وتكەن اپتا سوڭىندا ەۋرازيالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ نازارى الماتىعا اۋدى. رەسەيلىك اقپارات كوزدەرى جيىن باستالاردان ءبىر كۇن بۇرىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان پرەمەر-ءمينيسترى ميحايل ءميشۋستيننىڭ قازاقستانعا بارا جاتقانى, ونىڭ ساپارى وداق جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنى جونىندە اقپارات تاراتتى. بىراق رەسەي عانا ەمەس, وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى دا جيىنعا انشەيىن قاتىسۋ ءۇشىن كەلمەگەنى جانە ەاەو-دا ۇلكەن-كىشى مەملەكەتتەر دەگەن ۇعىمعا جول بەرىلمەيتىنى العاشقى ساتتەن بەلگىلى بولدى.
قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين فورۋم قاتىسۋشىلارىنا ارناپ ءسوز سويلەپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تسيفرلى كۇن ءتارتىبىن جانە وسى باعىتتاعى وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋ ءۇشىن الماتىداعى باسقوسۋ ىسكەرلىك داستۇرگە اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ميحايل ميشۋستين بۇل جيىننىڭ تسيفرلى ترانسفورماتسيا مەن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ كەلەشەگى, سونداي-اق ەاەو-نىڭ تسيفرلى كۇن ءتارتىبى تالقىلاناتىن كاسىبي الاڭعا اينالعانىن جەتكىزدى. ول بۇل باسقوسۋدىڭ اتالعان ماسەلەلەردىڭ ەاەو-نىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپالىنىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە جانە كۇردەلى زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپتاردى ازىرلەۋگە ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
«تسيفرلى تەحنولوگيا ەكونوميكالىق سەكتوردىڭ كەيبىر سەگمەنتتەرىن جويىپ, ادام كۇشىن الماستىرا باستادى. ەڭبەك قاتىناستارىنا اسەرىن تيگىزىپ, قوعامنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سالىق ساياساتىن باسقا باعىتقا بۇرىپ جىبەردى. بۇل قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا قاۋىپ توندىرەدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەنى جۇيەلەپ الۋىمىز كەرەك» دەيدى م.ميشۋستين. ول سونداي-اق ينتەگراتسيالانعان جانە تسيفرلانعان ەكونوميكادا دەلدالدارعا ورىن جوعىن دا ەسكە سالدى. سەبەبى وسىعان دەيىن ساتىپ الۋشىلار مەن ساتۋشىلار اراسىنداعى دەلدالدىق بايلانىستاردىڭ يىرىمدەرىنەن قۇزىرلى ورىندار حابارسىز بولىپ كەلگەن. ەندى ول كۇندەر كەلمەسكە كەتتى.
«تسيفرلى پلاتفورمالاردىڭ بيزنەس-مودەلدەرى كونتەنتتى جاقسارتۋعا, قىزمەتتەردى كۇشەيتۋگە, پايدالانۋشىلاردى كوبىرەك تارتۋعا جانە كاپيتالداندىرۋدى, جەدەل تەحنولوگيالاردى, سونىڭ ىشىندە اقپاراتتى تەحنولوگيا كومەگىمەن جىلدام ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن عالامدىق پايدالانۋشىلاردىڭ دەرەكتەرىن جيناۋعا نەگىزدەلەدى. تسيفرلى بيزنەس مينيمالدى ماتەريالدىق اكتيۆتەرگە باسىمدىق بەرىپ, تالانت پەن ءبىلىم, سونداي-اق زياتكەرلىك مەنشىكتى باستى ورىنعا شىعارادى. ەكونوميكانى تسيفرلى تۇرعىدان قايتا قۇرىلىمداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ, ۇيىمنىڭ ءرولىن, فەدەرالدى جانە باسقا ورگانداردىڭ جۇمىسىن قايتا قاراستىرۋ تالاپ ەتىلەدى», دەدى م.ميشۋستين. سونداي-اق رەسەي ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ديناميكاسىن ونىڭ قىزمەتىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا وڭ باعالاپ وتىرعانىن ايتىپ, ماسەلەنى ۇلتتىق ورگاننان جوعارى تۇرعىدا رەتتەۋ تيىمدىرەك بولىپ كەلەتىنىن ايتتى.
«العا مىناداي ماقسات قويدىق: «بەستىك» ەلدەرى ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ. سوندا وداقتا ءومىر سۇرەتىن ادامدار ورتاق كەڭىستىكتىڭ ارتىقشىلىعىن سەزىنىپ, تەڭ مۇمكىندىكتەردى پايدالانا الادى», دەدى رەسەي ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى.
فورۋم بۇدان كەيىن جۋرناليستەر كۇتكەن تاقىرىپتارعا قاراي ويىستى. قازىرگى جاعدايدا قازاقستان جانە باسقالار ءۇشىن دە سىرتقى سەرىكتەستەرمەن تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا بالاما بولار جول جوق. سەبەبى ءار ەلدىڭ ينتەگراتسيا نەگىزىندە ءوز مۇددەسى بار. ەشكىمنىڭ ەسە جىبەرىپ العىسى كەلمەيتىنىن جانە رەتى كەلسە جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ جالىنا جارماسىپ قالاتىنىن وسىعان دەيىنگى باسقوسۋلاردا تالاي بايقاعانبىز. قازاقستان ءۇشىن بۇل – بىرىڭعاي كەدەن نورمالارى بازاسىندا ەكسپورتتى جەڭىلدەتۋ, سالىقسىز ساۋدا, الەمنىڭ باسقا ماكروەكونوميكالىق ايماقتارىنا شىعۋعا جول اشاتىن ينتەگراتسيا. وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا, ەاەو ىشكى نارىعىنداعى كەدەرگىلەردى جويۋعا, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا ينتەگراتسيالىق الەۋەتتى دامىتۋعا باعىتتالعان 14 ماسەلە قارالاتىنى بەلگىلى بولدى. قازاقستاندىق تاراپ باسەكەلەستىكتىڭ جالپى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل تولەۋدىڭ قولدانىستاعى راسىمدەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جازىلىپ, ابدەن اقجەمدەنىپ كەتكەن تاقىرىپ بولاتىن.
ەلىمىزدىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ زارداپ شەككەن تاراپ زالالدى وتەۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ كەلگەنىن, شەككەن زياندى قۇقىق بۇزۋشى تىركەلگەن ەلدىڭ سوت ورگانى ارقىلى ءوندىرىپ الۋعا قۇقى بولسا دا, بۇل قوسىمشا ۋاقىت پەن قارجىلىق شىعىنداردى تالاپ ەتەتىن ۇزاق پروتسەدۋرا ەكەنىن ەاەو ەلدەرىنىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى الدىندا جايىپ سالدى. «ەڭ باستىسى, قولدانىستاعى ەرەجە وداقتىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن ىسكەرلىك مۇددەلەردى قورعامايدى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ەاەو-نىڭ تسيفرلى كۇن ءتارتىبىنىڭ اياسىندا قازاقستان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىن تولىق تسيفرلاندىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. «تسيفرلى تەحنولوگيالار ساتىپ الۋعا قاتىسۋشىلار ءۇشىن نەعۇرلىم ىڭعايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىساتىن بارلىق ەلدەردە 100% مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ەلەكتروندى فورماتىنا كوشۋ ەاەو زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن ۇلتتىق رەجىم قاعيداتىن تولىق قولدانۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەدى قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى. سونداي-اق ول زاڭسىز باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ, كولەڭكەلى جولمەن شىعارىلعان ونىمدەر ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردەگى ءوز باعدارلامالارىن وندىرۋشىلەرگە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەتىنىن دە ەسكەرتتى.
«قاراقشىلىق ونىمدەرگە قارسى كۇرەس – الەمدىك تاجىريبە. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ارقايسىسىنىڭ كونترافاكتىلىك باعدارلامالارى بار. بىراق ءبىز ەكونوميكالىق وداقتا اۆتورلىق قۇقىقتى بۇزۋدىڭ جالپى تاسىلدەرىن جاساۋ كەرەك دەپ سانايمىز. بۇل ەاەو-نىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك رەتىندەگى پوزيتسياسىن كۇشەيتەدى», دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار تسيفرلى كولىك دالىزدەرىن قۇرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلگەنىن ايتىپ ءوتتى. بۇل دا ساراپشىلار تاراپىنان كوپ كۇتكەن ۇسىنىس بولاتىن. تسيفرلى كولىك دالىزدەرىن ەنگىزۋ اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىل دەڭگەيىن جوعارىلاتادى, سونداي-اق بيزنەس ءۇشىن كولىكتىك باقىلاۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتەدى.
بەلارۋس پرەمەر-ءمينيسترى سەرگەي رۋماس 2020 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ ەاەو ورگاندارىندا توراعالىقتى قابىلداعان تاراپتىڭ وكىلى رەتىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ودان ءارى جۇيەلى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن سالۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتتى.
«ەاەو نارىقتارىنداعى شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋعا, سونداي-اق توسقاۋىلداردىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋ مۇمكىندىگىنىڭ الدىن الۋعا نازار اۋدارىلدى». بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – ءبىرىنشى كەزەكتە تەحنيكالىق رەتتەۋ, سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالار قولدانۋ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى جۇزەگە اسىرۋ, سۋبسيديالار ۇسىنۋ ءتارىزدى سالالاردا ەەك-نىڭ ۇلتتىق ورگانداردان جوعارى قۇزىرەتتەرىن كۇشەيتۋ. الداعى ۋاقىتتا نەگىزگى باسىمدىق كەدەرگىلەردى جويۋعا, ەاەو نارىقتارىنداعى شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋعا, سونداي-اق كەدەرگىلەردىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سالالارداعى ەەك ۇلتتىق قۇزىرەتتىلىگىن نىعايتۋ. ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق ستاندارتتار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە سۋبسيديالار بەرۋ ماسەلەسىن شەشىپ الۋىمىز كەرەك. وداقتىڭ ماقساتتارىنا قايشى كەلەتىن جانە ءوزارا ساۋداعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ۇلتتىق زاڭنامالىق اكتىلەردى قابىلداۋدىڭ العىشارتتارىن جويۋ ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە باسقا سالاداعى بىرىڭعاي ساياساتقا كوشۋمەن بايلانىستى. مەنىڭ ويىمشا, نەگىزگى بازانى قۇرعان جالپى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەردە, مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن تەڭ بولۋى ءتيىس تەحنيكالىق رەتتەۋگە بايلانىستى جوبالاردى قۇرۋدا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ كەرەك», دەدى س.رۋماس.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان تسيفرلى سالادا ەاەو الدىندا تۇرعان نەگىزگى ترەندتەر مەن سىن-تەگەۋرىندەر تۋرالى ايتتى. «تسيفرلى ەكونوميكا تاۋەلسىزدىگى ءسوز بولعاندا ەاەو-عا بىزدەن بۇرىن مۇشە بولعان مەملەكەت باسشىلارى ء«بىز ءازىر ونى تالقىلايتىن كەزەڭگە جەتكەن جوقپىز. ءبىز قولداعى اقپاراتتاردىڭ بارىمەن سىزدەرمەن بولىسۋگە دايىن ەمەسپىز. ونىڭ ۋاقىتى كەلەدى. سىزدەر ۋاقىتتان العا وزىپ كەتپەڭىزدەر» دەگەن ءۋاج ايتادى. سوندا تسيفرلى ەكونوميكا تاۋەلسىزدىگى دەگەندى ءبىز قالاي تۇسىنەمىز؟ جانە ءبىز ونى قالاي باسقارامىز؟ مەن وسى ساۋالدارعا جاۋاپ كۇتەمىن», دەدى ول. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ارمەنيانىڭ ءبىرىنشى سىنىپتى 10 مىڭ باعدارلاماشىسى باسقا مەملەكەتتەر ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار ارمەنيانىڭ IT-كومپانياسى قازاقستانداعى تەندەردى ۇتىپ الدى جانە شەتەلدىك پلاتفورمانى قولدانىپ, ەاەو اياسىندا ەمەس, باسقا حالىقارالىق پلاتفورمالار ارقىلى اقپارات الادى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وداق ەلدەرىنىڭ ءوز دەرەكتەرىن قورعامايتىنىن بىلدىرەدى. «ەۋروپالىق وداق دەرەكقوردى قورعاۋدىڭ ءنورماتيۆتى قۇجاتتار پاكەتىن قابىلدادى. وسىعان بايلانىستى جۇزدەگەن اقپاراتتىق كومپانيا ەو-دا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن جوعالتتى. ءبىز تسيفرلى ەكونوميكانى قالاي باسقاراتىنىمىز تۋرالى ويلاۋىمىز كەرەك. بۇل مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن وزگەرتەدى. سونىمەن قاتار بىزگە Amazon جانە Alibaba سياقتى كورپوراتسيالاردى كوشىرۋگە تىرىسۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى ولارمەن باسەكەگە قابىلەتسىزبىز. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ جەكە جۇيەمىزدى دامىتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ كىلتى – زاماناۋي پروتسەستەردى باسقارۋ جۇيەسى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءوزىنىڭ تسيفرلى ەگەمەندىگىن بولەك جۇزەگە اسىرا المايدى, جالعىز مۇمكىندىك – ونى ەۋرازيالىق جوبا دەڭگەيىنە كوتەرۋ», دەپ تۇيىندەدى ت.ساركيسيان.
2019 جىل ەاەو ءۇشىن ماڭىزدى جىل بولدى. بىرىنشىدەن, وداقتىڭ قۇرىلعانىنا 5 جىل تولدى, الداعى 5 جىلعا وداقتىڭ دامۋىنا نەگىز قالاندى. ەكىنشىدەن, بىرقاتار ماڭىزدى قۇجات قابىلداندى. ءارى قاراي دامىتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى, وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى سۋ جولدارىنا قولجەتىمدىلىكتى جەڭىلدەتەتىن كەمە جونەلتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى, ورتاق ەنەرگەتيكالىق نارىقتى قۇرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قۇرىلدى, ەاەو ءۇشىن ورتاق قارجى نارىعىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. 2019 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى بارىسىندا ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جۇمىسشىلارىن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
الماتى