– وسىدان وتىز جىلداي ۋاقىت بۇرىن «جاس الاش» گازەتى كونسەرۆاتوريانىڭ ءبىر ستۋدەنتىنىڭ العاشقى كىتابى شىققانى جونىندە جازدى. وڭى مەن سولىن ايىرا قويماعان ستۋدەنت تۇگىلى كانىگى قالامگەردىڭ جيناعى ازەر جارىق كورەتىن زاماندا بۇل ۇلكەن جاڭالىق بولعان ەدى. سول بالا قازىر جىگىت اعاسىنا اينالىپ, مىنە, مەنىڭ الدىمدا وتىر. بۇگىنگى كوزبەن قاراعاندا «مىرزاستاعى جىر مەكتەبى» دەپ اتالاتىن سول تىرناقالدى تۋىندىڭىزعا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– ادام اقجەلەڭ شاعىندا ءتۇرلى «جەتەكتىڭ» ىزىندە بولادى. قىزىق جايت, كەيىن الگى نارسە بەيسانالى تۇردە سەنىڭ تاعدىرىڭ بولىپ شىعا كەلەدى ەكەن. بۇل كۇندە اسا كوپ بەتىن اشقىم كەلمەيتىن, دەرەكتەرىن ءسۇزىپ الىپ قايتا جازۋدى ويلاپ جۇرەتىن, بىراق سوعان مويىنىم جار بەرمەي كەلە جاتقان تىرناقالدى تۋىندىم «مىرزاستاعى جىر مەكتەبى» دەپ اتالاتىن ولكەلىك فولكلورتانۋ ماسەلەسىنە ارنالعان تانىمدىق كىتاپشا. ول كەزدە ون جەتىدەمىن, كوڭىل كوكتە دەگەندەي. دەمىمىزگە پىسكەن تابا ناننان كەيىن ءبىر شوكىم كۇيەلەش كۇلشەگە اينالدى عوي. دەسە دە مەنى ۇلكەن عىلىمعا الىپ كەلگەن كىشكەنتاي دۇنيە سول. بىراق وعان قالاي جانە نە دەپ باعا بەرۋگە بولادى؟ مەنىڭ ۇعىمىمدا ول دا ءبىر شاقالاق سياقتى نارسە. تەك ىشتەن شىققان «شۇبار جىلان» بولعان سوڭ قيمايسىڭ.
– سىر بويىندا جىرشىلاردى «جىراۋ» دەپ اتاۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان. ولاردى كوبىنە ساحناعا دا سولاي شاقىرادى. بىراق بەلگىلى ونەر ساڭلاعى بولساڭىز دا ءوزىڭىزدى جىراۋ دەپ تانىستىرا بەرمەيسىز. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ونىڭ سەبەبى وتە كوپ. كەزىندە ءباسپاسوز بەتىندە دە تالاي ايتقانمىن. بۇل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىندى تۇسىن تاعى ءبىر ءتۇرتىپ وتۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, جىراۋ ءسوزى كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقان اناحرونيزم بولعاندىقتان ونى ورىنسىز قولدانۋ دا ابەستىك. ەكىنشىدەن, قازىرگى ساحناگەرلەرگە لايىق تەرمەشى, جىرشى دەگەن ءتاۋىر تەرميندەر بار. بىراق بۇل ءسوز تاقيامىزعا تارلاۋ بولىپ تۇرعان سوڭ امال قانشا. ۇشىنشىدەن, الەمدىك فولكلوريستيكادا سالالى جىرلاردى شىعارماشىلىقپەن جىرلايتىن ەپيك جىرشى دەگەن اتاۋ قالىپتاسقان. نەگىزى مۇنىڭ ءبارى ايتۋشىنىڭ رەپەرتۋارلىق ەرەكشەلىگىنەن شىعادى. بىراق قازىرگى ءنوپىردىڭ عىلىم نەسىن العان. ءسوزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنگەندىكتەن سانالى تۇردە الگى تيتۋلدان قاشاتىنىم سول. باستىسى, جىرشى جىراۋدان الدەقايدا بۇرىن پايدا بولعان ەسكى تيپ ەكەنىن ەسكەرۋ شارت.
– جارايدى, جىراۋ بولماساڭىز, بولماي-اق قويىڭىز... ال ەكى اۋىز ولەڭ قۇراي الاتىن ونەرىڭىز بار شىعار؟
– مەكتەپ بىتىرگەن جىلى الماتىعا ءبىر قاپ ولەڭ ارقالاپ كەلگەنبىز. سويتسەم بۇل باقشادا مارالتاي دەيتىن دۇلەي ءجۇر ەكەن. قازىر ءبىز تەك وقىرمان قاتارىندامىز. الايدا ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى «جەلىك» بويىڭنان وڭاي شىعىپ كەتپەيدى ەكەن. كەيدە كاللانى تۇسىنىكسىز بىردەڭەلەر قىسقاندا قالامدى ءبىر شيىرىپ الاتىنىمىز بار. اسىرەسە دوستىق ازىلگە قۇرىلعان بىرقاقپايلارعا قامشى سالدىرمايمىز. دەگەنمەن اقىندىق پەن كومپوزيتورلىق ونەردى كاسىپ ەتپەدىك. قازاقستانداعى جۇزدەن اسا ەتنيكالىق توپتىڭ مۋزىكالىق مۇراسى جايىندا عىلىمي ەڭبەك جازعان ءھام سونى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن مامان رەتىندە ءۇيتىپ-ءبۇيتىپ كومپوزيتور اتانىپ الۋعا دا بولاتىن ەدى. بىراق وعان ارىم جىبەرمەدى. ايتپەسە «ەسكەندىر ەڭ سوڭعى رەت جيىپ ەسىن: – دەدى – انام, نەگە سونشا كۇيىنەسىڭ. باقيعا بەلدى بەكەم بۋدىم بىلەم, شارام جوق يمانىمدى ۇيىرەسىڭ» دەپ باستالاتىن حيكايا بىزگە تيەسىلى.
– بەسىكتەن بەلىڭىز شىقپاي جاتىپ دوبالداي ماگنيتوفون ارقالاپ, ەل ارالاپسىز. قاتارلاستارىڭىز دوپ قۋالاپ جۇرگەندە شال-شاۋقاندارمەن سويلەسىپ, مۇرا جيناپسىز. جاپ-جاس بولىپ الىپ الدىڭىزعا وسىنداي ۇلكەن ماقسات قويۋعا باۋلىعان كىم ەدى ءوزى؟
– ارنايى باۋلىعان ادام بولعاندا بۇل كەزدە زاماننان قارا ءۇزىپ كەتەر مە ەدىك, كىم ءبىلسىن. سوعان قاراعاندا تۋعان توپىراقتان جابىسقان بىردەڭە بولار. ءبىزدىڭ جاقتى بىلەسىز عوي, ادامى دا, تابيعاتى دا قاتقىلداۋ. سول ات اۋناپ, تۇك قالعان جەردەن جۇققان يكەم بىزگە ون ەكى-ون ءۇش جاسىمىزدان باستاپ بەيسانالى تۇردە مۇرا جيناتتى. جيعان-تەرگەنىمىزدى كەيىن الەم فولكلوريستيكاسى قيسىندارىمەن سالىستىرىپ قاراساق, ونشا كوپ جاڭىلىسا قويماپپىز. دەمەك ىشكى دۇنيەدە ءبىر بەلگىسىز تۇيسىكتىڭ بولعانى عوي. بالكىم ءسوز باسىندا ايتقان «جەتەك» سول شىعار. اقىن تەمىرحان مەدەتبەك اعامىزدىڭ «اۋەلدە شال بولىپ تۋعان مەن بىلەتىن ەكى ادام بار. ونىڭ ءبىرى ءابىش كەكىلباەۆ, ەكىنشىسى ءبىزدىڭ بەرىك» دەيتىن ءسوزى بار ەدى. سول راس-اۋ دەيمىن. مەن جازعانىڭدا بالالىق ءداۋىر دەگەن بولىپ جارىمادى. سوعان قاراعاندا جاراتۋشى دۇنيە ديدارىنا كەلگەندە ماعان وسى مىندەتتى بىرىڭعاي جۇكتەگەن بولۋ كەرەك. ايتپەسە نە جىنىم بار, بەسىكتەن بەلىم شىقپاي جاتىپ ەل كەزىپ فولكلور جيعانشا, جۇرت قاتارلى اقشا جيناپ, مال جيىپ تىپ-تىنىش جاتپادىم با دەپ تە قويامىن كەيدە.
– بويىڭىزدا بىرنەشە ونەردىڭ باسى توعىسقانىن بىلەمىز. جىرشىلىق پەن زەرتتەۋشىلىكتى بىلاي قويعاندا ءومىر بويى تىرنەكتەپ مۇرا جيناپ كەلەسىز. وعان قوسا جازۋ ونەرى... بۇل قاسيەتتەر باستاۋىن قايدان الادى ءوزى؟ تەگىڭىزدە بار نارسە مە؟
– اكەم مىرزالى ەسكى سوزگە بەيىم كونەقۇلاقتىڭ ءبىرى ەدى. اتام ءجۇسىپ قازانى وتتان تۇسپەگەن ساحي ءارى بي بولىپتى. اكەسى جاقىپ پىرگە قول تاپسىرعان سوفى, ونىڭ تۋعان اعاسى تولەگەن شايىر, ال ولاردىڭ اكەسى وتەۋلى بابام مىڭعىرعان باي بولىپتى. «سارتاي» داستانىن جازعان نۇرماعامبەت قوسجانوۆپەن سەگىز-توعىز اتادان قوسىلىپ, دۇيسەم شالدىڭ ءۇش تارماق ۇرپاعى بولىپ بولىنەمىز. ال دۇيسەم اۋىلىنا ءسوز كيەسى قونعان, ونى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەسى كىرگەن بالاسىنا دەيىن بىلەدى. شەشەم ۇلمەكەن جاعىنان قۇلديلاتساق ءوز ناعاشىم كىشكەنەنىڭ اشاباي جولشاراسىنان شىققان «سەگىز قاسقا». ءىنىڭىزدىڭ قانداي قاسيەت قۇرساۋىندا تۇرعانىن وسىدان-اق شامالاعان شىعارسىز. ءبىزدىڭ ەلدە وسى اياداعىلاردى ء«ارى جىراۋ ءھام باقسى» دەپ دارىپتەيدى.
– ءوز باسىم ءسىزدى العاش كورگەن كەزدە, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, اتاقتى «قان مەن تەردەگى» كالەندى كوزىمە ەلەستەتتىم. سول توپىراقتىڭ پەرزەنتىسىز. ايتەۋىر ماعان ەكى تىزەسى ات قۇلاعىن قاعاتىن كادىمگى ءداۋ كالەنگە ءبىر قاتىسىڭىز بار سياقتى كورىنەسىز دە تۇراسىز...
– تۇپتامىرعا ءدال ءتۇسىپ تۇرسىز. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ دەگەن ەڭبەك ەرىن بىلەسىز. بابامىز جاقىپ سوفى وتەۋلى بالاسىنىڭ العانى وڭايمولداقىزى زەينەپ اجەمىز بەن ءجۇسىپ اتامنىڭ كەمپىرى زليحا سمايىلقىزى ابەنىڭ اپالارى. ايتپەسە ءبىزدى كىمگە تارتىپ قالام ۇستاپ ءجۇر دەيسىز. ابەنىڭ ارعى اتالارى «اقساق ءبورى» اتانعان تويقوجا باتىردىڭ قالدان دەگەن بالاسىنان ارعىنباي مەن ايدىنباي, بەرىسى قىدىر كورگەن سلامباي, ءوز تەگى بولىس نۇرپەيىس شەتىنەن شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس, وڭشەڭ سەن تۇر, مەن اتايىن دەيتىندەي مىقتىلار. نۇرتۋعان شايىردىڭ بايىمبەتتىڭ بورىلەرىن ۇلىقتاپ «...سلامبايدان نۇرپەيىستەي بالا تۋىپ, شايقادى داۋلەتىمەن جەر مەن كوكتى» دەيتىن ءسوزى بار ەمەس پە. سول زەينەپ اجەمنىڭ اكەسى وڭاي مولدانىڭ مۇراتىنان تۋعان كوپتىلەۋ باتىرتاپ, بارىمتاشى كىسى ەكەن. «قان مەن تەر» تريلوگياسىنداعى «قالەن» دەپ جۇرگەنىڭىز سول, مەنىڭ ءتۇپ ناعاشىم. بىلايعى جۇرت سەنسە دە, سەنبەسە دە اڭگىمەنىڭ انىعى وسى.
– حالىقتىڭ قانى مەن جانىنان جارالعان ءداستۇرلى ونەر نەگە جەتىمسىرەي بەرەدى وسى؟ ەسترادا نەگە ونىڭ الدىندا ەركىن ويناق سالادى؟ جالپى, بۇل قاسىرەت قاشانعا دەيىن سوزىلادى؟
– ءداستۇرلى ونەردىڭ داۋرەنى وتىڭكىرەپ تۇر دەسەم, بىلايعى جۇرت كۇستانالاۋى مۇمكىن. الايدا اقيقاتتىڭ بەتىنە تۋرا قاراۋ كەرەك. ءسىز بەن ءبىز كۋا بولىپ وتىرعان ححI عاسىردا كەز كەلگەن ءولىمشى حالدەگى اعزانى رەانيماتسيالىق ءتاسىل ارقىلى قايتا ءتىرىلتىپ الۋعا بولاتىنىن بىلەسىز. شىنىمەن دە حالىقتىڭ «قانى مەن جانى» دەپ ەسەپتەيتىن بولسا, بيلىك باسىنداعىلارعا ءداستۇردى قايتا ءتىرىلتۋ دەگەن دىم ەمەس. ول ءارى ۇزاعاندا بەلگىلى ءبىر ءداستۇردى تۇتىنىپ وتىرعان ونەر يەسىن قولداۋ. ال ەسترادا جايىندا ايتىپ اۋىز اۋىرتۋدىڭ قاجەتى شامالى, ول دا ونەر. بىراق حالىق ەسىن جيىپ, اينالاسىنا قاراي باستاعان كەزدە بارماق تىستەپ قالۋى بەك مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇل ۇدەرىس حالىق قالاعانشا سوزىلا بەرەدى, قۇقايدىڭ كوكەسى ءالى الدا شىعار دەپ قورقامىن.
– انا ءبىر جىلدارى سىر ەلىنىڭ مادەنيەت سالاسىنا جەتەكشىلىك جاسادىڭىز. باسشى بەرىكتىڭ جىرشى بەرىكتەن قانداي ايىرماسى بولدى؟ تۋعان توپىراعىڭىزدا قانداي ءىز قالدىرا الدىڭىز؟
– اقىرى بارعان سوڭ تۋعان توپىراقتا قالۋ كەرەك ەدى, ونىڭ رەتىن تاپتىرمادى. ءبىزدىڭ اۋەلدە الماتىعا كەلگەندەگى نەگىزگى ميسسيامىز, ياعني عالىم-ساحناگەر بولۋ دەگەن ماقساتىمىز وسى كەزدە ءوز ۇدەسىنە جەتىپ جىعىلىپ تۇر. ەندىگى جەردە اتتىڭ باسىن بۇرۋدى ويلاپ جۇرگەن جايىم بار. شىنىمدى ايتسام, دالادا تۋعان ۇلدىڭ قالادا ولگىسى كەلمەيدى. ەر تۋعان جەرىنە, ءبىزدىڭ جيعان-تەرگەن تاجىريبەمىز ەندىگى جەردە سىردىڭ كۇرەڭ توپىراعىنا قاجەت دەپ ويلايمىن. ال باسشى بەرىك پەن جىرشى بەرىكتىڭ اراسىندا ەشقانداي دا ايىرما جوق, بولمايدى دا. مەن تابيعاتىمدى وزگەرتۋگە قۇشتار جان ەمەسپىن, كىم بولسا دا مەنى بولشەكتەمەي تۇتاس قابىلداسىن. ءبىز كۇنباعىس ەمەسپىز عوي تۇسكە دەيىن ءبىر جاققا, تۇستەن كەيىن مۇلدەم باسقا باعىتقا قاراپ, مەڭىرەيىپ تۇرا بەرەتىن. سىر بويىندا مەنىڭ ءىزىم سايراپ جاتىر. ونى ىقىلاستى ادام رۋحانياتتىڭ قاي سالاسىنان دا كورە الادى, ەگەر كوزى بولسا. وكىنىشتىسى, قازىر سىر بويىندا دا ادەبي-مادەني ورتا سەتىنەي باستاعان, قيىنى وسى.
– ەلدەن ەستيمىز... ءسىزدىڭ شاڭىراعىڭىزدا بولماعان ءانشى, جىرشى, كۇيشى جوق كورىنەدى عوي. تالاي تۋما تالانتتار مەن سيرەك دارىندار اۋلەتىڭىزدى ءان-جىرعا بولەپتى. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ەستە قالعانى قايسىسى؟
– گۇلفايرۋزدىڭ وتتان تۇسپەيتىن قارا قازانىنىڭ ارقاسىندا تالاي ساڭلاقتى تورىمىزگە شىعارعانىمىز راس. اسىرەسە الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن كەلەتىن ساحناگەردىڭ ءبىرتالايى الاتاڭدى ءبىزدىڭ ۇيدەن اتىردى دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. مۇنداي جيىنداردىڭ ادامعا بەرەرى كوپ قوي. ونەر وسىنداي بارىس-كەلىستىڭ ارقاسىندا وسەدى. ءبىر جىلى قىرعىزستاننان قايتىپ كەلە جاتىپ ءبىر توپ باقشىسى مەن جاقسىسى ارالاس توپ مەنىڭ مامىر ىقشام اۋدانىنداعى قۋىقتاي پاتەرىمە ساۋ ەتە ءتۇستى. ورتامىزدا وزبەكتىڭ شاحبەردى دەگەن دۇلەيى بار. وسى ەرەننىڭ جاتتاعانى مەن تابان استىندا سۋىرىپ سالىپ ايتاتىن جىرىنىڭ اراسىندا ءمىن جوق ەكەن. مۇندايدى قازاقتا مىرزاعالي اقجولوۆ پەن جاقسىلىق ەلەۋسىنوۆ دەگەن قاسقالاردان كورىپ ەدىم. ايتاتىنى جوق, شاحاڭ تاڭ بوزارعانشا ويقاستادى. ءبىر جىلى قوبىزعا قوسىلىپ جىرلايتىن قاراقالپاق جاقسىلىق سىرىمبەتوۆ كەلدى. بۇل جولى وتتىڭ باسىندا ءاسيا مۇحامەتوۆا باستاعان مۋزىكاتانۋشىلار توبى كوبىرەك بولدى. وي, جارىقتىعىم-اي, قايداعى مەن جايداعىنى قوزعاپ, قياعىن ولاي دا, بىلاي دا سەرمەپ كۇڭىرەندى-اۋ كەلىپ. نەسىن ايتاسىز, ونداي ساتتەردى تەك كوزبەن كورۋ كەرەك. ەسى ءبۇتىن ادامعا بۇعان جەتەتىن كايىپ جوق. مەنىڭ قولىمداعى ەكى مىڭ ساعاتقا جۋىق اۋديو-ۆيدەو جازبانى جيناۋ كەزىندەگى ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ, كورگەن قىڭىر شالداردىڭ ۋاقيعالارىن ايتا باستاساڭ, وندا بۇل اڭگىمەنىڭ شەتىنە شىعا المايمىز. سول ءۇشىن ءسوزدى وسى جەردەن سارقا تۇرايىق.
– سىزگە كينوعا ءتۇسۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقاندار بولدى ما؟ ال ەگەر ايتا قالسا, تۇسەر مە ەدىڭىز؟ ءتۇر-تۇلعاڭىز تاريحي فيلمگە سۇرانىپ تۇرعان سياقتى عوي...
– وسى اڭگىمە ءجيى كوتەرىلەدى, بىراق سوعان ءوزىم ونشا ق ۇلىقتى ەمەسپىن. ءبىر اپامىز كينو تۋىندىسىنا شاقىرىپ ەدى, ۇسىنعان بەينەسى اينالاما ۇنامادى. تەك رۇستەم ابدىراشەۆتىڭ «قازاق حاندىعى» فيلمىنەن باس تارتا المادىم. بۇل تۋىندىدا بەكەڭ – بەكبولات ەكەۋمىز ءسوز قايىمداساتىن ەپيزود بار. رۇستەم ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن مامان عوي, شاعىن عانا كورىنىستى ءبىر كۇن تۇسىرگەنىن كورىپ, كادىمگىدەي جۇرەگىم شايلىعىپ قالدى. سوعان قاراعاندا بۇل دا مەنىڭ قولىم ەمەس-اۋ. ونىڭ ۇستىنە استىما مىنگەن تۇيەسى قۇرىماعىر قايتا-قايتا شوگىپ, ابدەن ابىگەرگە ءتۇسىردى. جۇرتتىڭ ءبارى قىران-توپان, «بەكە, سەنى تۇيە كوتەرە الماي جاتىر» دەپ. سويتسەم, جانۋارىم تسيركتىڭ ت ۇلىگى ەكەن. ءبىر جاعىم قۇز, كەلەسى بەت قالىڭ اسكەر, قولدا دومبىرا, ۇستىمدە ساۋىت. اناۋ بارپىلداپ, ءار شوككەن سايىن قۇزدان قۇلاپ كەتەتىندەي زارەم ءزار تۇبىنە كەتۋمەن بولدى...
– ەگەر ءسىزدىڭ جىرشىلىق مەكتەبىڭىز قالىپتاسسا, ونىڭ قانداي وزىندىك ەرەكشەلىگى بولار ەدى؟ جالپى, مۇنىڭ العىشارتتارى بار ما؟
– جەكە ورىنداۋشىلىق قولتاڭبام الدەقاشان قالىپتاسىپ بولدى دەپ ويلايمىن. بالا كۇنىمدە تالايعا ەلىكتەدىم, ءسويتتىم دە ەسىمدى ەرتە جيىپ, ءوز سۇرلەۋىمدى ىزدەي باستادىم. جيىرما جاستىڭ توڭىرەگىندە ىزدەگەنىمدى تاپتىم. بۇگىنگى كۇن بيىگىندە تۇرىپ ايتسام, ءوزىمدى بەينەتتىڭ تەرتەسىنە جەككەنىمە وتىز جىل. بىراق مەنىڭ ماشىعىمدى كوزسىز كوشىرگەن شاكىرتتى تاربيەلەۋدەن باس تارتار ەدىم. ويتكەنى بىرەۋدىڭ شايناپ بەرگەنى اس بولمايدى, بولسا دا ۇلتقا ءنار بەرمەيدى. ەس بىلمەيتىن ەمشەكتەگى ءسابي بولسا ءبىر ءسارى, الگىندەي نارسەلەردى جۇتۋدىڭ ءوزى جيىركەنىشتى عوي. ۇلتتىق ونەردىڭ تامىرىنا بالتا سىلتەپ كەلە جاتقان تاجالدىڭ ءبىر تامىرى وسىندا. مەن كورگىم كەلەتىن شاكىرت پوليفۋنكتسيونالدى بولۋى شارت. ءوزىم ماقام اتاۋلىنى كۇبى پىسكەندەي جانىن الىپ, كيىزدەي قايتا قارپىپ وتىرماسام, كوڭىلىم جاي تاپپايتىن اداممىن. سول ءۇشىن دە كالكا شاكىرتتى جانىم قالامايدى. ارزان كوشىرمەدەن گورى سونىڭ مۇلدەم بولماعانىنىڭ ءوزى يگى. ءسىز بايقايسىز با, قازىر قازاق ساحناسى بىرىنەن ەكىنشىسى اينىمايتىن ينكۋباتور ورىنداۋشىعا تولىپ كەتتى. ىزىمە وزىندىك قولتاڭباسى بار ءبىر ويلى شاكىرت ەرسە قاناعات, ەرمەسە وعان دا ەش وكپەم جوق.
– ءسىزدىڭ ونەردەگى ۇستازدارىڭىز كىمدەر؟ شاكىرتتەرىڭىز شە؟ ونى ايتىپ وتىرعانىم, ۇستازسىز-اق بيىككە ۇمتىلاتىندار, شاكىرتسىز-اق جالپاق جۇرتقا ونەگە كورسەتەتىن ونەر تارلاندارى دا بارشىلىق...
– ءبىز ءتالىمىن ءتۇيىپ, باتاسىن العان قارا شالداردىڭ تەك اتىن اتاپ شىعۋ ءۇشىن كىسىگە ءبىر اربا جان كەرەك. ەسەسىنە, شاكىرت جاعىنان ۇياتتىلاۋمىن. مىسالى, مەنىڭ شاكىرتىم ديريجەر ءمۇسىلىم امزە, دومبىراشى باقىتجان دۇيسەنعازى, ءانشى گۇلمارس امانباەۆا دەپ ەپيكالىق جىرشىلىققا قاتىسى شامالى ونەرپازداردىڭ اتىن شۇبىرتا باستاسام, بىلايعى جۇرت تۇسىنبەي قالۋى مۇمكىن. بىراق شىندىعى سول, بۇلار مەنى ۇستاز تۇتادى. ءار جەردە وسىنداي قىز-جىگىتتەر بار, دەنى مەنىڭ الدىمنان ءتالىم الماعان تالىپتەر. مەن كەز كەلگەن ماماندىق ءپانىنىڭ مۇعالىمىن ۇستاز دەۋگە قارسىمىن. شىن ۇستاز بەن ادال شاكىرت ءومىر بويى ءبىرىن-ءبىرى كورمەي, تانىماي ءوتۋى دە مۇمكىن. ەسەسىنە ء«بىر تومەن, ەكى جوعارى» دەپ ەجىكتەپ وتىرعان مۇعالىم ۇلىق ۇستاز بولىپ ەسەپتەلمەيدى. ول تەك جالاقى الىپ, جالدانىپ وتىرعان ادام. مەن ءۇشىن وتە شارتتى نارسەنىڭ ءبىرى وسى. ال بۇرىنعى دالالىق داستۇردە ۇستازى مىقتىنىڭ ۇستانىمى دا مىقتى بولىپتى. بۇل ءوزى اسىقپاي, ءبىر ءوزىن جەكە تولعايتىن شەكەسى تورسىقتاي تاقىرىپ. مەن ايتىپ وتىرعان ەكىجاقتى بايلانىستى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن كوپ نارسەنى وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق وعان قازىرگى «ۇستاز» بەن «شاكىرت» اتانىپ جۇرگەندەر ءھام قوعامدىق سانا دايىن با؟
– دومبىراڭىزدى قالاي باپتايسىز؟ قاي شەبەردىڭ دومبىراسىن تارتىپ ءجۇرسىز؟
– دومبىرا مەن داۋىس باپتاۋ دەگەندى تۇسىنە بەرمەيتىن قازاقپىن. ونىم دۇرىس پا, الدە بۇرىس پا, ازىرگە ول جاعىنا باس قاتىرىپ كورگەنىم جوق. ءبىر كەزدە دومبىرا دۇكەندە ساتىلاتىن. سونداي قاراپايىم اسپاپتىڭ ءبىرىن الىپ, تۇتىنىپ, سونىمەن-اق تالاي جەردى شارلادىق. ەڭبەك پانىنەن ساباق بەرەتىن ءابىلحايىر دەگەن مۇعالىم قاقپاعىن اپپاق مايلى بوياۋمەن سىرلاپ, بەتىن ۇڭىرەيتىپ ويىپ بەرگەن الگى دومبىرانىڭ سۋرەتى ساقتالىپتى, كەيىن سونىڭ قايدا قالعانىن دا بىلمەيمىن. ستۋدەنت كەزىمدە تۇتىنعان جاقسىلىق دەگەن شەبەردەن العان ءتاۋىر دومبىرام بار ەدى, سونى ءبىر زىتقىر ءىنىم قالاپ الىپ, اقىرى زىم-زيا قىلدى. سودان كەيىن كوپ جىل دومبىراسىز ءجۇردىم. جولاۋشىعا جاساتقان ءبىر جاقسى اسپاپتى ايۋداي قورباڭداپ ءجۇرىپ, ابايسىزدا مارقۇم جارقىن شاكارىم سىندىرىپ تاستادى. پويىزدىڭ ۇستىندە كەلە جاتىر ەدىك, مەن ءبىر ايالدامادا تىنىس الۋعا جەرگە تۇسكەنمىن, ءجۇرسىن ەرمان جانازاسىن وقىپ قويعان ەكەن, مەن كۋپەگە كىرىپ كەلگەندە «...دومبىراڭنان ايرىلدىڭ, بەكەم بول!» دەپ كوڭىل ايتتى. يىلگەن باستى شاباسىڭ با, قينالساق تا ءتاۋىر دومبىرانىڭ بىرىمەن سولاي قوشتاستىق. قازىر قولىمدا جۇرگەنى قاراقالپاقستاننىڭ جيدەسىنەن شابىلعانىنا ءجۇز جىلدان اسقان, جاقاس قوجادان قالعان قوزىقۇيرىق دومبىرا. بۇل قاسقانىڭ دىبىس بوياۋىنا تەڭ كەلەتىن اسپاپتى ءالى كەزىكتىرە المادىم. وكىنىشكە قاراي مىنەزى قىڭىر, ول دا ادام سياقتى, كەيدە قيتىعىپ قالادى. ەردوس دەگەن ءىنىم جاساعان جانە ءبىر دومبىرام بار. كۇيىم تاسىعاندا سول ەكەۋىن كەزەك قاعامىن.
– ءوز رەپەرتۋارىڭىزدى سارالاپ, جيعان قازىناڭىزدى تۇگەندەپ كوردىڭىز بە؟ وندا سىر ەلىنىڭ مۇراسىنان باسقا جادىگەرلىكتەر دە جەتكىلىكتى شىعار؟
– نەگىزى قانداي ونەرپازدىڭ دا ونەردەگى نەگىزگى بارومەترى رەپەرتۋارى بولۋى ءتيىس. ءانشى ايتاتىن ءانىن, اكتەر سومداعان وبرازىن, سۋرەتشى سالعان كارتيناسىن, جىرشى بىلەتىن جىرىن, كۇيشى تارتاتىن كۇيىنىڭ ەسەبىن ءبىلسىن. ويتكەنى ونەرپازدىق دەڭگەي تەك رەپەرتۋارمەن ولشەنەدى. ون التى جاسىمدا ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن جىرلايتىن رەپەرتۋارىم بار ەدى. قازىر تىڭدايتىن ساۋاتتى قۇلاق پەن ورتا جوق, نەسىن جاسىرايىن, سونىڭ سالدارىنان ءسوز قورى ءشوجىپ بارا جاتىر. وعان قوسا كوپ ۋاقىتىمدى جازۋ جۇمىستارى جۇتىپ جاتىر. مەن قولدان كەلگەنشە بارلىق ولكەلىك ەرەكشەلىكتەردى قامتيتىن اندەردى رەپەرتۋارلىق قورىما كىرگىزىپ, ايتىپ جۇرگەن ورىنداۋشىنىڭ قاتارىندامىن. مارقۇم جاكەڭ – جانىبەك كارمەنوۆ ۇستازىمنان ارقانىڭ ءبىرشاما ءانىن يگەرسەم دە ازىرگە تەك سول ءوڭىردى ايتپاي ءجۇر ەكەنمىن. رەپەرتۋاردى مەڭگەرىپ العان سوڭ جارىققا شىعارۋ ءۇشىن دە توقسان تولعانىپ ءجۇرىپ الاتىن جامان ادەتىم بار. ازىرگە اللا سول ءوڭىردىڭ عانا ءساتىن كەلتىرمەي تۇر.
– قولىڭىزدا ۇشان-تەڭىز بيلىك بولسا, ءوز سالاڭىزعا قانداي جاڭالىق اكەلەر ەدىڭىز؟
– وسىعان دەيىن مەن ارالاسقان قاي سالا بولسىن جاڭالىقتان قۇرالاقان بولعان جوق. ءالي ارىستان سياقتى «تۇتقاسىن كورسەتسە دۇنيەنى ورنىنان ءبىر اينالدىرىپ قويار ەدىم» دەپ استامدىق جاساي المايمىن. ولاي ەتۋگە ەرەكشە ءدۇم كەرەك. جالپى ءبىز بيوگرافياسى سايكەس كەلسە دە, گەوگرافياسى سايكەس كەلمەي جۇرگەن قاسقامىز. جاڭالىق اتاۋلىنى ابايلاپ جاساماسا دا بولمايدى, ونىڭ اقىرى باسىڭا تاياق بولىپ تيەدى. ويتكەنى مىنا ءبىزدىڭ قوعامدا مۇلگىپ وتىرعان, جاڭالىققا جانى قاس ۇلكەن كىسىلەر كوپ. وندايدىڭ نەبىر قۇقايىن كورىپ كەلە جاتىرمىز عوي. سول ءۇشىن, جاڭاعى ءسىز ايتىپ وتىرعان نارسە قولعا تيگەن جاعدايدا جۇرت قاتارلى جاڭالىقسىز-اق جۇرە بەرگەن جاقسى سياقتى, كەيدە. ەسەسىنە قۇلاعىڭ تىنىش, ۇيقىڭ ءبىر قالىپتى, ءوزىڭ دە وزگەدەن دارالانبايسىڭ ءھام ءومىردى دە ءسال ۇزاقتاۋ ءسۇرۋىڭ مۇمكىن.
– بالالارىڭىزدىڭ ىشىندە جولىڭىزدى قۋعانى بار ما؟
– جول ۇستاعىسى كەلگەندەرى بولدى, ارينە. بىراق مەنىڭ حالتۋرانىڭ قاس جاۋى ەكەنىمدى ولار دا جاقسى بىلەدى. سول ءۇشىن ەپتەپ اياق تارتقان شىعار. قازىر ەرىك بەرسەڭ بولدى, ەكىنىڭ ءبىرى جەلىگىپ, ساحنادا ويناق سالا بەرەتىن اۋەيىلەردىڭ زامانى. بۇل تاراپتا مەن ونشا دەموكرات ەمەسپىن. الايدا بولاشاق جارى مەن ماماندىق تاڭداۋدا ولارعا ەركىندىك بەرىلگەن. ادام بالاسى ىشكى تۇيسىكپەن, سۋىق اقىلمەن, ەلدە جوق بايىپپەن كىرىسپەسە مۇنىڭ ەكەۋى دە كۇردەلى ماسەلە. ايتپەسە بالانىڭ ۇلكەنى دومبىرا, ورتانشىسى گيتارا, كىشىسى فورتەپيانودا اجەپتاۋىر وينايدى. ارپا ىشىندەگى ء«بىر بيدايىم», جالعىز ءتۇيىر قىزىم كوزىن تىرناپ اشقاننان سۋرەت سالدى, بىراق ونىسىن كەيىن ازايتتى. قازىر ماتەماتيكامەن باس قاتىرىپ ءجۇر. ءبىر كەزدە ءسابيت مۇقانوۆ شىعارمالارىنان وقىعانىم بار ەدى, ابايعا دەيىنگى قازاقتىڭ بايلارى مەن اتاقتىلارى «رۋىمىزدان اقىن, باقسى شىققان جوق» دەپ ماقتانىپ وتىرادى ەكەن عوي. بۇل ونەر دەگەننىڭ كوپ سىرىڭدى شاشىپ ايتا بەرۋگە بولمايتىن وسىنداي دا يمپليتسيد قاسيەتتەرى بار. شىنىمدى ايتسام, قازىر مەن دە سابەڭ اقاساقالدىڭ ءسوزىنىڭ جاقتاسىمىن. ۇرپاعىمنىڭ جولىمدى قۋماعانىنا ءبىر مىسقالداي دا وكىنبەيمىن. ەسەسىنە ءسىز ولارمەن كەز كەلگەن تاقىرىپقا سويلەسىپ كورسەڭىز, توياتتاپ قايتاسىز. ۇيرەنۋ ءھام جيرەنۋ وسىدان ارتىق بولادى دەپ ەسەپتەمەيمىن. جالپى مۋزىكا اركىمنىڭ بويىندا ءبىر قاسيەت ەسەبىندە ءجۇرۋى ءتيىس. مۇنى ارنايى ماماندىققا اينالدىرامىز دەپ قوي قازىر كوپ نارسەنى بىلىقتىرىپ الىپ جۇرگەنىمىز.
– بۇكىل بولمىسىڭىزدى ءبىر- اۋىز قاناتتى سوزبەن تۇيىندەي الاسىز با؟
– مەنىڭ ايتقان ءانىمدى قۇرمەتتەيتىن ەساعاڭ – ەسەنعالي راۋشانوۆ اعامىزدىڭ ء«بىر باسىندا ەكى ادامنىڭ ونەرى, بويىندا بەس ەركەكتىڭ بۋى بار دەپ ءبىزدىڭ بەرىكتى ايتۋعا بولادى» دەگەنى بار ەدى. ءتۇيىننىڭ كوكەسى وسى دۋالى اۋىزدىڭ لەبىزى شىعار.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات باتىرحان,
«Egemen Qazaqstan»