سارىسۋلىقتار تالاس سۋىنا ءزارۋ

جالپى, جامبىل وبلىسى سۋ ماسەلەسى جونىنەن كورشى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ «كيروۆ» سۋ قويماسىنا تاۋەلدى دەۋگە بولادى. ايىر قالپاقتى اعايىنداردىڭ وزدەرى «چوڭ-قاقپا» دەپ اتايتىن الىپ سۋ قويماسىنان كەزىندە سۋدىڭ بىرەسە كوپ, بىرەسە از جى­بەرىلۋىنەن جامبىل وبلىسى مەن قىرعىز ەلى اراسىندا تالاي ماسەلە تۋىنداعان. سول «چوڭ-قاقپا» ارقىلى تالاس وزەنى دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن سۋ الادى. بۇل سۋ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىرشىلىك كوزى, كاسىبىنىڭ وزەگى بول­عالى قاشان. تالاس وزەنى تالاس اۋدانى ارقىلى سارىسۋ اۋدانىنا, ودان تۇركىستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنا قاراي ءوتىپ, اقىرى سۋ اياعى قۇردىمعا, ياعني قۇمعا بارىپ ءسىڭىپ كەتەدى. وسى تالاس وزەنى ارقىلى قاراشا جۇرت ەگىن, باۋ-باقشا سالىپ, مال اسىراپ كۇن كورىپ وتىر. اۋدانداعى وزەندەر مەن كولدەردىڭ گيدروگەولوگيالىق جاع­دايىن قالىپتى ۇستاۋ جانە ەكو­لو­گيالىق تۇراقتىلىقتى ساق­تاۋ ءۇشىن «چوڭ-قاقپا» سۋ قوي­­ماسىنان تالاس وزەنى بويى­مەن سۋ جىبەرىلەدى. بىراق سۋ­دىڭ اعىس قارقىنىنىڭ تومەن بولۋىنا وراي, سۋ شابىندىق جەرلەرگە جايىلماي, تەك ارنا دەڭگەيىندە عانا جۇرگەن. كەزىندە قارا جەر­دىڭ تا­مىرىنا ءنار جۇگىرتىپ, مال­دىڭ قوڭىن ارت­تىرعان تالاستىڭ سۋى بۇل كۇن­دە تارتىلعان. وسى ماسەلەگە باي­لانىستى سارىسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى قاناتبەك مادى­بەك جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇرات­حان شۇكەەۆكە حات جا­زىپ, شابىن­دىق جەرلەر­­دى سۋارۋ­عا, كول­دەر مەن توعان­دار­دى تول­تىرۋعا, ەل­دى مە­كەندەر­­دىڭ قاجەت­تىلىگى ءۇشىن سا­نيتار­لىق-ەپيدە­ميو­لوگيا­لىق ماق­­ساتتا سەكۋندىنا 20 تەكشە مە­تر, ياعني 3 اي مەرزىمىنە 155 ميلليون 520 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تاستالۋى­نا ىقپال ەتۋىن سۇراعان. ال اۋدان­دىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمى­نىڭ باسشىسى سەيىتبەك داريا­بەكوۆ توعىزكەنت جانە دوس­بول اۋىلدارىنداعى شارۋا قوجا­لىق­تارىنىڭ نەگىزىنەن تالاس وزەنىنىڭ سۋى ارقىلى كۇن كورىپ وتىرعانىن, سوندىقتان دا بۇل ماسەلە اسا وزەكتى ەكەنىن ايتتى.

كەزىندە تۇگىسكەن دەپ اتالعان بۇگىنگى توعىزكەنت اۋىلى قاراكول قويىن وسىرۋمەن اتى شىققان. ءبىز توعىزكەنت اۋىلىنا ارنايى بارىپ, تۇرعىندارمەن سويلەسكەنىمىزدە, ولار اۋىلدىڭ ماسەلەسى نەگىزىنەن اعىن سۋ ەكەنىن ايتتى. ء«وزىم وسى اۋىلدا تۋىپ, تالاي جىل شارۋاشىلىق سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم. قازىرگى كەزدە كورشى تالاس اۋدانىنىڭ ءۇشارال اۋىلىندا تۇرامىن. كەزىندە ەكى اۋدانعا دا ورتاق تالاس-اسا ارناسى بولعان. سۋ بولسا, كوپ شارۋا اتقارۋعا بولادى. مۇنداعى ەل كارتوپ, قاۋىن ەگىپ, مال ءوسىرىپ كۇنەلتەدى. 1982 جىلى اۋىلدا قۇرعاقشىلىق بولدى. سول كەزدە مالعا ءشوپتى قىرعىزستاننان جانە سارىارقانىڭ دالاسىنان تاسىعانبىز. ەگەر سۋ بولماسا سونداي جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن. ويتكەنى سارىسۋ اۋدانى شولەيتتى ايماق. ەل مالعا قاراپ وتىر. بيىل اسا وزەنىنە دە سۋ كەلمەدى. حالىقتىڭ ماسەلەسىن ءسال دە بولسا شەشۋ ءۇشىن تالاس اۋدانىنداعى ء«بورىباي» سۋ قويماسىنان 3 تەكشە مەتر سۋ اسا وزەنىنە تاستالسا, سوعان باسشىلار ىقپال ەتسە دەگەن تىلەگىمىز بار», دەيدى قىدىربەك ابدۋماليكوۆ. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, تالاس وزەنىنىڭ سۋى تارتىلعالى بەرى 3 جىلعا جۋىقتاپ قالىپتى. كەزىندە ارناسىنان اسىپ, ەرنەۋىنەن توگىلىپ جاتاتىن تالاستىڭ سۋى بۇگىندە قات. ءتىپتى سۋ باردا ەگىن سالىپ, باۋ-باقشا ەگىپ, مال اسىراپ كۇن كورىپ وتىرعان كوپ ادامدار بۇگىندە اۋىلدان كوشىپ تە كەتىپتى. «سۋ بولسا, ەل ەشقايدا كوشپەيدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 30-40 شاقتى ءۇي باسقا جاقتارعا كوشىپ كەتتى. ەندى كۇنكورىس قامى قيىنداعان سوڭ سولاي بولادى عوي», دەيدى اۋىل تۇرعىندارى. اڭگىمە بارىسىندا ءابىلدا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قامبار جايلاۋباەۆ سۋ بولسا ءبارىنىڭ دە بولاتىنىن, كوپشىلىكتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنىڭ وسى ەكەنىن جەتكىزدى. «اۋدان حالقىنىڭ 50 پايىزى, شارۋاشىلىقتىڭ 90 پايىزى وسى تالاس وزەنىنىڭ بويىندا وتىر. كەزىندە تالاس اۋدانىنداعى اقكولدىڭ سۋى وسى اۋىلدىڭ اۋماعىنداي عانا ەدى. قازىر سول اقكولدىڭ كولەمى 45 شاقىرىمعا دەيىن جەتتى. تىم قۇرىسا, سول اقكولدىڭ سۋىنا دا جارىماي وتىرمىز. وسىدان 30-40 جىل بۇرىن وسى اۋىلدا 100-150 ءۇيدىڭ قاۋىن, جۇگەرى ەگىپ, تىرشىلىكپەن اينالىسقانىن كوزىمىز كوردى. سۋ كوپ جايىلاتىن. تالاس وزەنىنىڭ توبەسىندە قۇس ۇشىپ, ەل سول وزەننەن بالىق اۋلاپ وتىراتىن. اۋىلدا نەمىس, چەشەن, ورىس, قاراشاي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە تۇرعان. سۋ ماسەلەسى قالاي پايدا بولدى, ولار دا سولاي كوشىپ كەتتى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, اۋىلدا جىل سايىنعى سۋ جوق. سونشا مالدى قۇدىقتىڭ سۋىمەن سۋارۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر قويدىڭ ءوزى جازدىڭ كۇنى 5-6 ليتر سۋ ىشەدى. وبلىس باسشىلارى ۇكىمەتكە ەسەپ بەرگەندە, دۇرىس مالىمەت بەرۋى كەرەك. حالىقتا «سۋدىڭ باسىنداعى سۋ ىشەدى, اياعىنداعى ۋ ىشەدى» دەگەن ءسوز بار. ءبىز قازىر ۋ ءىشىپ وتىرمىز. وسى ماسەلەگە وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ تە نازار اۋدارسا ەكەن دەيمىز», دەيدى توعىزكەنت اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جانسەرىك مايىروۆ.

توعىزكەنتتىك تۇرعىنداردىڭ بازىناسى دا, تىلەگى دە ورىندى دەۋگە بولادى. نەگىزىنەن سارىسۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنان تالاس جانە اسا وزەندەرى وتەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ولار كورشى سوزاق اۋدانىنا قاراي جالعاسادى. اۋدان اۋماعىنداعى اسا وزەنىن بارىپ كوردىك. بۇگىندە تەك جىرا سەكىلدى بولىپ قالعان وزەننىڭ تابانىنا دەيىن انىق كورىنىپ جاتىر. سۋ جوق. تالاس وزەنىنىڭ جاعدايى دا تۋرا وسىنداي. كىشكەنە سۋدىڭ بەتىنە قاتقان مۇز عانا بولماسا, بۇل دا سول. بۇل ماسەلە قاتار جاتقان دوسبول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن دە وزەكتى. اۋىل اكىمى نۇرلان مولدابەكوۆ اۋىلدا 4500 گەكتار شابىندىق جەر جانە 34000 گەكتار جايىلىمدىق جەر بار ەكەنىن, ەندى ونى ساقتاۋ ءۇشىن تالاس وزەنى سۋىنىڭ قاجەت ەكەنىن ايتتى. دوسبول اۋىلىندا جالپى 27 شارۋا قوجالىق تىركەلگەن بولسا, بۇگىندە ونىڭ 19-ى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. «قازىر تالاس وزەنىنە تاستالىپ جاتقان 6 تەكشە مەتر سۋ جەتكىلىكسىز. جازدا ءتىپتى سۋ تارتىلىپ قالادى. ەگەر اعىن سۋ بولماسا قىستىڭ كۇنى قىراۋ ءشوپ جەگەن مال ءىش تاستايدى. قازىرگى كەزدە اۋىلدا ءىرىلى-ۇساقتى 29 مىڭ مال باسى بار. اۋىل تۇرعىندارى نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. سۋ بولماسا شارۋاشىلىقتىڭ دا جاعدايى قيىن», دەيدى اۋىل اكىمى. راسىندا دا مۇنداعى حالىقتىڭ بۇگىنگى جاعدايى نازار اۋدارارلىق. اۋىلدىڭ قاي تۇرعىنى بولسىن, وسى ماسەلەگە الاڭداۋلى. «مال اشۋى – جان اشۋى» دەگەندەي, جان باعىپ وتىرعان مالدىڭ شىعىنى دا ەشكىمگە وڭاي سوقپاسا كەرەك. بۇل ورايدا اۋىل تۇرعىنى, «نۇرلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى بولات جۇمادىلداەۆ وسى جەردە حالىق مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن وتىرعانىن جەتكىزدى. ء«بارىمىز دە مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن اۋىلدا تۇرىپ جاتىرمىز. بۇگىندە اعىن سۋ تاپشى. ەگەر اعىن سۋ بولماسا, جەر استىنداعى سۋدىڭ دا دەڭگەيى تومەن ءتۇسىپ, قۇدىقتان ءوزىمىز ءىشىپ وتىرعان اۋىز سۋ اشىپ كەتەدى. مال سۋارۋ ءۇشىن ارتەزيان قۇدىق قازدىرىپ ەدىك, تالاستىڭ سۋى تارتىلعان كەزدە ونىڭ دا سۋى ازايىپ كەتتى. سودان كەيىن ۋاقىتتىڭ ءبارى دە سۋ جيناۋمەن وتەدى. ەگەر تالاس وزەنىنىڭ ورتاسىندا بوگەت بولماسا, سۋ دا ۋاقىتىلى كەلەتىن ەدى. ال, جولدان سالىناتىن توسپالاردىڭ ءبىز ءۇشىن قاۋپى كوپ بولعاندىقتان, ونىڭ كەرەگى جوق. ونسىز دا قىرعىز اعايىندار سۋدى از جىبەرەدى. بىزگە جەتكەنشە جولدا تالاي توسپا بار. ەلدىڭ ءبارى جول-جونەكەي سۋ جيناپ بولعانشا, بىزگە سۋ جەتپەي دە قالادى», دەيدى اۋىل تۇرعىنى.

 اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەلەرى نەگىزسىز ەمەس. بۇعان قوسا, تالاس جانە بايزاق اۋداندارىنىڭ شەكاراسىنان سۋ قويماسى سالىنادى ەكەن دەگەن دە اڭگىمەلەر شىعىپ ءجۇر. تۇرعىندار ەگەر بۇل جوسپار جۇزەگە اساتىن بولسا, وندا تالاستىڭ سۋىنان مۇلدە ءۇمىت ءۇزۋ كەرەگىن ايتۋدا. اتالعان ماسەلەگە وراي, سارىسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ولجاس كوكەي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى شۋ-تالاس باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى گۇلميرا يماشەۆاعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ «قازسۋشار» رمك جامبىل فيليالىنىڭ ديرەكتورى قازىبەك بەدەباەۆقا حات جازىپ, اۋدانداعى وزەندەر مەن كولدەردىڭ گيدروگەولوگيالىق جاعدايىن قالىپتى ۇستاۋ جانە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن «تاسوتكەل» سۋ قويماسىنان شۋ وزەنى, «چوڭ-قاقپا» سۋ قويماسىنان تالاس وزەنى جانە اقكول كولىنەن اسا وزەندەرى بويىمەن شابىندىق جەرلەردى سۋارۋعا, كولدەر مەن توعانداردى تولتىرۋعا جانە ەلدىمەكەندەردىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ماقساتتا سۋ تاستالۋىنا ىقپال جاساۋلارىن سۇراعان. تۇرعىنداردىڭ تىلەگىنە وراي, شۋ-تالاس باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنا قايىرىلىپ, ءتيىستى مالىمەتتەردى الدىق. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋ كودەكسىنىڭ 118-بابىنا سايكەس, سارىسۋ اۋدانىنا جىل سايىن ەكولوگيالىق ماقساتتا تالاس وزەنى ارقىلى قازان-ءساۋىر ايلارى ارالىعىندا سۋ تاستالىپ كەلگەن. ەكولوگيالىق ماقساتتا جىبەرىلىپ جاتقان سۋدى سارىسۋ اۋدانىنىڭ توعىزكەنت, دوسبول اۋىلدارىنىڭ ەلدىمەكەندەرىنە تولىقتاي جەتكىزۋ ءۇشىن تالاس اۋدانى اكىمدىگى مەن «قازسۋشار» مەكەمەسىنىڭ جامبىل فيليالىنا اۋدانداعى ءتيىستى سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى ارقىلى تالاس وزەنىنەن اۋداننىڭ ەگىستىكتەرىنە سۋ الاتىن كانالدار مەن سۋ جۇيەلەرىنىڭ قاقپالارىن جاۋىپ, وزەن ارناسىنداعى توسپالاردى اشىپ, ارنانىڭ جىرىلعان جەرلەرىن بەكىتە وتىرىپ, ماقساتتى سۋدىڭ كەدەرگىسىز ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ينسپەكتسيا تاراپىنان حات جولداندى. سونىمەن قاتار, اعىمداعى جىلى 8 قاڭتار كۇنى جوعارىدا اتالعان مەكەمە وكىلدەرىمەن تالاس اۋدانىنىڭ ويىق اۋىلىندا كەزدەسۋ وتكىزىلىپ, قاڭتار, اقپان ايلارىندا تالاس وزەنىنە جىبەرىلگەن سۋدىڭ بارلىعى سارىسۋ اۋدانىنا تاستالاتىن بولىپ شەشىلدى», دەيدى شۋ-تالاس باسسەيندىك ينسپەكتسياسى سۋ رەسۋرستارى مونيتورينگى, مەملەكەتتىك ەسەپ جانە كاداستر ءبولىمىنىڭ باسشىسى دۇيسەنالى ءامىروۆ. ءبولىم باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, توعىزكەنت اۋىلدىق وكرۋگىنە 10 تەكشە مەتر سۋ 2019 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا جەتكەن. ال, دوسبول اۋىلدىق وكرۋگىنە 4 تەكشە مەتر سۋ 2019 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا جەتكەن. «قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلدىق وكرۋگتەردە سۋ جايىلىپ جاتىر. توعىزكەنت اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ شابىندىق جەرىنىڭ 50 پايىزى, دوسبول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ 40 پايىز شابىندىق جەرلەرى سۋمەن قامتىلدى. قالعان سۋلار قاڭتار, اقپان ايلارىندا تاستالادى», دەيدى ول.

 قوس اۋىلداعى سۋ ماسەلەسى بۇگىن عانا شىققان اڭگىمە ەمەس. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىراز جىلدان بەرى اعىن سۋدىڭ تاپشىلىعىن كورۋدە ەكەن. كوپشىلىكپەن كەزدەسكەنىمىزدە دە, وزەن ارنالارىن ارالاپ كورگەنىمىزدە دە كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ مانىسىنە كوز جەتە ءتۇستى. تۇرعىنداردىڭ دەنى ەگىن, باۋ-باقشا, مال شارۋاشىلىقتارىمەن كۇن كورىپ وتىرعانىن, جىل وتكەن سايىن تۇرمىستارىنىڭ دا بۇرىنعىداي بولماي بارا جاتقانىن ايتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, تالاس وزەنىنە تاستالىپ جاتقان 6 تەكشە مەتر سۋ قىستىڭ وزىندە جەتپەيدى. ال, جازدىڭ كۇنى ءتىپتى تارتىلىپ تا قالادى. سول سەبەپتى تۇرعىنداردىڭ سۋدىڭ جوقتىعى ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ەكولوگيالىق اپاتقا دا ۇشىراتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋپى بار. سارىسۋ اۋدانى جارتىلاي شولەيتتى ايماق بولعاندىقتان, كوپشىلىك سۋدىڭ جوقتىعىنان توپىراق سورتاڭدانىپ, قۇم كوشۋى مۇمكىن دەپ تە الاڭدايدى.

جامبىل وبلىسى,

سارىسۋ اۋدانى