ءاربىر جەكە ادام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى باستاۋى, رۋحاني وزەگى – وتباسى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ, وتباسى ۇعىمىنىڭ قوعامدىق سانامەن ساباقتاسقان ىشكى ۇيلەسىمىن قالىپتاستىرۋ, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزى بولار بالا مەن ونىڭ قۇقىعىن قورعاۋ. وسىعان وراي ءبىز وتباسىن ساقتاۋ جانە كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جايىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى قىدىربەك القوجاەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قىدىربەك قورعانبەك ۇلى, ۇلت بولاشاعى مەن مەملەكەت تۇعىرىندا وتباسى – ەڭ باستى قۇندىلىق. بالانىڭ قالىپتاسۋى دا, ۇرپاقتىڭ ءوسىپ وركەندەۋى دە وتباسىنان باستالادى. وسى ورايدا ءوزىڭىز كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءتۇرلى جاعدايلارمەن كەزدەسىپ ءجۇرسىز. وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇگىن جاھاندىق وزگەرىستەر زامانىندا وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ, ونىڭ جاستار ساناسىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋ, سول ارقىلى «جاڭا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ كەزەڭىنە» بىرلەسە اياق باسۋ, بالا تاعدىرىنا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ – اسا قاجەت قادامداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى دەپ بىلەمىن. حالقىمىزدا «اتا كورگەن, وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر», «بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى», «اكەگە قاراپ ۇل وسەر, شەشەگە قاراپ قىز وسەر», «قىزىم ۇيدە, قىلىعى تۇزدە», «بالانى ۇل قىلىپ تاربيەلەسەڭ ۇل بولادى, قۇل قىلىپ تاربيەلەسەڭ قۇل بولادى» دەگەن ومىردەن تۇيگەن دانالىق ولشەمدەرى, تاجىريبەمەن كەلگەن وردالى وي تۇجىرىمدارى وتباسىنان باستالاتىن ءتالىم مەن تاربيەنىڭ اقيقاتتىعىن دالەلدەيدى. مىنە, وسى ماسەلەنى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىندا دا كۇن تارتىبىنە قويىلۋى ءارى زاڭدىلىق, ءارى قاجەتتىلىك ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. سوتقا جۇگىنەتىن اتا-انالار دا, جاسوسپىرىمدەر دە سول ءبىر وتباسىلىق ءداستۇردىڭ, رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلە باستاعانىن ءارى سىرتقى ىقپالدىڭ جاستار ساناسىندا ورنىعىپ جاتقانىن كورسەتۋدە.
– جاڭا عاسىر تالابى تاربيەدە كەتكەن اعاتتىقتىڭ سالدارىن سارالاۋعا ەمەس, قوعامدىق ورتا ىقپالىمەن قالىپتاساتىن ادامي قاسيەتتەردى ۇلىقتاۋعا, قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا, ەڭ باستىسى, بالانىڭ قوعامداعى ورنىن تۇسىنە وتىرىپ, كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس قوي.
– دۇرىس ايتاسىز. نەگىزىنەن وتباسىنىڭ ءرولى تومەندەگەن كەزدە بالا سىرتقى ورتانىڭ اسەرىنە بەيىم بولادى. دالا مەن وزگە ورتا ەرەجەلەرى باسىمدىق العاندا اتا-انانىڭ ءتالىمى ازايىپ, ابىروي-بەدەلى كەمي باستايتىنى شىندىق. ءبىز جاستارمەن جاستار تىلىندە ديالوگقا شىعا وتىرىپ, زامان مىندەتتەگەن قارىم-قاتىناس پلاتفورماسىن تاڭداۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى الەۋمەتتىك جەلىلەر, قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ورتالىقتار تاريح تاعىلىمىن, حالىق ءداستۇرىن جاستار ساناسىنا قولجەتىمدى ەرەكشە مازمۇندا ترانسلياتسيالاۋعا دايىن بولسا عانا ۇرپاقتار اراسىندا بايلانىس, ياعني ساباقتاستىق ورناۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ءار ەلدىڭ بىرەگەي سيپاتىمەن توعىستىراتىن تاربيە مەكتەبىنىڭ ۇستانىمدارىنا جۇگىنگەن دۇرىس. كەشە عانا كوپشىلىك نازارىنا تارتۋ ەتىلگەن «توميريس» تە, الدىندا عانا رۋحىمىزدى كوتەرگەن «جاۋ جۇرەك مىڭ بالا» دا, ءارتۇرلى تۇلعالاردىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن بەينەتۇسىرىلىمدەر دە بالانىڭ ساناسىنا, ەرەسەكتەر قابىلداۋىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ويتكەنى بۇل ونەر تۋىندىلارى ادامزات بالاسىنا ەڭ قىمبات قازىنا-بايلىعىن, جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىندە جاتقان بويتۇمارىن تاريحپەن بايلانىستىرا, ونەگەگە تولى ەموتسيونالدى رەڭكپەن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنا بىلەدى. بالا ەستىگەنىنە ەمەس, كورگەنىنە, بايقاعانىنا كوبىرەك سەنەدى, سوندىقتان قاسىندا جۇرگەن اتا-اناسى مەن باۋىرلارى – ونىڭ ۇلگى تۇتار ىرگەسى دە, سەنىم ارتار تۇعىرى دا. ءبىز وتباسىن ساقتاۋ, ونىڭ قوعامدىق قىزمەتىن اسا ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە باعالاۋ ارقىلى عانا مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا زور ۇمىتپەن قاراي الامىز. بۇل باعىتتا سوتتار اكىمشىلىك ورىندارىمەن, مەكتەپتەرمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋى كەرەك. سوت قاراۋىنا تۇسكەن ىستەر, شىنايى ءومىر وقيعالارى بالا قاۋىپسىزدىگىنە, ونىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنا جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا عانا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سانىن ازايتۋعا بولار. سوتتار پسيحولوگتارمەن, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن, مەدياتورلارمەن بىرلەسە بالا قۇقىعىنا قاتىستى مۇددە ورتاقتىعىن ۇستانعان كەزدە عانا ماسەلەنىڭ ءتۇپ توركىنى ءوز شەشىمىن تابادى دەگەن ويدامىز.
– وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قوعامدا وتباسى قۇندىلىقتارى ەسكەرۋسىز قالىپ, وتباسىنداعى جىلۋلىق, اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى تۇسىنىستىك تومەندەپ بارا جاتقانى – اششى دا بولسا اقيقات ەمەس پە؟ بۇعان نە دەيسىز؟
– ءسىزدىڭ قويىپ وتىرعان سۇراعىڭىزعا وراي, دالەل رەتىندە جاس وتباسىلاردىڭ اراسىنداعى اجىراسۋدىڭ, اتا-انالىق قۇقىقتان ايىرىلعان ادامداردىڭ, اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان اكەلەردىڭ كەيىنگى جىلدارى تىم كوبەيىپ كەتكەندىگىن, اتا-انالاردىڭ بالاسىمەن ارالاسۋ ءتارتىبىن انىقتاۋدا, بالالاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرىن بەلگىلەۋدە تۋىندايتىن داۋلاردىڭ كوبەيۋىن كەلتىرۋگە بولادى. ستاتيستيكالىق كورسەتكىش بويىنشا قازاقستاندا وتاۋ قۇرعان ءار ءۇش وتباسىنىڭ بىرەۋى اجىراسادى ەكەن. مىسالى, قالالىق جەرلەردەگى اجىراسۋ دەڭگەيى 40% بولسا, اۋىلدىق جەرلەردەگى اجىراسۋ دەڭگەيى 27% جەتكەن. اجىراسۋلاردىڭ 40%-ى العاشقى بەس جىلدا ورىن الاتىندىعى دا ويلاندىرادى. اجىراسۋلاردىڭ كەسىرىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا تولىق ەمەس وتباسىلاردا تاربيەلەنىپ جاتقان بالالار سانى جىلىنا 40 000-نان اسىپ وتىر. بۇل – جاي عانا جالاڭ تسيفرلار ەمەس, قازىرگى قوعامدىق دەرتتىڭ كورسەتكىشى. 2018 جىلدىڭ 9 ايلىق مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قالا بويىنشا اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرۋ تۋرالى 195 ءىس قارالسا, 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا بۇل كورسەتكىش 188 ءىستى قۇرادى. اليمەنت كولەمىن ازايتۋ بويىنشا قارالعان ىستەر سانى 133-تەن 153-كە كوبەيدى, ال اكەلىكتى انىقتاۋ مەن اليمەنتتى ءوندىرۋ تۋرالى ىستەر وتكەن جىلى 118 ءىس بولسا, بيىل 102 ءىستى قۇرادى. بۇل ءتىزىمدى بالا اسىراپ الۋ نەمەسە اسىراپ الۋدىڭ كۇشىن جويۋ, اتا-انالىق قۇقىعىن شەكتەۋ سياقتى ىستەردىڭ ساناتتارىمەن جالعاستىرۋعا بولادى. جالپى اتالعان كەزەڭدەردە قارالعان ىستەر سانى 748-دەن 767-گە ارتىپ وتىر.
– ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋ سەپتەرىن اتاپ وتسەڭىز؟
– ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋ سەبەپتەرى نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ 19-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس انىقتالادى. ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, قازاقستاندا كوبىنەسە اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن: ءوزارا تۇسىنىستىك, بايلانىس جانە تەرەڭ قارىم-قاتىناستىڭ بولماۋى; زورلىق-زومبىلىقتىڭ ورىن الۋى: وزىمشىلدىك; ءوز قاتەلىكتەرىن مويىنداۋعا قابىلەتسىزدىگى: ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىرەۋىندە وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ بولماۋى; الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ ورىن الۋى جانە ءدىني كوزقاراستىڭ قايشىلىعى سياقتى ماسەلەلەر كورسەتىپ وتىر. سول ارقىلى وتباسىنىڭ ەمەس, كەيدە ادامداردىڭ جەكە باسىنىڭ مۇددەلەرى العا شىعىپ جاتادى.
– دەمەك, بۇگىندە نەكە ينستيتۋتىنىڭ قۇنسىزدانۋى جانە الەۋمەتتىك وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋى, اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن جان-جاقتى تالداۋدى تالاپ ەتەدى دەيسىز عوي.
– اجىراسۋ ءراسىمى كەزىندە سوتتا شەشىلۋى قاجەت قۇقىقتىق ماسەلەلەردى بىرنەشە توپقا بولۋگە بولادى: بالالارعا قاتىستى شەشىمدەر; تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى; م ۇلىك پروبلەمالارى. وتباسى بۇزىلعان كەزدە ءاردايىم بالالار زارداپ شەگەدى. اتا-انالاردىڭ اجىراسۋىنا, سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە جانە اكە مەن شەشەنىڭ اجىراسۋىنا اكەلگەن پروبلەمالار ءبىرىنشى كەزەكتە بالانىڭ پسيحيكاسى مەن مۇددەلەرىنە اسەر ەتەدى, سوندىقتان رەسمي نەكە ينستيتۋتىن تۇبەگەيلى جاڭارتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ماسەلە وتباسىلىق قاتىناستاردىڭ, نەكە مەن اجىراسۋدىڭ قۇقىقتىق جانە قۇقىقتىق نورمالارىنا قاتىستى. بۇگىن وتباسىنا دەگەن قوعامدىق پىكىردىڭ وزگەرۋىنە قول جەتكىزۋ كەرەك. ماسەلەنى شەشۋگە زاڭگەرلەرمەن قاتار, پسيحولوگتار, تاربيەشىلەر, باق قىزمەتكەرلەرى مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى اتسالىسۋى قاجەت.
ال الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, اجىراسۋلاردىڭ دەڭگەيى بويىنشا العاشقى وندىققا ەنەتىن ەلدەردىڭ باسىم بولىگى ەكونوميكاسى دامىعان ەۋروپا ەلدەرى ەكەن. زەرتتەۋشىلەر ءتىپتى ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىن بەرىك ۇستاناتىن مۇسىلمان ەلدەرىنە دە بۇل ىندەتتىڭ كەڭ تاراي باستاعانىن ايتادى. قايتا الەمدەگى ەڭ دامىعان سەگىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنە وتىرىپ, ءوز سالتى مەن ءداستۇرىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن, وتباسىنداعى مادەنيەتىن ساقتاپ وتىرعان جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەرگە نازار اۋدارعانىمىز ءجون بولار. كورشىلەس وزبەكستاندا نەكەنىڭ بۇزىلۋ دەڭگەيى 10%-دان اسپايدى.
ال بىزدەگى ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بۇگىندە بالالار ۇيىندەگى 69-دان استام ءسابيدىڭ 11-ءنىڭ اتا-انالارى قۇقىعىنان باس تارتقاندار, 12-ءسى تاستاندى بالالار, 22-ءسى ۋاقىتشا ورنالاستىرىلعاندار, 2-ەۋى – جەتىم بالالار. بىلتىر دەنساۋلىعى كەمشىن بالالاردىڭ 4-ەۋى وتباسىنا بەرىلدى. بالا اسىراپ الاتىن ازاماتتاردىڭ جانە باسقا وتباسىنا باراتىن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا (بيىل ءساۋىر ايىندا) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەتىم بالالار مەن اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل باستامانىڭ بالا اسىراپ الۋ ىسىنە وڭ وزگەرىستەر اكەلگەنى ءسوزسىز. باستى ماقسات – ونەگەلى وتباسى مودەلىنە سۇيەنە وتىرىپ, وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەكساندر تاسبولات,
«Egemen Qazaqstan»