ساتيرا – تاربيە قۇرالى. ال تاربيە تال بەسىكتەن باستالادى. بالاعا كەمشىلىگىن جەكىپ تۇسىندىرگەننەن گورى, ونى جىلى يۋمورمەن جونگە سالۋ الدەقايدا ۇتىمدى. سوندىقتان بولار ءبىرشاما ساتيريك بالالار ادەبيەتىندە قالام تەربەگەن. شونا سماحان ۇلىنىڭ «شيمايبەك پەن شىڭقەتپە», وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ «قاعاز قالپاق», كوپەن امىربەكتىڭ «الىپ» سەكىلدى كىتاپتارى جاس وقىرمان اراسىنا كەڭىنەن تارادى. ويتكەنى كوڭىلدى ولەڭ بالا بويىنا ءسىڭىمدى كەلەدى.
قازاق بالالار ادەبيەتىندە مولتەك مىسال, مازاقتاما, سىقاق ولەڭ سىندى ساتيرالىق جانر ۇلگىلەرى بار. كۇلكىگە سۇيەنگەن وسى تاربيە ارنالارىنىڭ ىشىندە مازاقتاما جانرى ايرىقشا ورىن الادى. مۇندا بالالاردىڭ مىنەز كەمشىلىكتەرى ءاجۋالانادى. بىراق بالاعا «سەن جامانسىڭ» دەپ تاڭبا باسىلمايدى, كەرىسىنشە وقۋشى شىعارمادان ءوزىن تانىپ, كەلەمەجدەن قاشىپ, تەرىس قىلىعىن تۇزەتۋگە تىرىسادى.
ماسەلەن, بولات ۇسەنباەۆتىڭ «جانايدار» مازاقتاماسى – قيىندىقتان جالتارىپ كەتەتىن جاس وقىرمانعا ارنالعان. مۇندا نەگىزگى نىسانا – جانايدار دەگەن بالانىڭ «ر» دىبىسىن ايتا الماۋى ەمەس, سول كەمشىلىكتى اينالما جولمەن «ىڭعايلاپ الۋعا» تىرىساتىن ادەتى. اقىن «ساساتىن ءتۇرى جوق» دەپ, كەيىپكەردىڭ ءوزىن ەركىن ۇستايتىنىن كورسەتەدى, بىراق ءدال وسى ەركىندىك ونىڭ ماسەلەنى شەشپەي, قۋلىققا سالىنۋىنا ۇلاسادى. ساتيرالىق ەففەكت جانايداردىڭ تاپقىرلىعىنان تۋادى. ول ءوزىن جۇرتقا «جانايمىن» دەپ تانىستىرادى, «شارۋا» دەگەندى ء«ىس» دەيدى, ال «تورعايدى» جاي «قۇس» دەي سالادى, «قارا» دەگەن ءسوزدى «تۇندەي» دەپ الماستىرادى. قىسقاسى, «ر» دىبىسىنا جولاماۋعا تىرىسادى. ءبىر قاراعاندا بۇل – سوزدىك قوردىڭ بايلىعى سياقتى. اۆتور دا سونى ادەيى «سينونيمگە ءتىلى باي» دەپ «ماقتاپ» وتەدى. بىراق وسى «ماقتاۋدىڭ» استارىندا مىسقىل بار. جانايدار ءسينونيمدى ءبىلىم ماقساتىندا ەمەس, قيىن دىبىستان قاشۋ ءۇشىن پايدالانادى. دەمەك, مۇنداعى كۇلكى – ونىڭ تاپقىرلىعىنا ەمەس, ءوزىن-ءوزى الداۋىنا باعىتتالعان. «ر»-دى ۇيرەنبەي بولمايدى, ويلاندى ما سول جايلى؟», دەپ اۆتور ريتوريكالىق سۇراق قويادى. دەمەك, بالالار ساتيراسى بالدىرعاندى جەكىپ ۇيالتپايدى, كۇلدىرە وتىرىپ ويلاندىرادى.
ال ەرتاي اشىقباەۆتىڭ «جاناشىر» اتتى مازاقتاماسىندا ەسەت دەگەن بالا اعاسىنىڭ داپتەرلەرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جۇرەدى. جۇرت ونى كورگەن سايىن: «قانداي جاناشىر, قانداي ۇقىپتى بالا!» دەپ تامسانىپ ماقتايدى. بىراق بۇل «ۇقىپتىلىقتىڭ» سىرى كەيىن اشىلادى. سويتسە, ەسەت داپتەردى اعاسىنا جاناشىر بولعاندىقتان ەمەس, ءوزى ەسەيگەندە سول ەسەپتەردى قايتادان جازباي, دايىن كۇيىندە كوشىرىپ الۋ ءۇشىن جيناپ جۇرگەن ەكەن. «ۇقىپتىلىقتىڭ» سەبەبى جاۋاپكەرشىلىك نە قامقورلىق ەمەس, ەرتەڭگى ەڭبەكتەن قاشۋدىڭ امالى بولىپ شىعادى. ياعني جاقسى ات جامىلعان جالقاۋلىق اشكەرەلەنەدى. مۇنداعى كۇلكى ەڭ الدىمەن «وقىس بۇرىلىستان» تۋىندايدى. وقىرمان دا باستاپقىدا جۇرتپەن بىرگە ەسەتتى ءتارتىپتى, مەيىرىمدى بالا دەپ قابىلداپ وتىرادى. بىراق سوڭعى شەشىم ءبارىن توڭكەرىپ جىبەرەدى. وسىلايشا, بۇل مازاقتاما بالانى ماقتاۋعا ماستانباۋعا جانە وزگەگە باعا بەرگەندە تەك سىرتقى كورىنىسكە ەمەس, ىشكى سەبەبىنە دە نازار اۋدارۋعا ۇيرەتەدى.
بالالارعا تاربيە بەرۋدىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى جولى – مىسالداپ ايتۋ. ء«ۇيت», ء«بۇيت» دەپ قۇرعاق اقىلگويسىگەننەن گورى, نەگىزگى يدەيانى اڭ-قۇس, جان-جانۋاردىڭ باسىنان وتكەن وقيعا رەتىندە ۇسىنۋ الدەقايدا اسەرلى. مىسالداعى سيتۋاتسيالار وقۋشىنىڭ ويىندا ۇزاق ساقتالادى. تۇسپالدى تۇسىنگەن بالا جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنەدى.
ماسەلەن, وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ «بۇقا مەن بۇزاۋ» اتتى مىسالىندا اتاعىنا لايىقسىز ادامدار اياۋسىز اشكەرەلەنەدى. مۇنداعى سيۋجەت مىناداي: سەكتسيانىڭ باستىعى, سپورت شەبەرى, رەسپۋبليكانىڭ چەمپيونى, ۇرىپ جىققان ون تۇيەنى بۇقا زەڭگىباباەۆ جاس بالۋان بۇزاۋمەن تۇڭعىش رەت بەلدەسەدى. سول كەزدە جينالعانداردىڭ ءبارى «ويباي-اۋ, بۇزاۋ ولمەسە ەدى», دەپ جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ تۇرادى. بىراق بۇزاۋدىڭ سيراعى سىقىرلاعانمەن, جەڭىلەتىن ءتۇرى جوق ەكەن. ءتىپتى بۇقانىڭ مۇيىزىنە جارماسىپ, وڭدى-سولدى سوققىلايدى. اقىر اياعىندا بۇزاۋ وكتەم كەلىپ, بۇقانىڭ اياعى كوكتەن كەلەدى. مىسال سوڭىندا اۆتور: «اپىراي, مۇندايدى كىم كورگەن؟ ال سوندا بۇقاعا مۇنشا اتاقتى كىم بەرگەن؟», دەپ تۇيىندەيدى.
بۇل مىسالدىڭ سيۋجەتى سىرتتاي سپورت باسەكەسى سەكىلدى كورىنگەنىمەن, استارىنداعى نىسانا – اتاق-داڭقتىڭ ادىلەتسىز ۇلەستىرىلۋى. «سەكتسيا باستىعى, سپورت شەبەرى, چەمپيون» دەگەن ۇزىن-سونار اتاق بۇقانىڭ شىن قۋاتىن دالەلدەمەيدى, كەرىسىنشە, ونىڭ بەدەلى قاعاز جۇزىندەگى «داڭق» ەكەنىن اڭعارتادى. ال جاس بۇزاۋدىڭ قايسارلىعى – تابيعي كۇش پەن شىنايى ەڭبەكتىڭ بەلگىسى. وقىرمان ەڭسەلى «بۇقا» قۇلايدى دەپ كۇتپەگەن جەردە جەڭىستىڭ بۇزاۋعا بۇيىرۋى – قوعامداعى «اتاق-لاۋازىمى باردىڭ ءبارى مىقتى ەمەس» دەگەن ويدى وتكىر جەتكىزەدى. سوندىقتان اۆتوردىڭ سوڭعى سۇراعى («بۇقاعا مۇنشا اتاقتى كىم بەرگەن؟») لايىقسىزعا اتاق بەرگەن جۇيەنى اشكەرەلەپ, بالانى سول جالعان بەدەلگە الدانىپ قالماۋعا شاقىرادى.
بالالارعا ارنالعان ولەڭ ەرەسەكتەردىڭ ءسوز ساپتاۋىمەن جازىلسا, وقىرمانسىز قالماق. سوندىقتان بالالار پوەزياسىنىڭ ءتىلى ىقشام, جەڭىل ءارى ناقتى بولۋى شارت. وسى ورايدا تابىلدى ءادىبايدىڭ «ماقتانشاق شار» دەگەن مولتەك مىسالىنا كوز جۇگىرتەيىك.
«مەندە كۇش بار! دەدى دە,
ىشقىندى شار دەمىگە:
كەۋىپ كەتىپ قارىنى,
تارس ەتتى دە, جارىلدى.
ماقتانشاقتىق – ءولىم دەپ,
ايتپاعان عوي ەلىم تەك».
اۆتور داڭعوي ادامنىڭ مىنەزىن التى-اق جولمەن اڭعارتادى. ال شاردىڭ «كەۋىپ كەتىپ, جارىلۋى» – ومىردەگى شىندىققا جاقىن كورىنىس, ياعني ءوزىن تىم كوتەرگەن ادام ءبىر كۇنى ماسقارا بولادى, اقىرى «جارىلىپ» تىنادى. ەڭ ماڭىزدىسى, مۇندا تاربيەلىك وي ديداكتيكا بولىپ جالاڭ شىقپايدى. بالانىڭ ەسىندە قالاتىن نارسە – ءدال وسى قىسقا كورىنىس. ءماتىن وقۋشىعا «ماقتانبا» دەپ بۇيىرىپ تۇرعان جوق, كەرىسىنشە سەبەبىن كورنەكى قىلىپ ۇقتىرىپ تۇر. مۇنداي ساتيرا بالالارعا جەڭىل قونادى جانە مىنەزدى تۇزەتۋگە جۇمساق, بىراق اسەرلى ىقپال ەتەدى.
ال بايبوتا قوشىم-نوعاي «مىسىق پەن جارقانات» مىسالىندا ءبۇي دەيدى:
«تارعىل مىسىق ساناپ ءوزىن ەپتىرەك
ءجۇرۋشى ەدى. قاپا بولدى ول, مىنە:
– تىشقاندار دا ۇشاتۇعىن بوپتى! – دەپ,
نامىستاندى جارقاناتتى كوردى دە».
بۇل شۋماقتاعى ساتيرانىڭ وزەگى – مىسىقتىڭ جارقاناتتى تانىماي, ونى «ۇشاتىن تىشقان» دەپ قاتە ءتۇسىنۋى. ياعني ماسەلە جارقاناتتا ەمەس, مىسىقتىڭ ناداندىعىندا. شىن مانىندە, جارقاناتتىڭ ۇشۋى – وزىنە قالىپتى نارسە. ال مىسىقتىڭ «تىشقاندار دا ۇشاتۇعىن بوپتى» دەۋى – ءبىلىمنىڭ جەتىسپەۋىنەن تۋعان كۇلكىلى قورىتىندى. ساتيرانىڭ تاربيەلىك ءمانى دە وسىندا: قىزعانىشتىڭ, نامىستىڭ ءوزى كەيدە ناداندىقتان تۋادى. ادام ءبىر نارسەنى انىق تانىپ-بىلمەي تۇرىپ, بەكەرگە كۇيزەلمەي, الدىمەن سۇراپ, زەرتتەپ, ءتۇسىنىپ العانى دۇرىس دەگەن ويدى اۆتور ءبىر-اق شۋماققا سىيعىزعان.
جالپى, ساتيرا وقىرماندى تەك كۇلدىرتۋ ءۇشىن جازىلمايدى. ونىڭ پەداگوگتىك تاراپى دا باسىم. سوندىقتان بالالار اۋديتورياسى ءۇشىن ەڭ كەرەگى يۋمورلىق جىلىلىق ەكەنى ءمالىم. ال بالالار ادەبيەتى قانجىعاعا وڭاي وڭگەرىلەر ولجا ەمەس.
سالا تەورەتيگى تەمىربەك قوجاكەەۆ 1983 جىلى شىققان «ساتيرالىق جانرلار» ەڭبەگىندە «قازىر ساتيرالىق جانرلاردىڭ بىزدەگى ەڭ كوپ جازىلىپ جۇرگەنى وسى مىسال» دەگەن ەدى. الايدا بۇل كۇنى مىسال كەرىسىنشە وتە سيرەك جازىلادى. بىراق بۇل جانردىڭ مۇمكىندىگى سارقىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. جوعارىدا قاراستىرىلعان ماتىندەر دالەلدەگەندەي, مىسال دا, مازاقتاما دا – بالالاردىڭ پسيحولوگياسىنا ءدال كەلەتىن, تاربيەلىك اسەرى كۇشتى كوركەم قۇرال. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى وقىرماننىڭ قىسقا, نىسانالى ماتىنگە بەيىمدىلىگىن ەسكەرسەك, كەرىسىنشە مىسال مەن مازاقتامانىڭ ىقشام تابيعاتى وسى كەزەڭگە وتە ساي كەلەدى. ەندەشە, بالالار ساتيراسىن زەرتتەۋ, جيناقتاۋ جانە جاڭاشا جازۋ – جاس ۇرپاقتىڭ ءتىل مادەنيەتىن, مىنەز ەتيكاسىن, ەستەتيكالىق تالعامىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان وزەكتى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك.