پارلامەنت ءماجىلىسى “رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى تۋرالى” جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوبالارىن ماقۇلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى.
بۇگىندە مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ حالىقارالىق دامۋ ۇردىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ (بۇدان ءارى – ەسەپ كوميتەتى) قولدانىستاعى جۇمىس ىستەۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە ماڭىز بەرىلەدى. قازاقستان الەمدىك قارجىلىق داعدارىستان قينالماي شىعۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان كەزەڭدە مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ (بۇدان ءارى – مقب) جوعارى ورگانى رەتىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ ءرولى تۇبىرىمەن قايتا قارالعان جاعدايدا عانا مقب اتقارىمدىق جۇيەسىن دامىتۋ مۇمكىندىگى تۋادى.
سونىمەن بىرگە, ەۆروساي, ازوساي-عا كىرەتىن قارجىلىق باقىلاۋدىڭ بارلىق جوعارى ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن رەگلامەنتتەيتىن ارناۋلى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ بارلىعىن الەمدىك تاجىريبەدەن كورىپ وتىرمىز. مىسالى, جاپونيادا 1947 جىلدان بەرى “جاپونيانىڭ باقىلاۋ-تەكسەرۋ باسقارمالارى تۋرالى” زاڭ ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى, ال گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىندا “فەدەرالدىق ەسەپ پالاتاسى تۋرالى” وسىعان ۇقساس زاڭ 1985 جىلى قابىلدانعان. “ەسەپ پالاتاسى تۋرالى” رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ فەدەرالدىق زاڭى 1995 جىلى كۇشىنە ەندى. جوعارىدا اتالعان زاڭداردىڭ بارلىعىندا دا مەملەكەتتىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ جۇيەسىندەگى جوعارى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگانى قىزمەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار مىندەتتى تۇردە ەنگىزىلگەن. نورمالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مقب مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ كەپىلدىگىنە, سونداي-اق قارجىلىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى مقب جوعارى ورگانىنىڭ وكىلەتتىكتەرىنە, سونىڭ ىشىندە باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىنە ارنالعان.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ارناۋلى زاڭنىڭ قابىلدانۋى, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا كورىنىس تابۋى كەرەكتىگى ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 61-بابىمەن سايكەستەندىرىلەتىن مقب سالاسىندا بار زاڭعا باعىنىستى بارلىق نورمالار مەن ەرەجەلەردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە جۇيەلەندىرۋ قاجەتتىگىنەن تۋىندايدى.
ەلباسى قارجىلىق ءتارتىپتى قاتايتۋ مەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز جانە ماقساتقا ساي پايدالانىلماۋىنىڭ كەز كەلگەن فاكتىلەرىنە جول بەرمەۋ قاجەتتىگىن بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتتى. الايدا قارجىلىق باقىلاۋ سالاسىندا زاڭنامالىق اكتىلەر دەڭگەيىندە ءدال رەگلامەنتتەلگەن اكتىلەردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى اتالعان تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋ قيىنداۋ ەدى.
سونىمەن قاتار, 2007 جىلعى 2 قىركۇيەكتە ءتورتىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە ەسەپ كوميتەتىن نىعايتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. 2008 جىلعى قاڭتاردا وتكەن “نۇر وتان” حدپ ساياسي كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارعى ورگانىن كۇشەيتۋ جونىندە ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى.
جوعارىدا اتالعان تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى “رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى تۋرالى” زاڭ جوباسىن جاساۋ قاجەتتىلىگى كوزدەلگەن ءىس-شارانى بەكىتتى.
وسىعان بايلانىستى, ۇكىمەت زاڭتانۋ جانە ەكونوميكا سالاسىنداعى جەتەكشى عالىمدار مەن تاجىريبەلى مامانداردى تارتا وتىرىپ, سونداي-اق حالىقارالىق وڭ تاجىريبەلەردى ەسكەرە كەلىپ, “رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى تۋرالى” زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزدى.
تۇتاستاي العاندا, “رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى تۋرالى” زاڭ جوباسىن قابىلداۋ بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى قاتايتۋعا قاجەتتى شارا بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, زاڭ جوباسىن قاراۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار كورپۋسى الدىندا:
- رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىنا ىشكى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن مقب جوعارى ورگانى رەتىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, جۇمىس ىستەۋ باعىتى مەن ينستيتۋتتىق مارتەبەسىن ءدال ايقىنداۋ;
- باقىلاۋدىڭ ءتۇرى مەن ۇلگىسىنە بايلانىستى قولدانىستاعى زاڭنامالاردا كوزدەلگەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جاعدايلار تۋعىزۋ;
- مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىندەگى ولقىلىقتاردى جويۋ سياقتى مىندەتتەردى شەشۋ ماسەلەلەرى تۇردى.
بەلگىلەنگەن ەرەجەلەردى بەكىتۋ بيۋدجەتتىك قاتىناستاردى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن بولادى.
سونىمەن, ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرىنە قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ قازاقستانداعى بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى كۇشەيتۋ جولىنداعى شەشۋشى قادام بولىپ تابىلادى.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ دايىندىق دەڭگەيىنە نەگىزگە الىناتىن تالاپتاردى بەلگىلەۋ مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانىنىڭ قازىرگى كاسىپتىك دەڭگەيىن قولداۋعا جانە ودان ءارى دامىتۋعا جول اشاتىن بولادى. وسىعان ۇقساس نورمالار دوستاستىق ەلدەرىنىڭ مقب جوعارى ورگانى تۋرالى زاڭدارىندا كورىنىس تاپقان.
ەل كونستيتۋتسياسى ەسەپ كوميتەتىنىڭ قۇرىلۋ ءتارتىبىن, مقب جۇيەسىندە پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك باستاۋدى ۇيلەستىرەتىن ەرەكشە مارتەبەسىن الدىن الا ايقىنداي وتىرىپ, پرەزيدەنتپەن, پارلامەنتتىڭ سەناتىمەن, ماجىلىسىمەن تەڭ نەگىزدە رەگلامەنتتەيدى. بۇل ەسەپ كوميتەتى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى سيپاتىن ايعاقتايدى جانە ىسكە اسىراتىن مەملەكەتتىك فۋنكتسيالارى ءۇشىن جوعارى دەڭگەيلى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. الايدا, جوعارىدا اتالعان كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋ زاڭ دەڭگەيىندە كوزدەلمەگەن. وسىعان بايلانىستى ەسەپ كوميتەتىنىڭ القالىق مارتەبەسى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردى جۇزەگە اسىرۋ زاڭ جوباسىندا نەگىزگە الىناتىن نورما بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك باقىلاۋشىلار اراسىندا باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتورلارىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەردە كەزدەسپەيتىن ەسەپ كوميتەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باقىلاۋ وبەكتىلەرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ شەگى مەن كولەمىنە زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.
سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى تالاپتارىنا سايكەس ەسەپ كوميتەتى ۇسىنعان ەسەپ بەرۋدىڭ بارلىق نىساندارى كورىنىس تاپقان. ولار پرەزيدەنت, پارلامەنت الدىنداعى ەسەپتەر. سونداي-اق باقىلاۋ ءىس-شارالارىن جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ەسەپ كوميتەتى تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزدەرى رەتتەلگەن. مۇنداي ءتاسىل ەسەپ كوميتەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى قاعيداتىن قامتاماسىز ەتەدى جانە ول باقىلاۋدىڭ باسشىلىق قاعيداتتارىن ايقىندايتىن ليما دەكلاراتسياسىنا ساي كەلەدى.
قولدانىستاعى زاڭنامانى “رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى تۋرالى” زاڭنىڭ جوباسىمەن ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا بيۋدجەت كودەكسىنە, “باعالى قاعازدار تۋرالى” جانە “نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى” زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
“باعالى قاعازدار تۋرالى” زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ەسەپ كوميتەتىنە قۇپيانى قۇرايتىن, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىن, بايلانىستى گرانتتاردى, مەملەكەت اكتيۆتەرىن, مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن قارىزداردى پايدالانۋىمەن بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا اقپارات بەرۋ بولىگىنە تولىقتىرۋدى كوزدەيدى.
كەلىسىلمەۋشىلىكتى بولعىزباۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى زاڭنامادا “نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى” زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. دەپۋتاتتار ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس ەسەپ كوميتەتى زاڭ شىعارۋ سۋبەكتىسى بولادى.
جالپى العاندا, جوعارىدا اتالعان زاڭداردى ىسكە اسىرۋ ەسەپ كوميتەتىنىڭ القالى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن رەتتەۋگە, بيۋدجەتتىك قاتىناستاردى دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە فۋنكتسيونالدىق نەگىزدەرىن ءبىرتۇتاس زاڭنامالىق اكت دەڭگەيىندە رەگلامەنتتەۋ بيۋدجەت ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلار, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى بار سۋبەكتىلەر, بيۋدجەت قاراجاتىن الۋشىلار, سونداي-اق بايلانىستى گرانتتاردى, مەملەكەت اكتيۆتەرىن, مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن قارىزداردى پايدالانۋشى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانىنىڭ قىزمەتىندەگى ايقىندىق پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى.
زاڭ جوباسىن قابىلداۋ مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جوعارى ورگانىنىڭ قازىرگى كەزدەگى كاسىبي دەڭگەيىن ودان ءارى دامىتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىز.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ تيىمدىلىككە باقىلاۋ ءجۇرگىزۋ پراكتيكاسىن كەڭەيتۋ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور تاراپىنان بيۋدجەتتىك جانە قارجىلىق ءتارتىپتى ارتتىرۋ مەن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى; رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ كەزىندە ستراتەگيالىق جوسپارلاردا جانە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردا بەلگىلەنگەن كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋدەگى ناتيجەلىلىك پەن ونىمدىلىكتى قامتاماسىزداندىرادى.
تولەبەك قوسمامبەتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.