قاراعاندىدا قوردالانعان ماسەلەلەر بار

ەلدىڭ ءوتىنىش-تىلەگىنە قۇلاق اسۋ ءوز الدىنا, ونى شەشۋدىڭ وڭدى جولدارىن قاراستىرىپ, باستاعان ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ – مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە, اتقا مىنگەن ازاماتتارعا ابىروي اپەرەتىن مىنەز. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى بيلىك پەن قارا حالىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ بەكي تۇسۋىنە دە مول ىقپالىن تيگىزەتىن قايىرى مول حارەكەت.

قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك تاياۋدا ازاماتتاردى بىرىڭعاي قابىلداۋ كۇنىنىڭ قورىتىندىسىن شى­عاردى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان 57 ادامنىڭ 33-ءى قاراعاندىنىڭ جىل­دار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن تاعى ءبىر مارتە قوزعاپ, اكىم­گە كوپتەگەن اششى شىندىقتىڭ بەتىن جايىپ سالدى. قوعامدىق كولىكتىڭ سىن كوتەرمەيتىن جۇمىسى, كوشە جارىعىنىڭ جوقتىعى, قالانىڭ ساۋلەتتىك تۇرىنەن ءسان كەتكەندىگى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن قولجەتىمدى ورتانىڭ بولماۋى جانە باسقا دا تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەر جايىنداعى تۇرعىندار جانايقايى وبلىس اكىمىنە جەتتى.

وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ءوڭىر باسشىسى قاراعاندىداعى جاعدايى سىن كوتەرمەيتىن كوشەلەر مەن شاعىن اۋدانداردى ارالاپ شىقتى. تۇرعىندارمەن تىلدەسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قانىعا ءتۇستى. سودان كەيىن بارىپ, قاراعاندى قالاسىن دامىتۋعا ارنالعان كەڭەس وتكىزىپ, وسى جيىندا قالا باسشىلىعىن قاتاڭ سىننىڭ استىنا الدى.

وبلىس باسشىسى بۇل تىعىرىقتان الىپ شىعار توتە جول – اۆتوپاركتەردى تۇگەلدەي جاڭارتۋ جانە بۇل سالاداعى جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ دەپ ەسەپ­تەيدى. سوندىقتان 200 جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الىنباق. ال 2021 جىلعا دەيىن قالا ىشىندە جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن اۆتوبۋستاردى تۇگەلدەي جاڭارتۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەرىلدى.

سونىمەن قاتار وبلىس اكىمى كەنشىلەر استاناسىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتىنە كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزدى.

– تۇرعىندار قاراعاندىنىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاپ قالۋدى دۇرىس تالاپ ەتەدى. ەگەر جاڭاسىن سالدىق ەكەن, وندا تابان تىرەرلىك بىرىڭعاي تۇجىرىمدامانى ۇستانۋ كەرەك. سوندا, قالا قۇرىلىسى, ساۋلەت ماسەلەلەرى زاڭگەرلەرگە, ەكونوميستەرگە وتەۋگە بەرىلگەن بولىپ تۇر عوي. البەتتە ولار­دىڭ ءوز سالالارى بويىنشا بىلگىر مامان ەكەنىنە كۇمانىم جوق. الايدا قالانىڭ كەلبەتى, كوركەمدىك شەشىم دەگەندەر مۇلدە باسقا دۇ­نيەلەر ەمەس پە؟ سودان كەلىپ پروبلە­ما تۋىنداپ تۇر عوي: ساۋلەت ءستيلى مۇلدەم دامىماي جاتىر, – دەدى جەڭىس قاسىمبەك.

وبلىس باسشىسى ايتقان ءسوزدىڭ جانى بار. كەيىنگى جىلدارى قاراعاندىداعى بەي-بەرەكەت سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستان كوز قاراۋىتىپ, باس اينالادى. ورتاق ۇيلەسىمگە باعىنعان بىرىڭعاي ارحيتەكتۋرالىق شەشىم جوق. بۇلاي بولاتىن دا ءجونى بار. «باقساق, باقا ەكەن» دەمەكشى, كەنشىلەر استاناسىندا باس ساۋلەتشى جوق بولىپ شىقتى. وبلىس اكىمى مۇنى بارىپ تۇرعان جونسىزدىك دەپ اتاپ, جاعدايدىڭ بۇلايشا قالىپتاسقانىنا قاتتى قىنجىلىس ءبىلدىردى.

كەنشىلەر استاناسىنىڭ كەلبەتى ءوز ال­دىنا, بۇل قالادا ءالى كۇنگە دەيىن قاراڭ­عىلىق قۇشاعىندا قالعان 611 كوشە بار. جەڭىس قاسىمبەك قالا باسشىلىعىنىڭ الدىنا تەز ارادا وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ, وبلىس ورتالىعى ءۇشىن سىرتقى بەزەن­دىرۋ مەن ساۋلەتتى جارىقتاندىرۋدىڭ بىرىڭ­عاي تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى شەگەلەپ تاپسىردى.

جاسىراتىنى جوق, قازىرگى ۋاقىتتا نۇرلان اۋباكىروۆ «سۋعا سالساڭ باتپايتىن, وتقا سالساڭ جانبايتىن» اكىم بولىپ تۇر. ءوزىنىڭ كەنشىلەر استاناسىنىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن ۇستاعانىنا بەس جىل تولدى. راس, وسى جىلدار ارالىعىندا ول قاراعاندى قالاسىن بەس ساۋساعىنداي جاتتاپ العان. ماسەلەن, وبلىس اكىمى قان­داي دا ءبىر ماسەلەنى كوتەرسە, نۇرلان ەرىك­باي ۇلىنىڭ ايتەۋىر ءبىر جاۋابى ساقاداي-ساي تۇرادى. وسى جولى دا قامشى سالدىرماي, سىن قارماعىنان وپ-وڭاي سىتىلىپ كەتىپ جاتتى.

– جارىقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋ بويىنشا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ تەتىگىن ازىرلەيمىز. ءتيىستى راسىمدەردى جۇرگىزۋدى باستايمىز. بۇگىندە كاسىپورىندار ءوز ەسەبىنەن جارىقتاندىرۋ تىرەكتەرىن ورناتۋعا دايىن. بۇل جۇمىستى جۋىردا باستايمىز. ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ ءبارىن اياقتايمىز. العاشقى كەزەڭ­دەردە ميحايلوۆكا جانە فەدوروۆ شا­عىن اۋداندارى بويىنشا 136 كوشەنى جا­رىقتاندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, مۇن­دا 40 جىل جارىق بولماعان, – دەپ سىناپ­تاي سىرعىتتى قالا اكىمى.

قاراعاندىنىڭ بيزنەستى جۇرگىزۋ جە­ڭىلدىگى بويىنشا دا شارۋاسى قوجى­راڭقى بولىپ شىقتى. رەسپۋبليكا بويىن­شا 197 اۋدان مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قا­لالاردىڭ ىشىندە كەنشىلەر استاناسى 50-ءشى ورىنعا تابان تىرەگەن. وبلىس باسشىسىنىڭ ويىنشا, مۇنىڭ ءبىر كىلتي­پانى قالادا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنىڭ ناشار تۇسىن­دىرىلگەندىگىندە جاتسا كەرەك. ماسەلەن, قالا ەكونوميكاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى بار-جوعى 50% عانا ەكەن. ونى 70 پايىزعا جەتكىزۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرىلعان.

– بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ بارلىق ۇدەرىس­تەرىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ كەرەك. كا­سىپكەرلەردىڭ رۇقسات بەرۋ قۇجاتتا­رىن الۋداعى قيىندىقتارعا, كولىك ينفرا­قۇرىلىمىنىڭ ساپاسى مەن قولجە­تىم­دىلىگىنە بايلانىستى ايتقان شاعىم­دارى وتە كوپ. بۇل دەگەنىمىز, قانداي دا ءبىر مەحانيزمدەر جۇمىس ىستەمەيتىنىن كورسەتەدى. كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسىپ, جۇ­مىس ىستەۋگە قانداي سەبەپتەر كەدەرگى كەلتى­رەتىنىن انىقتاڭىز, – دەپ تاپسىردى جەڭىس قاسىمبەك.

ءيا, ايتا بەرسە, قاراعاندىنىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن «مەحانيزمدەرىنەن» باسقا دا مەحناتتى ماسەلەلەرى كوپ-اق. ەلباسى قازاقستانداعى ءتورتىنشى مەگوپوليس بولادى دەگەن قالا ءدال قازىرگى ۋاقىتتا اتقامىنەر ازاماتتار تاراپىنان شىنايى قامقورلىققا, جاناشىر پەيىلگە مۇقتاج.

البەتتە, قاراعاندىدا ءبارى جامان دەپ اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولماس. مىسالى, قازىر قالا – تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى جاعىنان ەلىمىزدە كوشباسشى ءوڭىردىڭ ءبىرى. ناقتىراق ايتار بولساق, كەنشىلەر استاناسىندا باسپانا ءار تۇر­عىنعا شاققاندا 24,9 شارشى مەتردەن اينالادى ەكەن. بۇل – جوعارى كورسەتكىش. سونان سوڭ قالادا جۇمىسپەن قامتۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلعان. ياعني, ەڭبەككە جارامدى تۇرعىنداردىڭ 82 پايىزى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇدان بولەك, ەكى جىل ىشىندە 200-گە تارتا اۋلانىڭ اۋماعى اباتتاندىرىلعان.

تىزە بەرسە, باسقا دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي-اق ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بار. دەگەنمەن, بۇلاردىڭ ءبارى دە جوعارىدا ايتىلعان قات-قابات پروبلەمالاردىڭ جانىندا ءجىپ ەسە الماي قالادى. ارينە, قاراعاندى قالاسى اكىمىنىڭ اتالعان كە­ڭەستە جاريا ەتكەن قالانىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوس­پارىن تىڭداپ وتىرساڭ, ەرىكسىز تاڭداي قاعاسىڭ. بولاشاقتىڭ قامىن كۇيتتەپ, الىسقا كوز جۇگىرتكەنىمىز جاقسى-اق. دەگەنمەن, بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلۋى ءتيىس شارۋالار ەستەن شىعىپ كەتپەسە ەكەن دەيسىڭ. قىرىق جىل جارىق كورمەگەن 136 كوشەنىڭ بويىندا تەزىرەك شام جانسا دەيسىڭ. قىتايدىڭ ەسكى-قۇسقى اۆتوبۋستارى كەلمەسكە كەتىپ, قالا ىشىندە جاڭا ءھام ساپالى كولىكتەر جوسىلسا دەيسىڭ. جولدارى ءومىرى جوندەۋ كورمەگەن قانشاما شاعىن اۋدان, تۇيىق كوشەلەر بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇر­عىندار بۇل ءومىردىڭ راقاتىن 30 جىلدان كەيىن ەمەس, جاقىن ارادا كورگىسى كەلەدى...

جالپى وبلىس اكىمىنىڭ كەنشىلەر استاناسىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە ەكى بى­لەك­تى سىبانا كىرىسكەنى كوڭىلگە دەم بە­رەدى. ال قالا باسشىسى شە؟ ءوڭىردىڭ ەكس-باسشىسى ەرلان قوشانوۆتان سوگىس­پەن «قۇتىلعانى» ەستە, ەندى جە­ڭىس قاسىمبەكتىڭ سىنى­نان قانداي قورى­تىندى شىعارار ەكەن؟ وبلىس اكىمىنىڭ «جيناقتالىپ قال­عان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قىرۋار جۇمىس­تاردى اتقارۋىمىز كەرەك. بارلىق ماسە­لەلەردى باقىلاۋدا ۇستاپ قانا قويماي, ناقتى ىستەرگە كو­شەتىن بولامىز», دەگەنىنە قاراعاندا, ال­داعى ۋاقىتتا قاراعاندىنىڭ اتقا­مى­نەرلەرى ءۇشىن «الاساپىران» تۋى اب­دەن مۇمكىن.

قاراعاندى