ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى وتكەن سارسەنبىنىڭ ساتىندە ودان ءارى جالعاستى. الدىن الا كەلىسىلگەن كەستەگە سايكەس بىرقاتار ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. وندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى قارىمدى ەتە ءتۇسۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى قاراستىرىلدى.
قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى الدىمەن جاپونيا پارلامەنتىنە كەلدى. مۇندا ول كەڭەسشىلەر پالاتاسىنىڭ پرەزيدەنتى, بىزشە ايتقاندا, جوعارعى پالاتا توراعاسى ساتتسۋحي ەدامەن جانە وكىلدەر پالاتاسىنىڭ, ياعني تومەنگى پالاتا سپيكەرى تاكاحيرو يوكوميچيمەن كەزدەستى. جەكە-جەكە كەزدەسۋلەر كەزىندە جاپونيا پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ توراعالارى ءبىر-بىرىمەن الدىن الا كەلىسىپ العانداي “قازىر كۇنشىعىس ەلىندە ەڭ ادەمى ماۋسىم, ساكۋرا گۇلدەي باستاعان كەزەڭ”, دەپ اڭگىمە باستاپ, نەگىزگى ايتپاق ويلارىنا كەلەسى كەزەكتە كوشىپ وتىردى. وسىنىڭ وزىنەن-اق جاپوندىقتاردىڭ ساكۋرانى قانشالىقتى قادىر تۇتىپ, قۇرمەتتەيتىنى انىق ءبىلىنىپ تۇردى.
پارلامەنتتەگى كەزدەسۋلەردە سونداي-اق, جاپونيادا تابيعي بايلىق جوق بولسا, ەسەسىنە قازاقستاندا مول ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى. سوندىقتان بايلانىستاردى ەكىجاقتى پايدالى نەگىزدە تەرەڭدەتەتىن ءمۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعانى ءجون. ەكى ەل اراسىندا ينۆەستيتسيالىق جاعىمدى احۋال قالىپتاسىپ وتىرعانىنا دا نازار اۋدارىلدى. بۇل – قوس مەملەكەت اراسىن جاقىنداستىراتىن ماڭىزدى ەكونوميكالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى.
ق.ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ جاۋاپ سوزىندە جاپونيادا ساكۋرا گۇلدەي باستاسا, قازاقستاندا كوكتەم مەن جاڭارۋ مەرەكەسى – ناۋرىز اتالىپ ءوتىپ جاتقانىن, ءوزىنىڭ وسى ساپارى ەكى ەل حالىقتارى ءۇشىن دە قۋانىشتى ساتتەرمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنداي سەزىنەتىنىن ايتتى. “بۇل ساپار دوستىق, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارىمىزعا تىڭ سەرپىن قوسادى دەپ سەنەمىن”, دەدى قانات بەكمىرزا ۇلى. پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ جايى دا نازاردان تىس قالعان جوق.
وسى ورايدا جاپونيادا قازاقستانمەن دوستىقتىڭ پارلامەنتتىك ليگاسى قۇرىلعانىنا 10 جىلدان اسىپ كەتكەنىن اتاپ كەتكەن ابزال. ول قازاقستانعا دوستىق كوزقاراستاعى جاپونيا پارلامەنتى دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسۋ ورگانى بولىپ تابىلادى. 2004 جىلى وسى تاقىلەتتەس توپ قازاقستان پارلامەنتىنىڭ سەناتىندا قۇرىلسا, اراعا ءبىر جىل سالىپ جاپونيامەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ توبى ماجىلىستە جاساقتالعان ەدى. دەمەك, پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى بەلسەندى ەتە تۇسۋگە تولىق مۇمكىندىك بار.
جاپونيانىڭ ەكونوميكا, ساۋدا جانە يندۋستريا ءمينيسترى ماساسيۋكي ناوشيمامەن كەزدەسۋ ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويۋدان باستالدى. ق.ساۋداباەۆتىڭ جانە جاپونيالىق ءمينيستردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان ءراسىمدە قازاقستان جاعىنان بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى قۇجاتقا “قازاتومونەركاسىپ” اق-تىڭ باسقارما توراعاسى ۆلاديمير شكولنيك, جاپونيا جاعىنان ء“Sumىtomo ءCorporatىon” كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى سۋسۋمي كاتو قول قويدى. بۇل بك ء“Summىt Atom Rare Earth Company” دەپ اتالماق. قۇرىلاتىن كاسىپورىن سيرەك جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ارينە, قازاقستان اۋماعىندا “قازاتومونەركاسىپ” بولاشاق بك ۇلەسىنىڭ 51 پايىزىنا, جاپوندىق كومپانيا قالعان 49 پايىزىنا يەلىك ەتپەك. بك-ءنىڭ باس ءوفيسى وسكەمەن قالاسىندا ورنالاسادى. ەڭ باستىسى – بىرلەسكەن كاسىپورىن ءوز جۇمىسىنا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا كىرىسەدى دەپ كۇتىلۋدە.
سيرەك مەتالدار كەنىن يگەرۋ قازاقستان ءۇشىن ەلدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋداعى جاڭا باعىت بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە جاپونيا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار يمپورتتاۋشى اسا ءىرى مەملەكەت ساناتىنا جاتادى. بۇل دا ەلىمىز ءۇشىن تيىمدىلىك اكەلۋى ءتيىس. ال مۇنداي مەتالدار جوعارى تەحنولوگيالى عىلىمي اۋقىمدى ونىمدەردىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ماسەلەن, سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەر تەحنيكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا كەڭىنەن قولدانىلادى.
ق.ساۋداباەۆتىڭ م.ناوشيمامەن كەزدەسۋى كەزىندە ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى بارىنشا دامىتۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. وسى رەتتە قازاقستاندىق سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى بۇگىنگى قولدا بار ۇتىمدى مۇمكىندىكتەرگە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جاپونياعا 2008 جىلى جاساعان رەسمي ساپارى ۇلكەن نەگىز قالاعانىن ايتتى. “...مەنىڭ وسى جولعى ساپارىمنىڭ ماقساتى قازاقستان باسشىسىنىڭ قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىن كوزبەن كورۋ دەسەك, بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى قول قويىلعان قۇجات سونىڭ ءبىر جەمىسى”, دەدى قانات بەكمىرزا ۇلى.
كەزدەسۋدەن كەيىن ۆ.شكولنيك ەكى ەل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ءۇشىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. بۇل ءجايت جاپونيالىق جۋرناليستەردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
وسى كۇنگى ەڭ ماڭىزدى كەزدەسۋ جاپونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كاتسۋيا وكادامەن بولدى. ەكى ەل سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ماسەلەلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن تالقىلادى. تاراپتار ءسوز ەتكەن تاقىرىپتار ىشىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىمەن قاتار, قوس جاقتى دا قىزىقتىراتىن جانە مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن جاھاندىق ساياساتتاعى ماسەلەلەر دە بولدى.
تاراپتار قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جاپونياعا 2008 جىلعى ساپارى بارىسىندا جاسالعان بىرلەسكەن مالىمدەمەگە سايكەس, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ءارىپتەستىكتى قۋاتتادى. جانە دە ۋاعدالاستىقتاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن, ىنتىماقتاستىقتىڭ اعىمداعى احۋالىن تالقىلاپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى تۋرالى پىكىر الماستى. سونداي-اق اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتىڭ وڭ ۇدەرىسى اتاپ كورسەتىلدى.
سۇحباتتاستار, سونىمەن قاتار, جاپون كومپانيالارىنىڭ ۋران كەن ورىندارىن جوسپارلاۋ جونىندەگى جوبالارعا قاتىسۋىن قاراستىرۋ قاجەت دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى.
جاپون جاعى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە ەكونوميكاسىن دامىتۋ ماقساتىندا “جامبىل وبلىسىنداعى تسارەس كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى” جوباسى ءۇشىن زاەم ۇسىنۋ نيەتى بار ەكەنىن ءبىلدىردى.
ك.وكادا جاپونيانىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ 2010 جىلعى توراعاسى رەتىندەگى باستامالارىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان تارابى جاپونيانىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان جانە تۇتاستاي وڭىردەگى ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان “ورتالىق ازيا+جاپونيا” ۇنقاتىسۋى اياسىندا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان قىزمەتىن جوعارى باعالاپ وتىر. تاراپتار ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 25 اقپانىندا توكيودا “ورتالىق ازيا+جاپونيا” ۇنقاتىسۋى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان ء“تورتىنشى توكيو ءۇنقاتىسۋى” تابىستى وتكەندىگىنە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, اتالعان ۇنقاتىسۋ شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ وڭىردەگى بارلىق مەملەكەت ءۇشىن ورتاق قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن سالالاردا ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى دامىتۋعا بەرىك نەگىز قالايتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى تاراپتار اتالعان ۇنقاتىسۋ اياسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەلەسى كەڭەسىن وتكىزۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرعان ءجون دەگەن ورتاق كوزقاراس تانىتتى.
سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى 2009 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا كۇشىنە ەنگەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن جاپونيا اراسىنداعى قوسارلانعان سالىق سالۋدان قاشۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا” ۇلكەن سەنىم ارتاتىندىقتارىن ايتىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ءارى قاراي نىعايا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسيالىق ورتا دايىنداۋ بويىنشا قازاقستان-جاپونيا اقپاراتتىق جەلىسىن قۇرۋ ۋاقىت تالابى بولىپ وتىرعانىن اتادى.
سونداي-اق تاراپتار ماڭىزى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2008 جىلدىڭ ماۋسىمىندا بولعان ساپارى كەزىندە جوعارى دەڭگەيدە اتاپ كورسەتىلگەن “قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى ليبەراليزاتسيالاۋ, ىنتالاندىرۋ جانە قورعاۋ تۋرالى” كەلىسىمگە قاتىستى اتالعان كەلىسىمدى بەكىتۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى تابىستى وتەتىندىگىنە سەنىم ارتتى. اتالعان قۇجاتقا قول قويىلعان جاعدايدا بۇل شارا ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋدا قادام بولادى دەگەن ورتاق پىكىر ورتاعا سالىندى.
ق.ساۋداباەۆ پەن ك.وكادا عىلىم, ءبىلىم مادەنيەت جانە يندۋستريا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزىن دا اتاپ ءوتتى. سۇحباتتاستار, سونىمەن بىرگە, بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق كۇش بىرىكتىرىپ اۋعانستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاقسارتۋ جانە ەلدە بەيبىت ءومىر ورناتۋ جولىنداعى قادامدارىن قولداۋى ءتيىس دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى.
كەزدەسۋ كەزىندە بۇگىندە بۇكىل الەمدى الاڭداتقان كليماتتىڭ ءوزگەرۋىنە, يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن قاتەرلى قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ءماسەلەگە قاتىستى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزى دا اتالدى.
جۇزدەسۋشىلەر بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋدى جەدەل جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرلەسىپ بەلسەندى كۇش-جىگەر جۇمساۋعا دەگەن وزدەرىنىڭ شەشىمدىلىكتەرىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ تۇراقتى جانە تۇراقسىز كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ ءجونىندەگى ۇستانىمدارى دا ۇقساس ەكەندىگىن پاش ەتتى. بۇل رەتتە ق.ساۋداباەۆ قازاقستان تارابى جاپونيانىڭ بۇۇ قك-ىنە تۇراقتى مۇشە بولساق دەگەن ۇمتىلىسىن قولدايتىنىن جەتكىزسە, ك.وكادا ءوز كەزەگىندە وسى قولداۋ ءۇشىن زور ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا تاراپتار كورەيا حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىن شۇعىل تۇردە جانە ءسوز قايتارماستان التىجاقتى كەلىسسوز ۇستەلىنە قايتا وتىرىپ, 2005 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بولعان التىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاسالعان بىرلەسكەن مالىمدەمە تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا شاقىردى.
كەشكىسىن جاپونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اتىنان قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرمەتىنە قوناقاسى بەرىلدى.
قانات ساۋداباەۆ جاپونياعا رەسمي ساپارىنىڭ سوڭعى كۇنى جاپونيانىڭ ساياسي, ىسكەر جانە اكادەميالىق توپتارى الدىندا لەكتسيا وقىپ, سوڭىنان ولاردى قىزىقتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. لەكتسيا جاپون تارابىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
سامات مۇسا – توكيودان.