ءانشى قۇرماش ماحانوۆتى اۋەزدى اندەرى ارقىلى ەل جاقسى بىلەدى. ەسترادالىق مۋزىكانىڭ ەستى ورىنداۋشىسى رەتىندە كوكىرەگى وياۋ كورەرمەن كوڭىلىنە بەرىك بەكىگەن ونەر يەسىن, راس, سوڭعى ۋاقىتتا انشىلەر باس قوسار دۋلى ورتا, كونتسەرتتەردەن كوپ كورمەي كەتتىك. سويتسەك, دابىرا-دابىلدان الشاق كەتىپ, ءۇنسىز عانا ونەر تۋدىرۋدان جانى راحاتتانىپ, كوڭىلى شابىت الاتىن تالعامپاز جان «اناعا ارناۋ» اتتى جەكە كونتسەرتىنە قىزۋ دايىندىق ۇستىندە ەكەن. ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, قوناعىنا ءتور ۇسىنعان ءانشى ونەر جايلى ويىن ورتاعا سالدى.
– سوڭعى ۋاقىتتا ءان الەمىنەن كورىنبەي كەتتىڭىز. قازىر قايدا ءجۇرسىز؟
– مىنە, ءوزىڭ كورگەندەي, قازىرگى بار ويىم دا, ۋاقىتىم دا وسى كونتسەرتتە. كۇن, ءتۇن دەمەي دايىندالىپ جاتىرمىز. ءان جازامىن. ودان بولەك كومپوزيتورلىعىم بار. جالپى, ونەر دەگەن تىنىشتىقتا تۋادى عوي. تابيعاتىم اسىرە جارق-جۇرقتى كوپ ۇناتا بەرمەيدى. تىڭدارمانداردى قۋانتاتىن شىعارماشىلىق جاڭالىعىڭ بولماسا, ورىندى-ورىنسىز كورىنە بەرۋدى قۇپ كورمەيمىن. بىراق ونەردەن قول ۇزگەن جوقپىن. شىعارماشىلىعىم بۋىرقانىس ۇستىندە. جاڭا ءان جازىپ, ونى ورىنداۋدان بولەك, وسىلاي جىلىنا ءبىر رەت جاندى داۋىستا جەكە شىعارماشىلىق كەشىمدى وتكىزۋىم دە ءومىرىمنىڭ ونەرمەن بىتە قايناسىپ كەتكەندىگىن تانىتسا كەرەك.
«نەگە كورىنبەي كەتتىڭىز؟» دەگەن سۇراققا كەلسەم, مەن ءبىر-اق نارسە ايتا الامىن. قازىرگى كەزدە اقپارات قۇرالدارى نەنى كوبىرەك جارنامالاسا, سونىڭ تانىمال بولۋى جاڭالىق ەمەس. ياعني قانداي ءانشىنىڭ جارناماسى كوبىرەك بولسا, سول تانىمال. ەگەر بۇل جەردەگى تانىمالدىلىق اقشا تابۋ ماقساتىنداعى تانىمالدىلىق بولسا, وندا ول ماعان قاتىستى ەمەس. مەنىڭ ونەردەگى ماقساتىم دا, مۇراتىم دا باسقا. ول – حالىق جۇرەگىنە جەتەتىن شىنايى ونەر تۋدىرۋ. ال جالپى «شاقىرعان جەردەن قالمايتىن, شاقىرماعان جەرگە بارمايتىن» ناعىز قازاقى تۇسىنىكتەگى اداممىن. ول ونەرىمە دە قاتىستى.
– تويعا شىعاسىز با؟
– جوعارىداعى ۇستانىمىما ادالمىن. شاقىرسا, تويعا دا بارىپ تۇرامىن. مەن دە قازاقپىن عوي. اندەرىمنىڭ دەنى بيلەيتىن ەمەس, ليريكالىق, ويلى, فيلوسوفيالىق سارىندا بولعاندىقتان, نەگىزىنەن تويدىڭ باس جاعىندا ونەر كورسەتەمىن. كوبىنەسە ۇلكەن كىسىلەر سۇراپ جاتادى. تويدىڭ دا ءوز قىزىعى بار شىعار. بىراق ساحنادا ونەر كورسەتكەنگە ەشنارسە جەتپەيدى. زيالى ونەر تويدا تۋمايدى.
– «اناعا تارتۋ» دەپ اتالاتىن بۇل كونتسەرتىڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ كورەرمەندى نەمەن تاڭعالدىرماقسىز؟
– ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – ارينە, كونتسەرتتىڭ تولىقتاي جاندى داۋىستا وتەتىندىگىندە. ودان بولەك بۇل كەشتە حالىق اندەرى مەن رومانستار ورىندالادى. قۇرماش وسى ۋاقىتقا دەيىن تازا ەسترادالىق ءانشى بولعاننان كەيىن, حالىق اندەرىن ورىنداۋعا كوپ بارا بەرمەيتىن. جۇرەكسىنەتىن. بىلتىر كوكتەمدە وتكەن كونتسەرتىمدە «گاۋھارتاستى» ايتىپ, بايقاپ كوردىم. حالىق كەرەمەت قابىلداپ, قايىرا سۇرادى. سودان كەيىن: «ويپىراي, ءا, قولىمنان كەلەدى ەكەن عوي» دەپ, وسى جولعى كونتسەرتىمە حالىق اندەرىن كوبىرەك قوستىم. ودان بولەك, اباي اتامىزدان باستاپ, اقان سەرى, ساكەن سەيفۋلليننىڭ دە اندەرى, رومانستار مەن ءوزىمنىڭ شىعارماشىلىعىمنان حالىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن بىرنەشە ءان ورىندالاتىن بولادى.
– كەشىڭىزدىڭ اتاۋى ەرەكشە ەكەن...
– «اناعا ارناۋ» – مەنىڭ كوپتەن بەرى ويىمدا جۇرگەن جوبا ەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز انالارىمىزدى تەك 8 ناۋرىزدا عانا ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ جاتامىز. جەكە ءوز باسىما سول 8 ناۋرىز اسا ۇناي بەرەتىن داتا ەمەس. مۇمكىن تاريحىنا ءمان بەرەتىندىگىمنەن شىعار. ال شىنداپ كەلگەندە, انالارىمىزدى, اپكە-قارىنداستارىمىزدى, جالپى الەمدەگى ايەل اتاۋلىنى كۇندە باعالاساق ارتىق ەمەس. ءبىرىنشى سەبەبى – وسى. ەكىنشىدەن, «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىندا وتەتىن كەشىمدى «اناعا ارناۋ» دەپ اتاپ, ونى 27 قاڭتارعا قويعانىم – بۇل كۇن مەنىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقان كۇنىم. بىراق بيىل «بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم, وي پالە-اي» دەپ دۋمانداتقىم كەلمەدى. ماعان ءومىر سىيلاعان انامدى ەسكە الىپ, سول ارقىلى الەمدەگى بارشا اناعا باس ءيىپ, قۇرمەت كورسەتۋدى ويلادىم. وزگەنىڭ ءانىن ورىنداپ جۇرگەنىممەن, كوزى تىرىسىندە اناما ارناپ كومپوزيتور رەتىندە ءان جازباپپىن. ومىردەن وتكەن سوڭ كەۋدەمدى ساعىنىش پەن وكىنىش قاتار شارپىپ, جارتى جىلدان كەيىن ءان-رومانس تۋدى. ونى بۇگىنگە دەيىن داۋرەن سەيىتجانوۆ ايتىپ كەلدى. ءالى دە ايتىپ ءجۇر. وسى كونتسەرتتە سول ءاندى ءوزىم ورىندايمىن. ول كۇنى سىيلىق كۇتپەي, كەرىسىنشە ەلگە سىيلىقتى مەن جاساعىم كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل كونتسەرت – مەنىڭ اناما دەگەن پەرزەنتتىك ساعىنىشىم.
– بۇگىندە انشىلىگىڭىزگە قاراعاندا سازگەرلىگىڭىز ءجيى اتالادى. كومپوزيتورلىققا قالاي كەلدىڭىز؟
– ەڭ العاشقى ءانىم 1989 جىلى اكتەرلىك فاكۋلتەتكە وقۋعا تۇسكەن جىلى جازىلدى. سودان بەرى دە ءبىراز ءان تۋدى. بىراق, وعان اسا ءبىر ءمان بەرمەدىم. سودان ءبىر كۇنى ۇستازىم باعلان وماروۆ تىڭداپ كورىپ: «اندەرىڭ ءتاپ-ءتاۋىر ەكەن. نەگە جارىققا شىعارماي ساقتاپ ءجۇرسىڭ؟» دەدى. كومپوزيتور اعامنىڭ سول سوزىنەن كەيىن ىشتەي سەنىمدىلىك پايدا بولىپ, ءان جازا باستادىم. الايدا مەن ءوزىمدى سازگەردەن بۇرىن ەڭ اۋەلى ءانشىمىن دەپ بىلەمىن. اللاعا شۇكىر, اندەرىمدى سۇرايتىن انشىلەر وتە كوپ. تالايى ورىنداپ تا ءجۇر.
– كومپوزيتورلىق قورىڭىزدا قانشا ءان بار؟
– ناقتى ساناعان جوقپىن. شامامەن 100-گە جۋىقتاپ قالادى.
– ءان دەگەندە, ونىڭ ءسوزى دە قاتار ايتىلادى عوي. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە تالعامىڭىز, ساۋاتتىلىعىڭىز كوپ ىشىنەن دارالانىپ تۇرادى...
– راحمەت. ول ەندى كەز كەلگەن ونەرپازدىڭ ءبىلىمى, ىشكى ينتەللەكتىسىنە بايلانىستى دۇنيە شىعار. مەن كوزىمدى اشىپ, ەسىمدى بىلگەلى كىتاپپەن دوس بولدىم. ورىس مەكتەبىندە وقىعاندىقتان, وقۋشى كەزىمدە پۋشكين, لەرمونتوۆ, تولستوي, دوستوەۆسكي سىندى قالامگەرلەردىڭ ادەبي مۇراسىن جاستانا وقىدىق. كەيىن قازاق ادەبيەتىنە كوشتىك. ورىسشا ءبىلىم العاننان كەيىن, قازاق ءتىلىم وتە ناشار بولدى. سول ولقىلىقتى جويىپ, ءتىل سىندىرۋ ءۇشىن 2000 جىلدارى قازاق ادەبيەتىن كوپ وقىدىم, ناتيجەسىندە قازاق تىلىندە تازا سويلەپ قانا قويماي, ءسوزدىڭ كوركەمدىك قۋاتىن ۇعاتىنداي دەڭگەيگە جەتتىم. كىتاپ وقىعان ادام, ءوزى جازباسا دا, شىن ونەر مەن ارزانقول دۇنيەنىڭ ارا- جىگىن تاني بىلەدى دەپ ويلايمىن. ءان – يدەولوگيا دەسەك, ءانشى رەتىندە ءبىزدىڭ موينىمىزدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تۇر. سونى سەزىنە بىلگەن ادام ارزان, جەڭىل دۇنيەگە بارمايدى دەپ ويلايمىن.
– قانداي اقىندارمەن شىعارماشىلىق بايلانىستاسىز؟
– ويىمدى وقىپ, كۇيىمدى سەزەتىن اقىنداردىڭ قاتارىندا قالقامان سارين, سەرىكزات دۇيسەنعازين, اسقار دۇيسەنبى, امانجول ءالتاي, تالانت ارعىنعالي, ءنازيرا بەردالى, مۇرات ەسجان سىندى اقىندار بار. نەگىزى ءنازيرا بەردالى مەن مۇرات ەسجان مەنىڭ ويىمدى ءوزىم سياقتى توقىپ, بىردەن جازىپ بەرە قويادى. ولاردىڭ ماتىنىنە «مىنا جەرىن بىلاي وزگەرت-سەك» دەيتىن جاعدايلار سيرەك بولادى. سازگەر ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى.
– ءسىزدىڭ ءبىراز ۋاقىت شەتەلدە بولىپ كەلگەنىڭىزدى بىلەمىز...
– ءيا, ءبىر جىلدان اسا مىسىرعا بارىپ, اراب ءتىلىن وقىپ كەلدىم.
– اراب تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭىز يسلام دىنىمەن بايلانىستى ما, الدە تانىم كەڭەيتۋ ماقساتىندا تۋدى ما؟
– ەكەۋى دە بار. ارينە, ءبىرىنشى ورىندا قۇران كارىمدى تۇپنۇسقادا وقۋعا دەگەن تالپىنىس تۇردى. ودان كەيىنگى كەزەكتە جاڭا ءبىر ءتىلدىڭ تابيعاتىن ۇعۋعا دەگەن ۇمتىلىس بولدى. جالپى, ماعان اراب ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى ۇنايدى. اۋەزى قۇلاعىما جاقتى. سوندىقتان دا شەتكە شىعىپ, اراب ءتىلىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن تىلدەسۋ ارقىلى ۇيرەنۋگە بەل بۋدىم.
– ناتيجەسى قالاي؟
– جامان ەمەس. ارينە بۇدان دا جەتىك بىلۋگە بولار ەدى. ۋاقىت تاپشى بولدى. 13 ايدىڭ تەك 8 ايىن عانا وقىدىم. سوندىقتان اسا ءبىر ۇلكەن جەتىستىككە جەتتىم دەپ ايتا المايمىن. بىراق ساۋاتىم بار, اراب ءتىلىن ءبىر كىسىدەي تۇسىنەمىن.
– كەي ادامدار ونەردەن الشاقتاپ كەتۋىڭىزدىڭ سىرىن دىنگە بەت بۇرۋىڭىزبەن بايلانىستىرىپ ءجۇر. بۇل قانشالىقتى قيسىندى؟
– بۇل بىرجاقتى تۇسىنىك دەپ ويلايمىن. مەنىڭ جيناعان اقپاراتتارىما, تۇيگەن بىلىمىمە سەنسەك, ءدىن ادامدى العا جەتەلەمەسە, كەرى يتەرمەيدى. ءدىن – شەكتەۋ نەمەسە تىيىم سالۋ ەمەس. ءدىن – جۇرەكتەگى تازالىق. ادامنىڭ يمانى كۇشەيگەن سايىن ول حالىققا اشىق بولادى. مەن ءوز ۇستانىمدارىما ساي ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن, سوعان ساي دۇنيەلەردى شىرقايمىن. مەنىڭ ورىنداۋىمدا ەسسىز اندەر جوق. ارينە تويعا ارنالعان اندەرىم بار. بىراق سول اندەردىڭ ءوزىن قازاقتىڭ داستۇرىنەن الىستاتقان ەمەسپىن.
– بۇگىنگى قازاق ەستراداسى دەگەندە ويىڭىزعا نە ورالادى؟
– ءوزىمىزدىڭ كۇمىس كومەي, جەز تاڭداي انشىلەرىمىزدىڭ داۋىسى, ارينە. ءيا, بۇگىندە قازاق ەستراداسىنا قاتىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ ءجۇر عوي. بىراق تۇبەگەيلى جوققا شىعارۋ نەمەسە ىسكە العىسىز ەتىپ تاستاۋ, مەنىڭشە, ادىلەتسىزدىك. قازاق ەستراداسىنىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. تالانتتى انشىلەر كوپ. سوندىقتان ونداي بىرجاقتى پىكىرلەرگە قارسىمىن.
– ديماش قۇدايبەرگەن ەسىمى ءان الەمىنە شىققالى بەرى قازاق ەستراداسىن «ديماشقا دەيىن» جانە «ديماشتان كەيىن» دەپ ەكىگە ءبولىپ ءجۇر. بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟
– بۇل نارسەنى ەكىجاقتى قاراستىرۋعا بولادى. قازاقتىڭ, ەجەلدەن كەلە جاتقان سال-سەرى, كەرەمەت اقىن-جازۋشى, جىرشىلارىمىزدىڭ, امىرەدەي انشىلەرىمىزدىڭ ادامزاتقا قالدىرىپ كەتكەن ونەرى تۋرالى ايتار بولساق, وندا ديماش بۇل قۇبىلىستىڭ باسى ەمەس. جانە سوڭى دا بولماعاي. ال ەندى بۇگىنگى كۇن ولشەمىمەن تۇيسەك, راس, ديماش – ونەردىڭ دەڭگەيىن جاڭا بيىككە كوتەرگەن تالانت. كۇللى الەمگە قازاق ءانىن شىرقاتتىرىپ قويعان ءدۇلدۇل دارىنعا مۇندايدا قالاي باس يمەسسىڭ؟!
– شاكىرت تاربيەلەيسىز بە؟
– 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن كوللەدجدە مۋزىكا پانىنەن مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەدىم. بىراق كەيىن شىعارماشىلىعىمنىڭ باياۋلاعانىن سەزىپ, انشىلىگىمە كوڭىل ءبولۋ ماقساتىمەن «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىنە ءانشى بولىپ كەلدىم. ماقساتتى تۇردە شاكىرت تاربيەلەمەسەم دە, كوللەدجدە وقىعان ستۋدەنتتەرىم ءجيى حابارلاسىپ, كەڭەستەرىن سۇراپ تۇرادى. ودان بولەك ەسترادادا جۇرگەن ءبىراز جاستار كەلىپ, اقىل-كەڭەس الىپ جاتادى. قولىمنان كەلگەنشە سول جاستارمەن شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتۋعا, كاسىبي كەڭەسىمدى بەرۋگە تىرىسامىن. ەگەر سولاردى شاكىرتىم دەپ اتاۋعا بولسا, وندا – ءيا.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»