ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز ورتالىعىندا وتكەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ قازاقستاندا زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە قاتىستى تۇسىنىكتەمە بەردى.
مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ۇكىمەتكە 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن ماقساتتى پايدالانۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزۋگە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
اتالعان تاپسىرمانى قاراۋ ءۇشىن ۇكىمەت جانىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن 25 ادامنان تۇراتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ اعىمداعى جاي-كۇيى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن, ىقتيمال سىن-تەگەۋرىندەردى, حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەدى, بجزق تۇراقتىلىعى بويىنشا الدىن الا اكتۋارلىق ەسەپتەر نازارعا الىندى.
ازىرلەنگەن تاسىلدەردى جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى قولدادى, ەكونوميكالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس ماقۇلدادى جانە «وسى ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋدەگى العاشقى قادام» رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقۇلداۋىن الدى.
«بۇگىنگى تاڭدا بجزق-دا 9,9 ملن زەينەتاقى شوتتارى بار. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ 53%-ىنىڭ كولەمى 500 مىڭ تەڭگەدەن از, 16%-ى – 500 مىڭنان 1 ملن تەڭگەگە دەيىن, 15%-ى – 1 ملن تەڭگەدەن 2 ملن تەڭگەگە دەيىنگى سومانى قۇرايدى. وسىلايشا سالىمشىلاردىڭ 84%-ىندا جيناق كولەمى 2 ملن تەڭگەدەن اسپايدى» دەدى ب.نۇرىمبەتوۆ.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى ۇسىندى. ول ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. بىرىنشىدەن – قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى وتە جاس. وعان بار بولعانى 21 جىل بولدى (ال دامىعان ەلدەردە زەينەتاقى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 35-40 جىل قاجەت ەتىلەدى). ەكىنشىدەن – حالىق تابىسىنىڭ تومەن دەڭگەيى. ۇشىنشىدەن – زەينەتاقى جارنالارىنىڭ تولەنبەۋى. بۇگىنگى تاڭدا شامامەن 100 مىڭ كاسىپكەر ءوز قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن زەينەتاقى جارنالارىن تولەمەيدى. 2,7 ملرد تەڭگە قارىز بار. تورتىنشىدەن – ينۆەستيتسيالىق كىرىستەر تيىسىنشە ۇلعايىپ جاتقان جوق.
جۇمىس توبى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ۇسىندى.
ءبىرىنشى سانات – تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە قىمبات ەمگە (جەكە تىزبە بويىنشا) زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋ ۇسىنىلاتىن جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار – بۇل «جەتكىلىكتىلىك شەگىنەن» اساتىن زەينەتاقى جيناقتارى بار بجزق سالىمشىلارى.
بۇل رەتتە بجزق «جەتكىلىكتىلىك شەگىن» ءاربىر جاس ءۇشىن, ەرلەر مەن ايەلدەر بويىنشا جەكە ەسەپتەگەن. جاستاۋ ادامداردىڭ جيناقتاۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن بولاشاق ەڭبەك قىزمەتىنىڭ كەزەڭى (زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەنگە دەيىن) نەعۇرلىم ۇزاق بولاتىنى نازارعا الىندى. بجزق ۇسىنعان «جەتكىلىكتىلىك شەگى» دەگەنىمىز – جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە تۇراقتى قاتىساتىن (ياعني زەينەتاقى جارنالارىن تۇراقتى تۇردە تولەپ وتىراتىن) سالىمشىدا جاڭا جارنالار مەن ينۆەستيتسيالىق تابىس ەسەبىنەن ءومىر بويعى تولەمدەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى سومانى كەيىننەن تولىقتىرۋى ارقىلى جينالۋعا ءتيىس زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ەڭ تومەنگى شەگى. سالىمشىنىڭ جاسى كىشى بولعان سايىن, «جەتكىلىكتىلىك شەگى» سوعۇرلىم تومەن بولادى.
مىسالى, 40 جاستاعى سالىمشى ءۇشىن (ورتاشا ەڭبەك ءوتىلى 18-20 جىلدى قۇرايتىن) جيناقتاۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى: ەرلەر ءۇشىن 6,9 ملن تەڭگەنى جانە ايەلدەر ءۇشىن 9,8 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. 63 جاستاعى سالىمشى, ياعني زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن ادام ءۇشىن بۇل شەك ەرلەرگە 8,2 ملن تەڭگەنى جانە ايەلدەرگە شامامەن 10,1 ملن تەڭگەنى قۇرايدى.
ەكىنشى سانات – بۇل زەينەتكەرلەر, ولارعا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە قىمبات ەم ءۇشىن ءوزىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ 50%-ىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلادى. وسى رەتتە مىندەتتى شارت – جوعالعان تابىستى 40%-دان تومەن ەمەس دەڭگەيدە الماستىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زەينەتاقىنىڭ (بازالىق, ىنتىماقتى جانە جيناقتاۋشى) مولشەرى بولىپ تابىلادى, بۇل حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى.
بۇگىندە قازاقستاندا زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ازىرلەنۋدە. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سونداي-اق زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن ماقساتتى پايدالانۋ مۇمكىندىگى بەرىلەتىن ازاماتتار توبىن بىرتىندەپ كەڭەيتۋ جونىندەگى جۇمىس جالعاسادى.
جۇمىسكەردىڭ پايداسىنا تولەنۋگە ءتيىس جۇمىس بەرۋشىنىڭ 5% مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ەنگىزۋ مەرزىمى 2020 جىلدان 2023 جىلعا اۋىستىرىلدى. وسىلايشا قازاقستاندا مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە نەگىزدەلگەن زەينەتاقى جۇيەسى قۇرىلادى.
«بۇگىندە مەملەكەت 2,2 ملن ادامعا تولەيدى. بۇل شامامەن 2,4 ترلن تەڭگە. مەملەكەت جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىمەن شىعاتىن جانە ينۆەستيتسيالىق تابىسى ينفلياتسيادان اسپايتىن ادامدارعا كەپىلدىك تولەيدى. قىزمەتكەردىڭ ءوزى جالاقىسىنىڭ 10%-ىن تولەيدى. تۇجىرىمدامادا جۇمىس بەرۋشىلەر دە قىزمەتكەرلەرگە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا 5% جيناقتاۋشى جارنالار تۇرىندە جاۋاپكەرشىلىك العانى ايتىلعان. زاڭ قابىلداندى جانە 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنۋى ءتيىس ەدى. الايدا, پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ پىكىرى مەن ۇندەۋلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭنىڭ قابىلدانۋىن 2023 جىلعا اۋىستىردى» دەدى ب.نۇرىمبەتوۆ.
«ەڭ تومەنگى كەپىلدى زەينەتاقىنى ەنگىزۋ دە زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ تۇجىرىمداماسىندا جازىلعان. بۇل وتە ماڭىزدى. 1998 جىلدان باستاپ ءبىز جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە كوشتىك. بۇگىندە مەملەكەت تولەيتىن ىنتىماقتى نەمەسە ەڭبەك زەينەتاقىسىن 1998 جىلعى قاڭتارعا دەيىن كەمىندە 6 اي جۇمىس ءوتىلىن جيناعان ازاماتتار الادى. مۇنداي ادامدار جىل وتكەن سايىن ازايۋدا. قازىرگى تاڭدا زەينەتكە 1957 جىلى تۋعان ەر ازاماتتار شىعىپ جاتىر جانە بۇگىندە ولاردىڭ تولىق تالاپ ەتىلگەن ءوتىلى, سايكەسىنشە, تولىق زەينەتاقىسى جوق» دەدى ب.نۇرىمبەتوۆ.
وسىلايشا ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ورتاق قۇرامداس بولىگى بىرتىندەپ توقتاتىلادى. 2043 جىلى ەڭبەك زەينەتاقىسى تاعايىندالاتىن ادامدار تەوريالىق تۇردە بولمايدى. تەك بازالىق زەينەتاقى بولادى. سوندىقتان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى 2028 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ەڭ تومەنگى كەپىلدىك بەرىلگەن زەينەتاقىنى ەنگىزۋدى ۇسىندى. ول بۇگىنگى بازالىق زەينەتاقى تولەمىن اۋىستىرادى. ەگەر بۇگىندە 10 جىلدان از جۇمىس ءوتىلى بار ادامدار ءۇشىن بازالىق زەينەتاقى تولەمى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 54%-ىن قۇراسا, تاجىريبە ەسكەرىلەدى. مينيسترلىك ەڭ تومەنگى كەپىلدەندىرىلگەن زەينەتاقى 5 جىلدان از جۇمىس ءوتىلى بار ادامدارعا بەرىلىپ, ول ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ كەم دەگەندە 70%-ىن قۇراۋى كەرەك دەپ سانايدى جانە ودان ءارى قاراي زەينەتاقىنىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ 1,5 ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلۋىن ۇسىنادى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جۋرناليستەر قويعان سۇراقتىڭ بارلىعى زەينەتاقى سالىمىنداعى قارجىنى مەرزىمىنەن بۇرىن الىپ, تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا پايدالانۋ ماسەلەسى تۋرالى بولدى. وسىعان قاراپ-اق اتالعان ماسەلەنىڭ قوعامدى مەيلىنشە تولعاندىرىپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.