالى كۇنگە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. مۇنىڭ ءبىر مىسالى – زاڭدارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلماۋى.
جاڭا زاڭ قابىلداۋ كەرەك
ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ 4-بابىندا «مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىڭ بۇكىل اۋماعىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ ءتىلى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. اتالعان باپتىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالماۋى زاڭنىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. الايدا بۇل ولقىلىقتى «مەملەكەتتiك ۇيىمداردا جانە جەرگiلiكتi ءوزiن ءوزi باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس تiلi رەسمي تۇردە قازاق تiلiمەن تەڭ قولدانىلادى» دەپ كورسەتىلگەن سول زاڭنىڭ 5-بابىمەن اقتاپ الۋعا بولادى. وسىنداي مازمۇنى ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن كەرەعار باپتار قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسىنىڭ كوگەرىپ, كەرەگەسىنىڭ كەڭەيۋىنە كەدەرگىسىن كەلتىرىپ تۇر. ءدال وسى 5-باپ ورىس ءتىلىنىڭ بيلىكتىڭ ءتىلى رەتىندە ۇستەمدىك ورناتۋىنا قىزمەت ەتىپ, قولايلى جاعداي جاساپ كەلەدى. ال كەرىسىنشە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ ءتىلى رەتىندە قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەۋدە. سوندىقتان ء«تىل تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزىلمەي, «باياعى جارتاس – سول جارتاس» كۇيىندە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى وزەكتى بولىپ قالا بەرمەك.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا زاڭداردىڭ نەگىزىنەن ورىس تىلىندە شىعۋىنا تۇسىنىستىك تانىتتىق. بۇعان قوسا سول شاقتاردا قازاق تىلىندە جوعارى ءبىلىم العان, قازاقشا زاڭ جازاتىن, زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قازاقشا جۇرگىزەتىن زاڭگەرلەر جوقتىڭ قاسى بولاتىن. وسىنداي سەبەپتەرمەن باستاپقى كەزدە رەسمي ءتىل رەتىندە ورىس ءتىلى ارقىلى ءىس قاعازداردىڭ دەنى جۇيەلەندى. بىراق سودان بەرى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ىرگەتاسى ورىس تىلىندە قالانعان بۇل جۇيەنىڭ ىرگەسىن سوگۋ وڭاي شارۋا بولماي تۇر. بارلىق ءىسىن ورىس ءتىلى ارقىلى ۇيلەستىرىپ ۇيرەنىپ قالعان ۇكىمەت سول ۇيرەنشىكتى سۇرلەۋمەن كەلەدى. ۇكىمەت ورىسشا دايىنداپ, قازاقشاسىن الا-قۇلا اۋدارمامەن ۇسىنعان زاڭداردى پارلامەنت تە كەرى قايتارماي, قابىلداپ جاتىر.
«قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭنىڭ 24-بابىنىڭ 3-تارماعىندا «قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ماتىندەرى تەڭتۇپنۇسقالى بولۋعا ءتيىس» دەپ جازىلعان. بىراق بۇل قازاقشا زاڭ ماتىندەرىنىڭ تۇپنۇسقا ەكەنىن بىلدىرمەيدى. تەك اۋدارىلعان ءماتىننىڭ مازمۇنى تۇپنۇسقادان اۋىتقىمايتىنىن اڭعارتسا كەرەك. دەگەنمەن, ورىس ءتىلىنىڭ قالىبىنا سالىنىپ دايىندالعان قازاقشا ماتىندەردىڭ كالكاعا ۇرىنباۋى نەعايبىل. وسىدان كەلىپ زاڭنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسى قاراپايىم جۇرتقا ۇعىنىقتى بولا بەرمەيدى. ءتىپتى ونى سۋديالاردىڭ وزدەرى دە ارەڭ تۇسىنەر. ولاردىڭ كوپ جاعدايدا ورىسشا ماتىنگە سۇيەنىپ وتىرىپ قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزەتىنى بارشاعا ءمالىم.
مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى بارلىق ماسەلەنىڭ شەشىمىن ىلگەرىلەتىپ, سەڭنىڭ قوزعالۋى ءۇشىن ء«تىل تۋرالى» زاڭعا باتىل وزگەرىس كەرەك-اق. وسىنداي ويدى كوپتەن بەرى كوتەرىپ جۇرگەن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇددەلى زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى بار. سولاردىڭ ءبىرى – پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇرات باقتيار ۇلى. ول پارلامەنت مىنبەرىندە بىرنەشە رەت دەپۋتاتتىق ساۋالىنا مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن ارقاۋ ەتىپ, ۇكىمەتتەن تەگەۋرىندى ءىس-شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتتى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, كەشەگى كەڭەس وداعىنان ىرگەسىن اۋلاق سالعان ەلدەر تۇگەل دەرلىك وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىنە باسىمدىق بەرىپ وتىر. ايتالىق, گرۋزيا, ارمەنيا, ازەربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستان سياقتى ەلدەر ءوز تىلدەرىندە زاڭ قابىلدايدى. وزبەكستان تاۋەلسىزدىك العالى ورىس تىلىندە 4-5 قانا زاڭ جازىپتى. بۇل جەردە بەلارۋس پەن قازاقستان عانا ورىس ءتىلىنىڭ ىڭعايىنان شىعا الماي كەلەدى.
– ء«تىل تۋرالى» زاڭ ەلدەگى الدەقاشان وزگەرگەن تىلدىك جاعداياتقا تولىق جاۋاپ بەرمەيدى. قازىر قوعام دا, ادامي قۇندىلىقتار دا وزگەردى. وي مەن سانا, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتار جاڭارۋدا. بۇگىنگى قالىپتاسقان دەموگرافيالىق جانە ميگراتسيالىق ۇدەرىستەردى, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ وسكەنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا ەندىگى ۇرپاق قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك قولدانىس اياسىن تەز ارادا كەڭەيتۋدى تالاپ ەتۋى – زاڭدىلىق. وسى رەتتە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازاسىن جاڭارتاتىن ۋاقىت جەتكەنىن العا تارتامىز. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ جانە قولداۋ قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن مىندەت بولۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – پارىز ەمەس, مىندەت دەپ كورسەتىلە وتىرىپ, ەندى ينسترۋمەنتالدى زاڭدارعا كوشۋ كەرەك. ياعني زاڭداردا ەگجەي-تەگجەيلى تولىق جازىلىپ, رەگلامەنتتەلۋى قاجەت. تىلدىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, زاڭ تالاپتارىن كۇشەيتۋ ارقىلى قاجەتتىلىكتى تۋعىزا وتىرىپ, جاڭادان مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەك, – دەدى مۇرات باقتيار ۇلى.
سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى بارلىق ۇسىنىس, سونىڭ ىشىندە زاڭداردى قازاق تىلىندە جازۋ تالابىنىڭ ورىندالۋى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن مۇمكىن بولماق.
كورشىنىڭ ءتىلى – كوپشىلىكتىڭ ءتىلى ەمەس
جالپى, بۇگىنگە دەيىن, ياعني وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە 3 مىڭعا جۋىق زاڭ قابىلدانعان ەكەن. سونىڭ تەك ەكەۋى عانا قازاق تىلىندە جازىلدى. ولار – 1997 جىلعى «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ مەن 2002 جىلعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭ. مەملەكەتتىك تىلدە باسقا ەشقانداي زاڭ قابىلدانعان جوق. ارينە بۇعان جىل سايىن جاڭادان زاڭ جازىلىپ جاتپاعانىن, قابىلدانعان زاڭ جوبالارىنىڭ تەك وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەكەنىن العا تارتىپ, ءۋاج ايتۋعا بولار. دەگەنمەن, تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ جاتقان زاڭ جوبالارىنىڭ ءوزى ءالى كۇنگە دەيىن ورىس تىلىندە دايىندالۋدا. مينيسترلىكتەر وكىلدەرى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا وزدەرى ازىرلەگەن زاڭ جوبالارىن قازاق تىلىندە تانىستىرىپ, ماقۇلداتىپ جاتادى. بىراق تالاي رەت دەپۋتاتتار تاراپىنان قۇجاتتاردىڭ ماتىنىندەگى قاتەلەر, مازمۇنى ءبىر-بىرىنە كەرەعار تارماقتار ءسوز بولىپ, سىنعا الىندى. بىراق سوندا دا ۇكىمەت ۇيرەنشىكتى ۇردىسىنەن تانباي, تۇپنۇسقاسى ورىسشا, قازاقشاسى اۋدارما تۇرىندەگى زاڭ جوبالارىن ازىرلەيدى.
بۇرىن جازىلعان زاڭداردىڭ ۇستىنەن ۇستەمەلەپ تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ جاتقانىن ەسكەرمەگەن جاعدايدىڭ وزىندە جاڭادان قابىلدانعان زاڭدار بارشىلىق. وسىنداي جاڭا زاڭداردىڭ قازاقشا جازىلۋىنا ۇدايى كوتەرىلىپ جۇرگەن ۇسىنىستار, قولعا الىنعان ءىس-شارالار ىقپال ەتە الماۋى قىنجىلتادى. ماسەلەن, بىلتىر جاڭادان قابىلدانعان بار بولعانى 21 باپتان تۇراتىن «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ تولىقتاي قازاق تىلىندە جازىلاتىن ءجونى بار ەدى. ويتكەنى جاڭا زاڭ باعىتتالعان مۇعالىمدەردىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەدى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ 2018 جىلعى دەرەگى بويىنشا ەلىمىزدە وقۋشىلاردىڭ 65%-ى قازاق تىلىندە ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداسا, 32%-ى ورىسشا وقيدى ەكەن. ال 90-جىلداردىڭ باسىندا بۇل كورسەتكىش كەرىسىنشە بولعان: قازاقستاندا قازاقشا وقيتىنداردىڭ ۇلەسى نەبارى 32% بولسا, ءورىستىلدى بالالار 65%-دى قۇراعان. ال وڭىرلەردى جەكە ءبولىپ الىپ قاراساق, كەيبىر وبلىستىڭ كورسەتكىشى 90%-عا جەتىپ جىعىلادى. سونىمەن قاتار سوڭعى 10 جىلدا قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن ادامداردىڭ ۇلەسى كوللەدجدە 59%-عا, جوو-لاردا 64%-عا جەتىپتى. وسىدان قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەندەردىڭ ۇلەسى ەداۋىر ارتقانىن بايقايمىز. سۇرانىسقا سايكەس ولارعا ءبىلىم بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ دە سانى كوبەيگەنى انىق. ەندەشە, كوپشىلىكتىڭ ىڭعايىنا قاراي مۇعالىمدەردىڭ مەرەيىن وسىرەتىن زاڭ دا مەملەكەتتىك تىلدە جازىلسا يگى ەدى. وكىنىشكە قاراي اتالعان زاڭنىڭ دا قازاقشاسى ورىسشاعا سۇيەنىپ ازىرلەندى.
رەسپۋبليكا بويىنشا قازاقتىلدىلەردىڭ ۇلەسى الدەقايدا ارتقان. 2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا ەلىمىزدە قازاقشا سويلەي الاتىندار 64,4%-دى قۇراعان. بيىلعى ساناقتىڭ ناتيجەسى قازاقتىلدىلەردىڭ ۇلەسىن بۇدان دا جوعارى كورسەتەتىنى انىق. قازىردىڭ وزىندە قازاقتاردىڭ سانى شامامەن 77%-دى قۇرايدى دەگەن بولجام جاسالۋدا. بۇعان قوسا قازاقشا ەركىن سويلەي الاتىن باسقا ۇلىس وكىلدەرى دە بار.
سونىمەن قاتار ىشكى ميگراتسيا بويىنشا قازاقستاندا 17 ءوڭىردىڭ 15-ىندە قازاقتاردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى جوعارى ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءىرى ءۇش قالامىزدا قازاقتاردىڭ ۇلەسى ارتقان. ايتالىق, نۇر-سۇلتان قالاسىندا – 79%, الماتىدا – 60,5%, شىمكەنتتە – 70% قازاقتىلدى حالىق باسىم. بۇعان قوسا رەسپۋبليكادا جەرگىلىكتى حالىق ەڭ كوپ شوعىرلانعان قىزىلوردا, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا 90%-دىڭ اينالاسىندا قازاقتىلدىلەر تۇرادى. سوندىقتان قازاق ءتىلىن تولىقتاي مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قولدانۋعا ابدەن بولادى. تەك وسى جاعدايعا بيلىك ورگاندارى دا بەيىمدەلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ رەسمي ءتىل رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋگە مۇددەلى بولۋى ءتيىس.
جوعارىدا توقتالعان 1997 جىلى العاش رەت قازاق تىلىندە قابىلدانعان «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ باستاماشىسى, قوعام قايراتكەرى اكىم ىسقاق قازىرگى قارالىپ جاتقان زاڭ جوبالارىنىڭ ىشىندە, اسىرەسە الەۋمەتتىك سالالار بويىنشا قۇجاتتاردىڭ قازاق تىلىندە دايىندالۋىنا ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءدال وسى سالاداعى ماسەلەلەردىڭ زاڭ جۇزىندە شەشىلۋ پروتسەسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلگەنى ءجون. ويتكەنى باسىم بولىگى قازاقشا سويلەيتىن حالىققا بارلىق قۇجاتتار تولىققاندى تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار اكىم ىسقاق كەزىندە «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ بارىسىندا الدىمەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ءماتىنى تولىق جاريالانىپ, حالىقتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعانىن ەسكە الدى. بۇعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە بەلسەنە اتسالىسقان. ناتيجەسىندە, دەپۋتاتتار قازاق تىلىندە جازىلعان, بۇكىل حالىقتىق تالقىلاۋدان وتكەن جوبانى ماقۇلدادى. وسى سياقتى بەلگىلى ءبىر ماسەلە بويىنشا حالىقپەن كەڭەسەتىندەي جاعداي تۋسا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سالماعى باسىم بولاتىنى انىق. ويتكەنى حالىقتىڭ كوپ بولىگىن قازاق-تىلدىلەر قۇرايتىنىن جوعارىدا ءبىراز دالەلمەن كەلتىردىك. بۇل بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلدە كورشى ەلدىڭ ءتىلى كوپشىلىكتىڭ ءتىلى ەمەس ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.
ەندىگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك تىلدە قابىلدانعان العاشقى ەكى زاڭنىڭ ءىزىن جالعاستىراتىن كۇن الدەقاشان كەلدى. وسى رەتتە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن ازاماتتار جاڭادان ازىرلەنىپ جاتقان «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلاتىنىنان ۇمىتتەنىپ وتىر. بۇل زاڭ دا الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى بولىپ تۇر. جوبا ارداگەرلەر مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەردىڭ, كومەكتەردىڭ ءبارىن جۇيەلەۋدى, ءبىر زاڭعا توپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
ۇكىمەت مەملەكەتتىك تىلگە ءۇستىرت قاراماۋى ءتيىس
زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ سۋبەكتىلەرى ىشىندە ەڭ اۋقىمدىسى – اتقارۋشى بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋشى ءارى وعان باسشىلىق جاساۋشى ۇكىمەت. نەگىزىنەن زاڭ جوبالارىن اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىنە كىرەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار – مينيسترلىكتەر ازىرلەيدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك تىلدە زاڭ جازۋ ماسەلەسىنىڭ ۇشى وسى مەملەكەتتىك ورگاندارعا كەلىپ تىرەلەدى. ۇكىمەت بولسا, قازاقشا زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋدە ارنايى لينگۆيستيكالىق ساراپتاما توبىنا ارقا سۇيەپ كەلەدى. پارلامەنت سەناتىندا مۇرات باقتيار ۇلى, سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, دينار نوكەتاەۆا, ناريمان تورەعاليەۆ, بەكمىرزا ەلامانوۆ, ەربولات مۇقاەۆ جانە راشيت اكىموۆ سياقتى ءبىر توپ دەپۋتات اتالعان لينگۆيستيكالىق ساراپتاما توبىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى تولىعىمەن زاڭ ازىرلەۋشى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وزىنە جۇكتەۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى. جالپى, وسىنداي تالاپ-تىلەكتەرىمەن ۇكىمەتتىڭ دايىنداعان قازاقشا زاڭ جوبالارىن ۇنەمى سىناپ وتىراتىن دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەنىڭ تەزدەتىپ شەشىلۋىنە شىنداپ كىرىسۋى كەرەك سياقتى. زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە پارلامەنت زاڭداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە قابىلدانۋىنا ىقپال ەتۋگە قاۋقارلى. بۇعان قازاق تىلىندە جازىلعان ەكى زاڭ دا دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعانى دالەل بولا الادى. ەندەشە, پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكىمەت جاققا الاڭداي بەرمەي, وسى ءۇردىستى نەگە جالعاستىرمايدى؟
سونىمەن قاتار زاڭ جوبالارىن الدىمەن مەملەكەتتىك تىلدە دايىنداۋ باستاماسىن قولعا الۋعا قازاقشا زاڭ تەرميندەرىنىڭ تولىق قالىپتاسپاعانى, قازاق تىلىندە زاڭ جازاتىن مامانداردىڭ تاپشىلىعى كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل جونىندە بىلىكتى زاڭگەر, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رامازان سارپەكوۆ تومەندەگىشە تۇجىرىم جاسايدى.
– ەگەمەن ەل بولعالى قازاقستاندا ۇلتتىق قۇقىق جۇيەسىن قۇرۋ ۇدەرىسى تۇرالاعان جوق. قۇقىق پەن ونىڭ نەگىزىن قۇراۋشى زاڭ تەرميندەرىنىڭ قاتار دامۋى – وبەكتيۆتى زاڭدىلىق. وسى ۋاقىت ىشىندە قانشاما تەرميندەر مەن بالامالار ءساتتى بولىپ, كەڭ قولدانىسقا يە بولدى. مىسالى, قازىر كۇمان تۋدىرمايتىن «زاڭناما» ءسوزى دە قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكاسىنا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەنگەن ەدى. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. وكىنىشكە قاراي كەيبىر ۇعىمدار مەن تەرميندەر بىرجولعى كۇيىندە قالىپ قويدى. ءبىر جاعىنان ول دا تابيعي زاڭدىلىق ناتيجەسى ىسپەتتى. بارشاعا تۇسىنىكتى, كوڭىلگە قونىمدى نۇسقالار كەڭىنەن قولداۋ تاپسا, ياعني قوعامدىق-الەۋمەتتىك جانە لەكسيكالىق سۇرىپتاۋدان وتسە, قولدانىسقا ەنەدى. قازىرگى تەرمينجاسام ءىسى تەك قانا ءتىل نەمەسە زاڭ, نە وزگە سالا ماماندارىن عانا قامتىپ قويمايدى. بۇل ىستە قوعامدىق ءۇن قاتۋ دا ۇلكەن ورىن الادى. ەلەكتروندى قاتىسۋ ارقىلى مۇددەلى ازاماتتار مەن ۇيىمدار ۇسىنىلعان جوبالىق بالامالار مەن نۇسقالار بويىنشا ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرە الادى. وسىلايشا ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنا وڭتايلى بالامالار مەن نۇسقالاردى ماقۇلداۋعا كومەكتەسكەن ورىندى دەپ سانايمىز. اقىلداسىپ ناقتىلانعان تەرمين ومىرشەڭ بولادى, – دەدى زاڭگەر.
بۇعان قوسا رامازان سارپەكوۆ قازاق تىلىندە زاڭ جازاتىن ماماندارعا بايلانىستى ويىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى ماسەلەنىڭ ەكى اسپەكتىسى بار. ءبىرىنشىسى – تىلگە قاتىستى. مەملەكەتتىك ورگانداردا بولسىن, قازاق تىلىندە مامان دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولسىن, ءوز سالاسىن جەتىك بىلەتىن بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى. وسىنداي جاعداي زاڭناما سالاسىنا دا ءتان. قازاق ءتىلىنىڭ تەورياسى مەن قولدانۋ تاجىريبەسىندە «زاڭناما لەكسيكاسى» دەگەن باعىت قالىپتاستى. ەكىنشى ماسەلە – قۇقىققا قاتىستى. قۇقىق نەمەسە زاڭ تەورياسىن دا مەڭگەرگەن ماماندار جەتكىلىكتى. ماسەلە ولاردى ۇيىمداستىرا بىلۋدە. مەملەكەتتىك ورگانداردا مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن ماماندار بارشىلىق. بىراق ولارمەن جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەۋ قاجەت. زاڭ قابىلداۋدا ۆەدومستۆولىق مۇددەلىلىك باسىمداۋ.
– مەملەكەتتىك ورگانداردا كادرلىق تۇراقسىزدىق ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. جاسىراتىنى جوق, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كوبى جاستار. زامان تالابىنا ساي ولاردىڭ سۇرانىستارى, قۇندىلىقتارى جوعارى بولادى. ياعني سالا لەكسيكاسىن تولىق مەڭگەرگەن ماماندى قالىپتاستىرۋ كوپجىلدىق جۇمىستى قاجەت ەتەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن مامانداردى ىرىكتەۋ, تۇراقتاندىرۋ, ىنتالاندىرۋ سياقتى ءىس-شارالار مەملەكەتتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇزىرەتىنە كىرەدى. بۇل جۇمىس كەشەندى ءتاسىل قولدانۋدى كۇتىپ تۇر. جوعارىدا كورسەتىلگەن ەكى فاكتوردىڭ جيىنتىعى وڭ بولۋى زاڭ جوبالارىن مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەۋگە تولىقتاي مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى رامازان سارپەكوۆ.
تۇپتەپ كەلگەندە, پرەزيدەنت ايتقانداي مەملەكەتتىك ءتىل ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالىپ, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ۇستىنى بولۋى كەرەك. قازاق ءتىلى زاڭ جازۋعا, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قۇجاتتاردى تۇزۋگە يكەمسىز دەگەن قاساڭ تۇسىنىكتەن ارىلىپ, كورشىنىڭ ءتىلىن قولاي كورگەننەن, ءوز تىلىمىزگە يكەمدەلگەنىمىز ءجون. بيلەر سوتىن قالىپتاستىرعان باي, وتكىر ءتىلىمىز قازاق ءتىلى – تۋراسىن ايتىپ, ناقتى جەتكىزۋگە وتە ىڭعايلى ءتىل. ءارىسى ەل بيلەگەن حانداردىڭ جارعىلارىن ايتپاعاندا, بەرىسى جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى ابايدىڭ ءوزى 73 باپتان تۇراتىن قارامولا «ەرەجەسىن» جازىپ قالدىرعان. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاڭ ءتىلى رەتىندە بەكيتىن, اتا زاڭىمىز رۋحاني جاڭعىراتىن, ايبىندانا تۇسەتىن كەز كەلدى.