فاريدا شاريپوۆا, كەڭەس وداعىنى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى:
ازەكەڭ الەمى - ءاز الەم
27 ناۋرىز – حالىقارالىق تەاتر كۇنى. بۇل كاسىبي مەرەكەنى بيىل ەلىمىزدىڭ تەاتر جۇرتشىلىعى كورنەكتى رەجيسسەر, حالىق قاھارمانى ءازىربايجان ءمادي ۇلى مامبەتوۆسىز قارسى العالى وتىر. وسى ءبىر ۇلكەن تۇلعانىڭ قازاق رۋحانياتى مەن مادەنيەتىن, تەاتر ونەرىن وركەندەتۋدەگى ءرولى مەن ماڭىزىن جاڭاشا زەردەلەۋ مەن زەرتتەۋ ەندى باستالارى حاق. ويتكەنى, مامبەتوۆتىڭ زامانداستارى, ارىپتەستەرى, كورەرمەندەرى ورتامىزدا. ءبىز تەاتر مەرەكەسى قارساڭىندا كەڭەس وداعىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى فاريدا شارىپوۆاعا جولىعىپ, اكتريسانى اڭگىمەگە تارتقانبىز.
ماحابباتتى نەعۇرلىم كورسەتپەيىن دەسەڭ, سوعۇرلىم جارقىراپ كورىنەدى ەكەن
– فاريدا اپاي, ءسىزدى جانە بۇكىل تەاتر جۇرتشىلىعىن ءتول مەرەكەلەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز. ءسىز جانە ءسىزدىڭ بۋىن “اتاقتى 60-شى جىلعىلاردىڭ” كوركەم كوشىن قۇرايسىزدار. كوشباستارلارىڭىز, ارينە, كورنەكتى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ ەكەنى ابدەن مويىندالعان شىندىق. ءسىزدى “مامبەتوۆتىڭ اكتريساسى” دەپ اتايدى. بۇل ورىندى دا. ويتكەنى, ءسىزدىڭ ونەرناماڭىزدا ءازىربايجان مامبەتوۆ قويعان سپەكتاكلدەردىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى ءمالىم. جانە دارىندى رەجيسسەردىڭ شىعارماشىلىق جولى, ول قويعان, سىزدەر جان بەرىپ-جان الىپ دەگەندەي, ويناعان سپەكتاكلدەر تۋرالى بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن زەردەلەۋ ءبىر باسقا. سوندىقتان دا, وزىڭىزبەن, نەگىزىنەن ءازىربايجان ءمادي ۇلى تۋرالى اڭگىمە قوزعاساق دەپ ەدىك. العاشقى ساۋال - رەجيسسەرمەن العاش قالاي كەزدەستىڭىز؟ ول كىسى سىزگە بىردەن سەنىم ءبىلدىرىپ, ۇلكەن رولدەر ۇسىندى ما؟
– بارشا ارىپتەستەرىمدى, ۇجىمىمدى تەاتر كۇنى مەرەكەسىمەن مەن دە قۇتتىقتايمىن. تەاتر – ۇجىمدىق ونەر جانە ەرەكشە ونەر, پاراساتتى ونەر. بەرىدەن ايتساق, قازاق, ال ارىدەن قايىرار بولساق, الەمدىك تەاتر ونەرىندە ءازىربايجان مامبەتوۆ قالدىرعان ءىز سايراپ جاتىر. سونى ايقىنداپ, جۇيەلەپ, جالقىدان جالپىعا ۇلاستىراتىن كۇن ەندى كەلەدى دەپ ويلايمىن. ءازىربايجان ءمادي ۇلىنىڭ مەن ءۇشىن, ءبىزدىڭ بۋىن ءۇشىن ورنى وتە بولەك. قازىر ويلاپ قاراسام, وسىنداي تۇلعامەن قىزمەتتەس, سەرىكتەس بولعانىمىز دا ءبىر باقىتىمىز ەكەن.
ءازىربايجان ءمادي ۇلىن العاش رەت ستۋدەنت كەزىمدە كوردىم. ول كىسى م.اۋەزوۆ تەاترىندا ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ “بولتىرىك بورىك استىندا” كومەدياسىن قويدى. ونداعى باستى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى ءجاميلانى زامزاگۇل ءشارىپوۆا وينايتىن. مەنى كەلەسى قۇرامعا قوستى. ءوز الىمشە, كورگەنىمدى قايتالاپ ورىنداپ ءجۇردىم. كونسەرۆاتوريانىڭ تەاتر فاكۋلتەتىن بىتىرگەن جىلى تەاتردا ورىن بولمادى ما, مەنى گۋرەۆ وبلىستىق تەاترىنا (قازىرگى اتىراۋ وبلىستىق تەاترى) ءبولدى. “گۋرەۆكە بارعانشا, قىتايعا قايتامىن” دەپ شەشكەنمىن. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە, تەاتردىڭ سول كەزدەگى باس رەجيسسەرى م.ي.گولدبلات مەنى مادەنيەت مينيسترلىگىنە ەرتىپ اپارىپ, 50 سومعا كومەكشى قۇرامعا الدى (تەاتردا ەڭ تومەنگى جالاقى 65 سوم بولاتىن). تەاترداعى العاشقى دەبيۋتىم ءازىربايجان مامبەتوۆ قويعان “قوزى كورپەش-بايان سۇلۋداعى” بايان بەينەسى. وعان قول ۇشىن بەرگەن – نۇرمۇحان اعا ءجانتورين.
ءوزى قوداردى ويناپ ءجۇرىپ, مەنى وسى سپەكتاكلگە تارتتى. جاس كەزىم, تاجىريبەم جوق, قازاق كورەرمەنى, اسىرەسە, سول كەزدەگى كورەرمەن, كوز جاسىڭدى توگىپ, ەگىلە ويناماساڭ قابىلدامايتىن سياقتى كورىنەتىن. كۇندىزگى رەپەتيتسيادا اعىل-تەگىل جىلاپ وينادىم, بىراق, كەشكى سپەكتاكلدە ولاي شىقپادى. نۇرمۇحان اعا: “كەشكە جاقسىراق بولدى. ءبارىن ىشىنە جيناعان, تىستەنىپ تۇرعان باتىر قىزدى وينادىڭ” دەدى. ال ازەكەڭنىڭ ماعان دەگەن سەنىمى سول رەپەتيتسيادان باستاۋ العان بولۋى كەرەك.
– “ول جاي عانا ولگەن جوق, جاڭا ءومىردىڭ بەلگىسى بولدى” دەپ جازىپتى ءسىزدىڭ بايانىڭىزدى كورگەن ءبىر سىنشى...
– ستۋدەنت كەزىمىزدە سپەكتاكلدەن ءۇزىندى العانبىز. ماعان ماقپال ءرولىن بەرگەن. “ەندى مەن ءومىر-باقي كەمپىرلەردى وينايمىن با؟” دەپ مۇڭايامىن. “وي, وپاسىز-اۋ, باياننىڭ رولىندە نە بار؟ ماقپال مىقتى بەينە ەمەس پە؟” دەيدى بىزگە اكتەرلىك شەبەرلىكتەن ساباق بەرگەن كۋرس جەتەكشىسى, ۇستازىمىز اسقار توقپانوۆتىڭ اسسيستەنتى بولعان نۇرمۇحان اعا. شىنىندا دا, ماقپالداي تراگەديالىق ءرول جوق ەكەن عوي. زامانعا قارعىس ايتىپ وينادىم. كەيىن, تەاتر ساحناسىندا “قوس انام!..” دەپ بارعاندا راحيا اپاي دا (قويشىباەۆا), ءسابيرا اپاي (مايقانوۆا) دا ءدىر-ءدىر ەتىپ جىلاپ تۇردى. سول كەزدە ءدال سول اپايلارداي شىنايى بولسام ەكەن دەپ ارماندادىم. 1960 جىلى ءازىربايجان ءمادي ۇلى “بەۋ, قىزدار-اي!” سپەكتاكلىن قويدى. كۇلدىرگى قويىلىم, جاستار ءومىرى. ءوز ستيحيامىز, ونشا قيىندىق تۋدىرعان جوق, سوندىقتان دا وندا ەشتەڭە تىندىرا قويدىق دەي المايمىن. 1963 جىلى رەجيسسەر ا.ماديەۆسكي ء“جاميلانى” الدى. ول ءوزى ءبىر ادەمى ءرول عوي. اكتەرلىك تالانتىڭدى كورسەتۋ ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك بەرەتىن ءرول. پرەمەراعا ش.ايتماتوۆ كەلىپ, ء“جاميلاسىمەن” ءبىرىنشى رەت ساحنادا تابىستى. ريزالىعىندا شەك بولمادى. ول ىدىرىس ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا ىڭكارلىك پايدا بولعان كەز. ساحنادا سەزىمىمدى كورسەتپەۋگە تىرىسامىن. سويتسەم, ماحابباتتى نەعۇرلىم جاسىرىن ۇستاساڭ, سوعۇرلىم جارقىراپ كورىنەدى ەكەن.
– كىمنىڭ كوڭىلى ءبىرىنشى قۇلادى: ءسىزدىڭ بە, ىدىرىس اعانىڭ با؟
– مەنىڭ شىعار. ول ويناعان فارحاد ءبىز ءۇشىن عاجايىپ بولدى. ىدەكەڭدەر سپەكتاكلدەن قايتىپ بارا جاتقاندا سوڭدارىنان ەرىپ جۇرەتىنبىز. بىراق, وسى كىسىگە عاشىق بولامىن, تۇرمىسقا شىعامىن دەپ ويلاعان جوقپىن.
– ءدال سول جىلدارى ىدىرىس اعامەن “اباي” سپەكتاكلىندە دە قاتار ويناعان ەدىڭىز...
– ءيا, اجاردى مۇسىندەدىم. سول كەزدە ازەكەڭ “ابايدىڭ” باعدارلاما-قاعازىنا: “جەلايۋ ۆىسشيح تراگيچەسكيح رولەي” دەپ جازىپ بەرگەن. ءبىر قىزىق ايتايىن, ىدىرىس “ابايمەن” ماسكەۋگە كەتكەندە, مەنى نۇرعيسا اعانىڭ (تىلەنديەۆ) ۇيىنە قالدىرعان. ەكەۋى اتالاس تۋىس قوي. “سول كەزدە نۇرعيسا اعا ىدىرىس ەكەۋمىزگە ارناپ “ارداعىم” دەگەن ءان جازىپ بەردى. ءسوزى اقىن مۇزافار ءالىمباەۆتىكى: “قارسى الامىن, جان سامالىم, اڭساعانىم, ارمانىم. سەرتىم بەكەم, كەلسەڭ ەكەن, كورسەم ەكەن, ارداعىم” دەپ كەلەدى. ىدىرىس گاسترولدەن كەلگەندە نۇرعيسا اعا ەكەۋمىز وسى ءاندى ايتىپ قارسى العانبىز.
تەاتردىڭ الدىندا “جەدەل جاردەم” تۇراتىن
– ىدىرىس نوعايباەۆ ءۇشىن قاليبەك قۋانىشباەۆ ءمۇسىندەگەن “اباي” قانداي الىنباستاي قامال بولسا, ءسىز ءۇشىن ءسابيرا مايقانوۆامەن بىرگە ويناپ, باسەكەلەستىككە تۇسكەن “انا – جەر-انا” سونداي سىن بولعان سياقتى.
– تەاترعا كەلگەنىمە ءۇش-ءتورت جىلدىڭ اينالاسى, ەندى عانا ءجاميلا, راحيماش رولدەرىن (ز.شاشكين, “زامانا وسىلاي باستالدى”) الىپ جۇرگەن كەزىم. “انا-جەر-انادا” ءاليماننان ء“دامەتىپ” جۇرگەنىمدە ازەكەڭ تولعانايدى وينايسىڭ دەدى. “وينامايمىن, مەن نەگە كەمپىر بولۋىم كەرەك, دايىن ەمەسپىن” دەپ تۋلادىم. جىلاپ-سىقتاپ, ءتىپتى اۋىرىپ قالدىم. ءبىر جۇماداي تەاترعا باسپاي قويدىم. 55 بەتتىك پەسانىڭ 35-40 بەتى تولعانايدىڭ مونولوگى. ۇيدە جاتىپ الىپ, ۋايىمداعانىم سونشا, باس الماي وقي بەرىپپىن. سوندا جاتتاپ العان بولۋىم كەرەك, بىردەن ميزانستسەناعا شىعىپ كەتتىك. سپەكتاكل ءبىر ايدىڭ ىشىندە دايىن بولدى. ازەكەڭنىڭ كورەگەندىگى سوندا بولۋى كەرەك, ءسابيرا اپا ەكەۋمىزدەن ەكى ءتۇرلى بەينە جاسادى. ەسكى كوزقاراسپەن قاراسا, “انا–جەر-انادا” ءسابيرا اپايدى ابدەن ويناتىپ, ءبىر جىلدان كەيىن مەنى شىعارسا بولار ەدى عوي. ال 1964 جىلى تولعاناي بولىپ 7 اقپاندا ءسابيرا اپاي, 8 اقپاندا مەن ساحناعا شىقتىق. مۇنىڭ ءبىر جاۋابىن ازەكەڭنىڭ وسى سپەكتاكلگە بايلانىستى ءبىر سۇحباتىنان تاپقانداي بولدىم. “يا حوتەل ۆيدەت نەۋۆياداەمۋيۋ مولودوست” دەيدى رەجيسسەر. قويىلىمعا ش.ايتماتوۆ كەلەدى دەگەندە قورىققانىم-اي... ساحناعا شىعىپ كەلە جاتىرمىن, سۇيەنگەن تاياعىم ءدىر-ءدىر ەتەدى... ەلىنە بارعاندا, قىرعىزدار “قالاي بولدى” دەپ سۇراسا, “كىشكەنە عانا كەلىنشەك (جاپ-جاس ءايەل دەگەنى عوي) عاجاپ وينادى” دەپ ايتىپ بارىپتى. سودان مەنى قىرعىزدار “كىشكەنە كەلىنشەك” دەپ اتاپ كەتتى. بەلگىلى جۋرناليست ف.بەگەنباەۆانىڭ ءبىر باعدارلاماسىندا ش.ايتماتوۆ: “مەن ءشارىپوۆانىڭ ءرولىن كورگەن سايىن يلحام الامىن. ول ۇلى اكتريسا” دەيدى.
– ءسابيرا اپاي ءسىزدى قالاي قابىلدادى؟
– مۇرنىمىزدان شانشىلىپ جۇمىس ىستەدىك قوي, سويلەسۋگە دە مۇرشامىز بولعان جوق. سول ەڭبەكتىڭ وتەۋى شىعار, قويىلىم كەزىندە حالىق تەاترعا سىيماي كەتەتىن. سپەكتاكلدەن كەيىن تالىپ قالعان ادامدار بولدى. قويىلىمنان كەيىن حالىق ساحناعا سۇرانىپ شىعىپ, جىلاپ تۇرىپ ءسوز ءسويلەيتىن. تەاتردىڭ الدىندا “جەدەل جاردەم” كولىگى تۇراتىن. “انا – جەر-انانىڭ” ءدۇر سىلكىندىرىپ, تەاتردى كوتەرىپ جىبەرگەنى راس. ءبىزدىڭ تەاتر ماسكەۋدەگى كىشى تەاتر, ۆاحتانگوۆ تەاترى, گرۋزيانىڭ ماردجانيشۆيلي تەاترى سياقتى ءىرى ونەر وردالارىمەن يىق تىرەستىردى. 1966 جىلى ماسكەۋگە باردىق. ۆ.سەچين دەگەن سىنشى: “دوبرجانسكايانىڭ ۇستامدىلىعى مەن مايقانوۆانىڭ ەموتسياسىن قابىلداي وتىرىپ, وزىنشە وينادى. ف.ءشارىپوۆادان ەرمولوۆانىڭ تراگەديالىق تالانتىن كوردىم” دەپ جازدى. “فاريدا ساراڭ ءبايبىشەنىڭ سىڭار قولىمەن قۇرت سىققانداي, ەموتسياسىن تام-تۇمداپ بەرەدى” دەپ جازدى م.بايسەركەنوۆ.
– ازەكەڭنىڭ ءوزى دە جاستايىنان كوريفەيلەرمەن جۇمىس ىستەدى. ولاردى ءوز دەگەنىنە قالاي كوندىردى؟
– اعا-اپالارىمىزدى ازەكەڭ سەندىرە ءبىلدى. سەراعاڭ ماعان: “جارايسىڭ, ءفرۇي! فاريداي, ءفرۇي, ءفار-ءفرۇي” دەيتىن. بۇل نە دەگەن ءسوز دەسەم, “سەن ساحناعا شىققاندا وتتاي لاۋلاپ, جانىپ كەتەسىڭ” دەيتىن. ءسابيرا اپاي ازەكەڭدى “ازيك” دەيتىن جانە... “شەكسپير” دەيتىن. “ابايدى” قويعاندا قاللەكي زالدا وتىراتىن. ىدىرىس رەپەتيتسياعا گۇلدى-گۇلدى كويلەكپەن شىعادى عوي. ءبىر كۇنى قاليبەك اعا ابايدى ويناعاندا كيگەن شاپانىن اكەلىپ, ىدىرىستىڭ يىعىنا جاپتى. اقساقالدارىمىز شىنىندا دا ۇلى ەدى عوي ءبىزدىڭ.
– ونەر جولىنىڭ تەپ-تەگىس بولۋى مۇمكىن ەمەس, ازەكەڭ اكتەر ويىنىنا كوڭىلى تولماسا نە دەيتىن ەدى؟
– “ۆەتنام جۇلدىزى” سپەكتاكلىن دايىنداۋعا كىرىسكەنىمىزدە قاتتى ءبىر رەنجىگەنى بار. “انا –جەر-انادان” كەيىن دۇرىلدەپ تۇرعان, ماسكەۋ مويىنداعان اكتريسامىن عوي. پەسانى وقىسام, قاراپايىم عانا. دايىندىق باستالىپ كەتتى. جۇرتتىڭ ءماتىنى دايىن ەمەس. مەن تۇگەلدەي جاتتاپ العام, ۆەتنامشا ءانىمدى ايتىپ, بيلەپ, جىلاپ ءجۇرمىن. ءبىر كۇنى ازەكەڭ وزگەلەرگە ءماتىن جاعىنان ەسكەرتپەلەرىن ايتتى دا: “مىنە, ءبىزدىڭ ترافارەتنايا گەروينيا, ءبارى دايىن!” دەدى. تۇك تۇسىنگەنىم جوق. نە دەرىمدى بىلمەي, وتىرىپ قالدىم. “جۇرەگىم اۋىرىپ تۇر, ەرتەڭ رەپەتيتسياعا كەلە المايتىن شىعارمىن” دەدىم. ء“وزىڭ ءبىل” دەدى. ماقتاۋلاردان كەيىن كوتەرە المادىم با, بىلمەيمىن. ازەكەڭ وزىنە قانداي تالاپشىل بولسا, جۇرتقا دا سولاي قارايتىن. تۇنىمەن ۇيىقتاعانىم جوق. تاڭەرتەڭ ەرتە جينالىپ, رەپەتيتسياعا باردىم. ءلام دەمەستەن دايىندىققا كىرىسىپ كەتتىك. ىشىمدە ايتىلمايتىن تراگەديا جاتقانى سەزىلگەندەي بولدى. قاتەردىڭ ۇستىندە جۇرگەن ادامنىڭ رياسىز كۇلۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىر تۇندە كەشكەن جان ازابىم سونى تۇسىنۋگە كومەكتەستى. مەنىڭ ءتۇيگەنىم – زاماناۋي پەسانى كلاسسيكا سيياقتى ويناۋ كەرەك. سوزدەرى جۇتاڭ بولعاندىقتان, ءسوز اراسىنداعى ءومىردى كورسەتۋ قاجەت. وسى وقيعا ماعان ۇلكەن ساباق بولدى.
– كوپ ۇزاماي, تاعى ءبىر اڭىزعا اينالعان سپەكتاكل – “قارا قىپشاق قوبىلاندى” قويىلدى عوي؟
– ازەكەڭنىڭ مىقتىلىعى – رەپەتيتسيانىڭ بارلىعىن شولپان اپاي مەن حاديشا اپايعا بەردى. تورعىن ەكەۋمىز ءبىر ايداي زالدا وتىردىق. تەك جاقىنداعاندا “قايتالاۋشى بولما. وتكىرلەۋ جاسا” دەدى. ىزا بولىپ بيلەيتىن بي قويىلدى (كەيىن ونى الىپ تاستادى). جىرىق كويلەك كيەتىنمىن. قارلىعا ءوز ورتاسىنا كوڭىلى تولمايتىن قىز عوي, نارازىلىعىن كورسەتۋ كەرەك. “حان كوكە, تىڭدا, حان كوكە! قاسيەتى اسقان ەل الادى, قىلىعى اسقان قىز الادى. قاسيەت, قىلىق بىلمەگەن, قىزتالاقتار نەنى الادى؟”. وسىنداي ءسوزدى كىم ايتادى؟ جاسقانشاق قىز ايتپايدى. سوسىن ماعان ورىستىڭ بەلگىلى اكتريساسى يۋليا بوريسوۆا كومەكتەستى. قالاي دەيسىز عوي؟ “يديوت” فيلمىنە دۋبلياج جاساپ جۇرگەندە ول ويناعان ناستاسيا فيليپپوۆنانىڭ “ۆى – كنياز؟..” دەپ كۇلەتىنىن كورگەنىم بار. ماعان سۇمدىق ۇنادى. ازەكەڭە “ك ۇلىپ كورەيىنشى” دەدىم. “كۇل” دەدى. سودان ءرولدىڭ كىلتى تابىلدى دا كەتتى.
– ونەرتانۋشى ي.شوستاكتىڭ “رەجيسسەر مامبەتوۆ” دەگەن كىتابىندا ءسىزدىڭ رولدەرىڭىزگە دە كوپ تالداۋ جاسالعان. “ف.ءشارىپوۆانىڭ قارلىعاسى قوبىلاندىنى كورىپ, سوعان عاشىق بولعاننان ءوزگەرىپ كەتكەن قىز ەمەس” دەيدى ءبىر تۇستا ول...
– ي.شوستاك, مەنىڭشە, ءرولدىڭ ءتىنىن دۇرىس ۇستاعان. شىندىعىندا دا, قارلىعا, جوعارىدا ايتقانىمداي, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك ورتاسىنا كوڭىلى تولمايتىن, ادىلدىكتى, تازالىقتى ىزدەيتىن قىز. قوبىلاندىنى ادالدىعى ءۇشىن ءسۇيدى. ال وتانى الدىنداعى كىناسىن سەزىنگەندىكتەن, ءوزىن-ءوزى جازالادى. قوبىلاندى: “نە تىلەيسىڭ سەن مەنەن؟” دەپ سۇرايدى. “ەركىڭدى الار مەن ەمەس, جالعىز تىلەك ەتەيىن... سەن مۇراتقا جەتكەنشە, قاي قامالى تۇرسا دا, اشۋمەنەن سەرمەلگەن, اق نايزانىڭ ۇشى بوپ, الدىڭدا ءوزىم جۇرەمىن” دەيدى. نە دەگەن مىقتىلىق؟! سوندىقتان دا ازەكەڭ ءوز قويىلىمىندا ءبىرىنشى پلانعا قارلىعانى شىعاردى, شىعارمانىڭ اشىلماعان قاتپارلارىن اشتى. ماسكەۋلىكتەردىڭ: “سايىس الاڭى – قارلىعانىڭ جۇرەگى” دەپ جازعانى تەگىن ەمەس. سپەكتاكلدەن كەيىن باۋىرجان اعا مومىش ۇلىنىڭ ريزا بولىپ, كىتابىن سىيلاعانى بار. بۇل – ۇلكەن باعا دەپ ويلايمىن.
– ءسىز ول كەزدە جاس ەدىڭىز, قانداي جۇك ارقالاپ جۇرگەنىڭىزدى ءتۇيسىندىڭىز بە؟
– جاس كەزىڭدە كوپ نارسەگە ءمان بەرە بەرمەيسىڭ. سولاي بولۋى ءتيىس سياقتى كورىنەدى, جاستىقتىڭ ارتىقشىلىعى دا وسىندا, وزىڭە دەگەن الاپات سەنىمدە بولار. كوپ نارسەنى كەيىننەن تەرەڭىرەك تارازىلايسىڭ عوي. كەيىن ويلانىپ قاراسام, سول كەزدەرى ازەكەڭ بىزدەردەن ەكى-ءۇش نەمەسە ءتورت-بەس جاس قانا ۇلكەن ەكەن. ال قانداي دانالىق دەسەڭىزشى! ءالى كۇنگە تاڭ قالامىن. بىراق سولاي بولۋى زاڭدى دا شىعار. ازەكەڭنىڭ “قورعانى” مىقتى بولدى, ويتكەنى, شىققان ءومىر مەكتەبى دە, ونەر مەكتەبى دە مىقتى ەدى. سپەكتاكلگە كىرىسپەس بۇرىن كوپ ويلانىپ-تولعاناتىن. قازاق تەاترىنا جاقسى پروزانى ساحنالاۋ ءداستۇرىن اكەلگەن ازەكەڭ “قان مەن تەردى” دە كوپتەن تولعاعان بولۋى كەرەك. روماننىڭ ءۇش كىتابىن دا عاشىق بولىپ وقىدىق قوي. ءبىر كۇنى ازەكەڭ ماعان وسى تريلوگيانى ينستسەنيروۆكا جاسايىق دەدى. سودان جۇمىس باستالىپ كەتتى. وزىمىزگە كەرەك ساحنالاردى تەرىپ الىپ, ءابدىجامىل اعاعا بارامىز. ول تۇزەتەدى. سول ەڭبەگىم ءۇشىن اقبالانىڭ ءرولىن الدىم. سپەكتاكلدىڭ بەزەندىرىلۋى, مۇز جارىلعاندا اشىلىپ كەتەتىن فۋركالار, ۇنەمى قوزعالىستاعى ساحنا – ءبارى ناعىز زاماناۋي تەاتردىڭ ءستيلى ەدى.
– روماندى وقىعان كەزدە ءسىز وسى ءرولدى ويناسام دەپ ويلاپ پا ەدىڭىز؟
– ويلادىم. نە وقىساڭ دا, بەيسانالى تۇردە وزىڭە ءرول ىزدەپ وتىراسىڭ. مىسالى, كەيىنىرەكتە ازەكەڭ “عاسىردان دا ۇزاق كۇننىڭ” ينستسەنيروۆكاسىن جاسايىق دەدى. مەن ول روماننان وزىمە ءرول كورمەگەن سەبەپتى, باس تارتتىم. ال اقبالانى “تىنىق دونداعى” اكسينياعا ۇقساتتىم. قويىلىمدا ول تىپتەن تۇلعالانىپ, ءىرى بەينە بولىپ شىقتى. ويتكەنى, كۋلميناتسيالىق ءساتتەردىڭ ءبارى اقبالانىڭ ساحناسىمەن تۇيىقتالادى. سوسىن ارتىق ءسوز بولمادى. تۇنگى ساحناسىنداعى مونولوگتاردى ءاسانالى ەكەۋمىز ويدان شىعاردىق. ياعني, ازەكەڭ بىزگە بىرگە جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتتى. اقبالانىڭ بالاسىن تاستاپ قاشاتىن جەرى بار. سوندا مەن نە ىستەيمىن دەپ كوپ ويلاندىم. “ونا پولزەت كاك سۋكا” دەدى ازەكەڭ. ءبىر اۋىز ءسوز. ءسويتىپ, اقبالا, بالاسىنا قاراۋعا بەت جوق, جەردى تىرنالاپ قاشىپ بارا جاتادى. ازەكەڭ سولاي, ەمەۋرىنمەن-اق سۋرەت سالىپ بەرەتىن.
– كەيىنىرەك قويىلعان “قاراگوزدە” دە مە؟
– “قاراگوزگە” ونشا توقتالعىم كەلمەيدى. باسىندا-اق بۇل مەنىڭ ءرولىم ەمەس ەكەنىن سەزدىم. مىسالى, ەڭلىك – مەنىڭ ءرولىم. سەراعاڭنىڭ: “نە دەسەڭدەر, و دەڭدەر, فاريدادان ەڭلىكتىڭ ءۇنىن ەستىپ تۇرمىن” دەگەنى بار. قاراگوز پسيحولوگياسى باعىنىشتى, وتە نازىك قىز. مەنىڭ كەيىپكەرلەرىم – كۇشتى ايەلدەر. بىرەۋ “ۆى يگرالي بەگ وت ليۋبۆي” دەدى. راسىندا سولاي. ازەكەڭ تاعى ءبىر نارسەنى ايتا الماي قالدى. قاراگوزدى جالاڭاش كورسەتەمىز دەگەندەي وي ايتقان. “اعا, ونى جۇرت قابىلدامايدى” دەدىك. “قىزىل شاپان قايدا؟” دەيتىن ءسوز بار. دەمەك, قىزدىڭ ابىرويى توگىلدى. ازەكەڭ تەاتردا بۇرىن قويىلعان “قاراگوزدى” كوردى. كوردى دە, باسقا قاراگوز جاساعىسى كەلدى. قازىرگى زامان پوزيتسياسىنان قويدى. مىسالى, قاراگوز نەدەن جىنداندى؟ عاشىقتىقتان جىنداندى دەگەنگە ەشكىم سەنبەيدى. سىرىمعا سەنى جاقسى كورۋگە ءتيىستى ەمەسپىن دەيدى. نارشانى سۇيگىسى كەلەدى, سۇيە المايدى. ەندى شەشىلىپ, سىرىممەن كەتەيىن دەگەندە تاياققا جىعادى. ادامنىڭ ادامدىعى تاپتالعان كەزدە ول شىدامادى. وسى كورىنىس پانتوميمامەن بايىتىلاتىن, قويۋلاتىلعان ەدى, كەيىن الىپ تاستادى. ءسىرا, ازەكەڭنىڭ كەيبىر جاڭالىقتارى تىم ەرتە بولدى عوي دەيمىن. مەنى دە ول ءوز نامىسى ءۇشىن العان بولۋى كەرەك. ءسابيرا اپاي: “ەشكىمنىڭ ءسوزىن تىڭداما, سەنىڭ ءىشىڭ بار. ىشىڭمەن الاسىڭ” دەيتىن. سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى تەاترىمىزدىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ اشىلۋىنا سايكەستەندىرىلدى. ءبارىمىز تولقۋ ۇستىندەمىز. مەنىڭ جايىم ءتىپتى كۇردەلى ەدى. پرەمەرا كۇنى كەشكە دەيىن فينال تابىلمادى عوي... ءبىر جىلدان كەيىن ماسكەۋلىك سىنشى ن.داۆىدوۆا “قاراگوزدى” تالداپ تەرەڭ ماقالا جازدى, ول ماقالا بۇكىلوداقتىق “تەاتر” جۋرنالىنا شىقتى. ال, مەن كوركەمدىك كەڭەس الدىندا العىسىمدى ايتىپ, رولدەن بوساتۋىن سۇرادىم. جاسىم ءوتىپ كەتتى. تابيعاتقا زورلىق جاساۋعا بولمايدى عوي.
– بىراق “قاراگوز” تۋرالى جاقسى پىكىرلەر دە بولدى عوي؟..
– قابىلداي الماعاندار دا بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. جانە ولارعا مەنىڭ ەش رەنىشىم جوق. مەن اكتەرلىك مىندەتىمدى اتقاردىم. بىردە سپەكتاكل بولاتىن كۇنى كىلت ەتىپ بەلىم ۇستادى. دەگەنمەن, ويناپ شىقتىم. ەگەر بۇل جاعداي ساحنادا قايتالانسا, سال بولىپ قالار ەدىم. اۋىرسىنۋ سەزىمىن جەڭۋ كەرەك بولعاندىقتان با, سول كۇنى سپەكتاكل كەرەمەت شىقتى.
– ءسىز “كەيىپكەرلەرىم كۇشتى بولاتىن” دەيسىز. ەلەنا اندرەەۆنا ءالسىز ايەل عوي...
– جالپى, چەحوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى وتە كۇردەلى, استارلى بولىپ كەلەدى. ونىڭ الەمدە ەڭ كوپ قويىلاتىن دراماتۋرگ بولۋى بەكەر ەمەس. ەلەنا اندرەەۆنانى ءالسىز دەۋگە كەلمەيدى, ول پاراساتتى ايەل. تراگەدياسى ىشتە, تەرەڭدە جاتقان كۇردەلى بەينە. مۇنداي رولدەردى ويناۋ اكتەر ءۇشىن راحات. سوندىقتان دا, “سۇيىكتى مەنىڭ اعاتايىمدا” راحاتتانىپ جۇمىس ىستەدىم. “ۆانيا اعاي” دەسە, الدىمەن ءانۋار ەسكە تۇسەدى. الماس قىلىشتاي لىپىپ تۇرعان اكتەردەن سونداي زيالى ۆانيا شىعادى دەپ كىم ويلاعان؟ ازەكەڭ رەپەتيتسيا باستالماي جاتىپ, كلاسسيكالىق مۋزىكالاردى قوسىپ قوياتىن. ءبىز “ۆانيا اعايدى” قازاقى پسيحولوگياعا جاقىنداتىپ وينادىق. ماسكەۋگە گاسترولگە بارعانىمىزدا ورىس كورەرمەندەرى مەن سىنشىلارى: “ەتو كازاحسكي ۆانيا” دەدى.
سۋرەتكەرمەن كەزدەسۋ – ۇلكەن باقىت
– ءازىربايجان مامبەتوۆ اكتەرلىك ىزدەنىستەردى قالاي قابىلدايتىن؟
– كورنەكتى دراماتۋرگ ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ 60-شى جىلدارى جازىلعان ء“بىز پەرىشتە ەمەسپىز” دراماسى 1987 جىلى قويىلدى. اسىل دەگەن كىشكەنتاي عانا ءرولىم بار. ءبىر كۇنى دايىندىققا قالتاي اعا كەلدى. “انا ءسوزى جوق, مىنا ءسوزى جوق...” دەپ تۇگەندەي باستادى. “ازەكەڭ “بولتولوگيا” دەپ سىزدىرىپ تاستادى” دەپ اۋزىمنان شىعىپ كەتىپتى. “دانىشپانىم, سەن سوندا مەنى بولتۋن دەپ تۇرسىڭ با؟” دەدى قالتاي اعا. اۋزىنان شىققان ءار ءسوزى افوريزم ەدى عوي... سپەكتاكلدە اسىلدىڭ جىنداناتىن جەرى بار: نكۆد قىزمەتكەرلەرى قوينىنداعى بالاسىن ج ۇلىپ اكەتەدى دە, ول ەسىنەن تانادى. كەيىپكەردىڭ وسى تۇستاعى رەاكتسياسىن تابۋ جولىندا كوپ قينالدىم. بىردە تاڭعا جاقىن جۇرەگىم شانشىدى. ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزى مە, اسكەردە مە, ءايتەۋىر, ۇلىم شىڭعىسقا بايلانىستى قوبالجۋ. سول جەردە ماعان ءبىر وي كەلدى. كوكىرەگىندە بالاسىنىڭ تابى بار. كەۋدەسى سىزداپ, اقىرىن ەمشەگىن شىعارىپ, بالاسىن ەمىزسە قايتەدى؟ ەرتەسىنە ازەكەڭە ايتتىم. “قورىقپايسىڭ با؟”. “قورىقپايمىن”. “قالتاي اعاڭا ايتىپ كور”. “جۇرتتىڭ ءبارى جىندانسا, كۇلەدى. مەن انالىق سەزىمگە بايلانىستى بىردەڭە ىستەسەم” دەدىم. “مىناۋىڭ عاجاپ ەكەن” دەدى قالتاي اعا. رەپەتيتسيا كەزىندە سونى جاساپ ەدىم, زالدا وتىرعان ارىپتەستەرىمنىڭ ەسى شىعىپ كەتتى. “بۇكىل دەنەمىز شىمىرلاپ كەتتى” دەدى تانىستارىم. كورەرمەن دە كەرەمەت قابىلدادى.
– ىدىرىس اعا شە؟
– ونداي ساتتەردە ىدەكەڭ ماعان ايەلىم دەپ قاراماسا كەرەك. “رەجيسسەرىڭە ايت” دەيتىن.
– ال ازەكەڭ اكتەرلەر ءوز ويىنان شىقپاعان نەمەسە ايتقانىن ىستەمەگەن جاعدايدا نەندەي “شارا” قولدانۋشى ەدى؟
– ازەكەڭ اكتەرگە ء“وزىڭ تاپ” دەگەندەي, شىعارماشىلىق ەركىندىك بەرەتىن, تاپساڭ – تاپتىڭ, تاپپاساڭ – ءوز ايتقانىن ىستەتەدى. جانە وعان قارسى كەلۋگە بولمايدى. ويتكەنى, ول ايتسا, ابدەن جۇرەگىنەن وتكىزىپ بارىپ, ءبىر-اق ايتادى. سوندىقتان, وزىنە قارسى كەلگەندى ايامايتىن. ءبىزدىڭ بۋىن مامبەتوۆپەن بىرگە جانكەشتى ەڭبەك ەتتىك. نەگىزىنەن ايتقانىن ەكى ەتپەدىك. مىسالى, ازەكەڭ ەسكەرتۋ ايتا باستاعاندا, ىدىرىس ۇندەمەي شىعىپ كەتەتىن. ءمۇمكىن, ازەكەڭنىڭ ءادىسى سول شىعار, نامىسىڭا ءتيىپ, قامشىلايتىن. قالاي بولعاندا دا, ازەكەڭمەن كەزدەسۋ – ۇلكەن باقىت.
– ازەكەڭنىڭ كەيىنگى قويىلىمدارىنا دا قاتىستىڭىز عوي؟
– ازەكەڭ ۇلكەن, كۇردەلى تاقىرىپتارعا باراتىن, قۇلاشى كەڭ رەجيسسەر. ونىڭ م.اۋەزوۆ تەاترىنداعى سوڭعى كەزەڭىندە “عاسىردان ۇزاق كۇن”, “كوريولان” جانە “ەديپ پاتشانى” قويدى. “عاسىردان دا ۇزاق كۇندى” ازەكەڭ ءماسكەۋدە ءجانە ءوز تەاترىمىزدا قويدى عوي. كوركەمدىگى ءوز الدىنا, ماتەريالى جاعىنان دا ءبىزدىڭ كورەرمەنگە ەتەنە جاقىن بولعاندىقتان دا وتە تابىستى ءجۇردى. وندا ويناعان اكتەرلەر دە جارقىراي كورىندى. ال, “ەديپ پاتشانىڭ”, ءاسىرەسە, “كوريولاننىڭ” ونشا باعى جانباعانداي. مەنىڭشە, مۇنىڭ ءبىرنەشە سەبەبى بار سياقتى. العاشقىسى, ەلىمىزدە باستالعان وزگەرىس, قيىندىقتار. مۇنداي كۇردەلى ءدۇنيەلەردى قابىلداۋعا قوعام دايىن بولۋى كەرەك-ءتى... سودان كەيىن ونىڭ تەرەڭىن اكتەرلەر قاۋىمى دا بار جان-ءتانىمىزبەن تۇيسىنە الماعان سياقتىمىز... بۇل – قوعام مەن تۇلعانىڭ اراسىنداعى قايشىلىق. مەنىڭشە, بۇل اسا ءىرى تۇلعالاردىڭ باسىندا بولاتىن تراگەديا... مامبەتوۆتىڭ ونەرىنىڭ شىن باعاسى, قازاق قوعامىنداعى, ساحنا ونەرىندەگى اسقان ەرلىگى, ەڭبەگى ۋاقىت وتكەن سايىن تەرەڭىرەك اشىلا بەرەرى كۇمانسىز.
كەيىنگى جىگىتتەردىڭ: “مامبەتوۆ ءبىزدى وسىرمەدى” دەيتىن سوزدەرىن اراكىدىك ەستىپ قالعاندا مەن وسىنداي ويلارعا قالامىن. كىم بىلەدى؟ تاعى ءبىر ايتارىم – جالپى ءبىزدىڭ قوعامعا تاق, مانساپ تاقىرىبى الشاقتاۋ ما دەيمىن. ماحاببات, ادامگەرشىلىك, چەحوۆ جاقىن. وڭشەڭ جاستار ويناعان “كوريولاندا” ازەكەڭ تاق ءۇشىن تالاسقان, جىك-جىككە بولىنگەن فراكتسيالاردى بۇگىنگى كۇنمەن بايلانىستىرعىسى كەلدى, تۇبىنە دەيىن جەتە الماعان سياقتى. تەاتر تەك قانا وسە بەرمەيدى, وتپەلى كەزەڭدەر دە بولاتىن شىعار. ونىڭ ۇستىنە 90-جىلدار كەلگەندە ازەكەڭمەن قاناتتاسا جۇمىس ىستەگەن اكتەرلەردىڭ ءبىرازى ومىردەن وزىپ كەتتى, “انا–جەر-انانى” دا جالعاستىرا المادىق. كەيىن جاڭعىرتىپ قويعانىندا, ازەكەڭ تەلەفون سوقتى. باس تارتقانىمدا قاتتى رەنجىگەنى بار. بۇل سپەكتاكل ساحنادا وتىز جىل ءجۇردى عوي, ال وتىز جىلدا سارقىلادى دا ەكەنسىڭ.
– ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا ىدىرىس اعانىڭ ومىردەن وزعانى دا ءوز اسەرىن تيگىزگەن شىعار؟
– ارينە. ىدىرىسپەن بىرگە “قوبىلاندى”, “انا–جەر-انا”, “ۆانيا اعاي” - ءبارى كەتتى. مەن رەپەرتۋارسىز قالدىم... 90-شى جىلدارى ازەكەڭ تەاترعا بولات اتاباەۆتى شاقىردى. مەن بولاتتىڭ سپەكتاكلدەرىمەن وڭالا باستادىم عوي. “سوقىرلار”, “كەبەنەك كيگەن ارۋلار”, “اباي دەسەم”... جاڭا ءبىر سوزىمدە تەاتر ءۇشىن 90-جىلدار قيىن كەز بولعانىن ايتتىم عوي. كورەرمەن كۇنكورىس قامىمەن كەتتى, تەاترعا جۇرت كەلمەيتىن بولدى. ب.اتاباەۆتىڭ اتاقتى سيمۆوليست-دراماتۋرگ موريس مەتەرلينكتىڭ پەساسى بويىنشا كىشى زالدا قويىلعان “سوقىرلار” دراماسى سول كەزدەگى قوعامدىق احۋالىمىزعا ساي تۋىندى ەدى. وندا نەگىزىنەن اعا بۋىن وينادىق: حاديشا, شولپان, بيكەن, حابيبا اپالار, م ۇلىك اعا, مەن, كەيىنگى بۋىننان تىلەكتەس, باقىت, شامشاگۇل, داناگۇل... زالدا بەس-اق كورەرمەن وتىرعاندا ويناعان كەزىمىز دە بولدى. ول كەزدە ينتەلليگەنتسيا دا تەاتر ەسىگىن اشقان جوق... “سوقىرلاردان” كەيىن “اباي دەسەم...” سپەكتاكلىندە ەپيزودقا شىقتىم. ودان كەيىن ساحناعا “ماڭگىلىك بالا بەينە” كەلدى. وندا رەجيسسەر اتاباەۆتىڭ يدەياسىمەن قوسىلعان شوكىش ەسىمدى, الەمنىڭ بۇكىل ۇياتىن بويىنا جيناپ جۇرگەندەي كەيىپكەر بار. بىزدەن كەيىنگى بۋىننىڭ تالانتتى وكىلى شامشاگۇل مەڭدياروۆانىڭ شوكىشىن جاقسى قابىلدادىم. ال نەگىزىنەن كلاسسيكالىق سپەكتاكلدەردە ويناعان ماعان مۇنداي رولگە كوشۋ وڭايعا سوقپادى... “وتىز ۇلىڭ بولعانشا...” كومەدياسىن دا العاشىندا ىشتەي قابىلداماعانمىن, جۇمىس ىستەي كەلە جاقسى كورىپ كەتتىم. سونداي ءبىر جىلى, ادامي سپەكتاكل. قازىر رەپەرتۋاردا ءجۇرىپ جاتقان, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, بەلگىلى رەجيسسەر ەسمۇقان وباەۆ قويعان “ەسكى ۇيمەن قوشتاسۋ” سپەكتاكلىندە انانىڭ رولىنە شىعامىن. بۇل تۋىندىدا ماعان انانىڭ مونولوگى قىمبات. ءبىر قاراساڭىز, ەپيزودتىق قانا ءرول, رەجيسسەر بۇل ءرولدى ماعان نەگە بەردى ەكەن؟ – دەپ ويلاناسىڭ. انا – سپەكتاكلدەگى نەگىزگى يدەيانى ۇستاپ تۇراتىن بەينە.
– ويىڭىزدا جۇرگەن, الايدا سىزگە بۇيىرماعان رولدەر بولدى ما؟
– مىسالى, نازىم حيكمەتتىڭ “فارحاد-شىرىنىنداعى” مەحمەنەبانۋدى ويناۋىما بولار ەدى, بىراق قولىم بوسامادى. ءارى بىرەۋدىڭ مىقتى دۇنيەسىنە بارعىم كەلمەيتىن. حاديشا بوكەەۆانىڭ مەحمەنەبانۋى اڭىزعا اينالعان ءرول بولدى. شەكسپيردىڭ “اساۋ مەن تۇساۋىندا” كاتارينانى ءبىراز ويناعانىم بار. ول ىدىرىستىڭ ءرولسىز جۇرگەن كەزى ەدى, پەترۋچچيونى ويناعىسى كەلدى. ازەكەڭ ماعان “كاتارينانى وينا” دەپ ۇسىنىس جاسادى. بۇل ءرولدىڭ تابيعاتى ماعان كەلىڭكىرەمەيتىن, ويتكەنى كۇشتى بولۋىم مۇمكىن, بىراق اساۋ ەمەسپىن. كاتارينانى ەركەلەپ قانا وينادىم. كەرەمەت بىردەڭە جاسادىم دەپ ويلاعانىم جوق. حاديشا اپايدىڭ مەحمەنەبانۋى “دەنەم مەنىڭ جيىرما-اق جاستا...” دەگەندە باسپالداقتان دومالايتىن. 70 الدە 80 جاسقا كەلگەن مەرەيتويىندا سونى قايتالادى. اللا-اي, نە دەگەن تەحنيكا!
– سپەكتاكل رەپەرتۋاردان ءتۇسىپ قالعاندا قيماستىق سەزىمى بولا ما؟
– سپەكتاكل توزا باستاعاندا وزىڭە دە, اينالاڭا دا كوڭىلىڭ ولقى تارتىپ تۇرادى. قيمايسىڭ, بىراق ۋاقىتتىڭ ءوتىپ كەتكەنىن سەزەسىڭ. مىسالى, 60 جاسىمدا “عاشىقسىز عاسىردى” ماعان ارناپ جازدى. ءبىر ايعا جەتەر-جەتپەس دايىندالىپ, ساحناعا شىعىپ كەتتىك. رەپەرتۋاردا قالادى دەپ ويلاعانىمىز جوق, بىراق 9 جىل وينادىق. ودان كەيىن ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى. مەدەيا رولىنە دە وتە كەش باردىم. ەۆريپيدتىڭ بۇل تراگەدياسىن تەاترىمىزدا ا.پاشكوۆ 1990 جىلى قويدى. ىدىرىس دۇنيە سالعاننان كەيىنگى كۇردەلى ءرولىم...
– وسىدان ون بەس جىلداي بۇرىن تەاتردىڭ ءداستۇرلى قويىلىمدار فەستيۆالى العاش رەت وتكەن 1995 جىلى وسى ءرولىڭىز ءۇشىن جۇلدە بەرىلىپتى. سونداعى تالداۋلاردىڭ بىرىندە ء“شارىپوۆا كەرەمەتى سول – سپەكتاكل سوڭىندا ول 30 جاسقا جاسارادى” دەپ جازىپتى...
– شىندىعىندا دا, وسى رولدە كەيىپكەردىڭ ىشتەي “تۇلەۋىن”, كوزسىز ماحابباتتىڭ كەككە ۇلاسۋى پروتسەسىن اشۋ قاجەت بولدى... مىقتى رولدەرىمنىڭ ءبارىن 10-15 جىلدان وينادىم عوي, سوندا تۇيگەنىم, جاس قىزداردىڭ رولىمەن ەرتەرەك قوشتاسقان دۇرىس. ونەر دە, ءومىر سياقتى, قاس-قاعىم ءسات.
– رەجيسسەرلەردى قويۋشى-رەجيسسەر, پەداگوگ رەجيسسەر, ۇيىمداستىرۋشى رەجيسسەر, ت.ب. دەپ جىكتەپ جاتادى. ال ءا.ءمامبەتوۆتى قايسىسىنا جاتقىزۋعا بولار ەدى؟
– ول قويۋشى رەجيسسەر ەدى. جاڭاشىل سۋرەتكەر. بوياۋ جاعىسى قۋاتتى, قۇلاشى كەڭ. سويتە تۇرا اكتەردەن كەستەنىڭ بىزىندەي نازىك ورنەك تالاپ ەتەتىن. ول مەن ءۇشىن ونەر ولكەسىن يگەرۋدەگى ۇلى ۇستاز بولدى. رەجيسسەر ءبىر سپەكتاكل قويۋى مۇمكىن, ون سپەكتاكل قويۋى مۇمكىن, بىراق ءبىر اكتەردى ۇلكەن دەڭگەيگە جەتكىزبەسە, ەڭبەگى ەش كەتتى دەگەن ءسوز. ول كىسىدەن العان تاجىريبەمىز كەيىنگى جۇمىستارعا دا جەتتى. ازەكەڭ ءوزى قويعان ءار پەسادان جاڭالىق اشتى. جاڭالىعىڭ بولماسا, وعان دالەلىڭ بولماسا, بۇرىن قويىلعان دۇنيەنى قايتالاپ قويۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. اتتەڭ, ازەكەڭنىڭ مىقتى سپەكتاكلدەرى تاسپاعا تۇسىرىلگەن جوق. “قوبىلاندىنى” ماسكەۋگە اپارعاندا سپەكتاكلدى وستانكينودا ارنايى جازدى. گريمدەلىپ جاتقانىمىزدا بىرەۋ كىرىپ كەلىپ, سەراعاڭا: “وي, نە نادو نوس تاك گريميروۆات, نادو ۋبرات” دەپ ەدى. سەراعاڭ: “ەتو موي سوبستۆەننىي نوس” دەپ قاراپ تۇر... قازاق ونەرىنىڭ شەتەلدەردەگى قۇندىلىقتارىن جيناپ جاتىر عوي, سول سپەكتاكلدى اكەلسە, كەيىنگىلەر ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق بولار ەدى-اۋ. ش. ايتماتوۆتىڭ 60 جىلدىعىندا ءبىشكەكتە “ايتماتوۆ جانە تەاتر” دەگەن حالىقارالىق فەستيۆال بولدى. سوندا ءبىزدىڭ تەاتردىڭ “انا–جەر-اناسىن” جازىپ العان. مۇمكىن, ازەكەڭنىڭ جازىلىپ قالعان باسقا دا سپەكتاكلدەرى بار شىعار. مىسالى, كەزىندەگى چەحياداعى, ماسكەۋدەگى... وسىلاردىڭ بارلىعىن الدىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىن.
– تەاتر ءۇشىن كينودان باس تارتقان كەزىڭىز بولدى ما؟
– “انا–جەر-اناعا” دايىندالىپ جاتقاندا م.بەگاليننىڭ “تۇلپاردىڭ ءىزى” فيلمىنە تۇستىك. تەاترعا قايتۋىمىز كەرەك. “دەكوراتسيا بۇزىلماي تۇرىپ, تاعى ءبىر-ەكى ەپيزودتى ءتۇسىرىپ الايىق” دەپ, جىبەرمەيدى. سوندا حاديشا اپاي ەكەۋمىز “ەندى قايتپاساق بولمايدى” دەپ, سومكەمىزدى ۇستاپ, جاياۋ كەتىپ قالدىق. ءبىر كەزدە سوڭىمىزدان ماشينا جىبەرىپتى... كينوعا ءتۇسكەندە تەاترداعى جۇمىسىمدى اقساتپاۋعا بار كۇشىمدى سالاتىنمىن. كينو دەگەنىڭىز دە ءبىر الەم. بىراق, كەزىندە تۇسىرىلگەن “قازاقفيلم” تۋىندىلارى, مىسالى, وسى “تۇلپاردىڭ ءىزى”, “جول تورابى”, “قالا قالقانى”, تاعى دا باسقا كوركەمفيلمدەر قايدا قازىر؟ نەگە كورسەتىلمەيدى؟
– قازىرگى تەاتردىڭ اياق الىسىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– جالپى ونەر, ونىڭ ىشىندە ساحنا ونەرى دە, ءبىر ەسەپتەن, قوعامنىڭ, قوعامدىق جۇيەنىڭ ايناسى. تەاتردا قازىر قوعام, الەۋمەت ءومىرىن بەينەلەيتىن, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەتىن جاقسى سپەكتاكلدەر بارشىلىق. مىسالى, جوعارىدا اتالعان “ەسكى ۇيمەن قوشتاسۋدىڭ” يدەياسى, بايىپتاپ كورگەن ادامعا كوپ نارسەنى ايتار ەدى. نەمەسە “ىمىرتتاعى ماحابباتتى” الىڭىز. “ماڭگىلىك بالا بەينە”, “قازاقتار”, تاعى باسقا دا قويىلىمدار بار. تەاتردىڭ قازىرگى كوركەمدىك جەتەكشىسى ەسمۇحان وباەۆ ازەكەڭنىڭ شاكىرتى, قولتاڭباسى بولەكشە. ول تەاتر ونەرىنىڭ جاسامپازدىق مۇراتقا قىزمەت ەتۋى قاجەتتىگى تۇرعىسىنان مامبەتوۆ يدەياسىن جالعاستىرۋشى ازامات دەر ەدىم. تەاترعا تالانتتى جاس اكتەرلەردى الىپ جاتىر, بالالارعا اكە سياقتى. قازىر “ابايدىڭ” دايىندىعىنا كىرىستى, وتە قۋاندىم. “ابايدا” ماتەريال بار, ءجىگىتتەردىڭ دە ناعىز وينايتىن كەزى. ءتاۋىر ءدۇنيە شىعادى دەپ ويلايمىن. پەسادا مىنانداي سوزدەر بار: “ساف سۇلۋ ونەر بىقسىق ويدان تۋمايدى, شىنشىل تازا ءجۇرەكتەن تۋادى. باسەكە نەگە وزدىڭ دەپ قۇيىسقاننان الۋ بولماسىن, نەگە قالدىم دەپ ءوزىڭدى-ءوزىڭ قامشىلاۋىڭ بولسىن, سوندا عانا ءمىن ەمەس”. قانداي دانىشپان وي!
تەاتردىڭ ازەكەڭدى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالعانىنا ريزا بولدىم. ازەكەڭ قازاق تەاترىنىڭ باعىنا كەلگەن رەجيسسەر ەدى عوي. جاراتقانعا ىرزامىن, وسى باق-رەجيسسەر ءىرى دە كۇردەلى رولدەرىنىڭ ءبارىن ماعان سەنىپ تاپسىردى. ءيا, تۇتاستاي العاندا ءوز باسىم جانە ءبىزدىڭ بۋىن ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ كوشباستاۋشىلىعىمەن قازاق تەاترىنىڭ نەبىر جۇلدىزدى شاقتارىنىڭ كۋاگەرى ءارى سول شاقتار ءۇشىن ماڭداي تەر توككەنىمىز ءۇشىن باقىتتىمىز. قازىر قارا شاڭىراقتا ناۋرىز جانە حالىقارالىق تەاتر كۇنىنە ورايلاستىرىپ “تەاتر كوكتەمى – 2010” فەستيۆالى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جولعى فەستيۆال اتاقتى ءسابيرا اپاي مايقانوۆانى ەسكە الۋعا ارنالدى. ازەكەڭ ءسابيرا اپانى اناسىنداي, ءسابيرا اپاي ازەكەڭدى بالاسىنداي كورەتىن ەدى...
اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ءبىر جاقسى ءسوزى بار: “ومىردەن نە الارىڭدى ەمەس, ارتىڭدا نە قالدىرارىڭدى ويلا...” قارا شاڭىراق تەاتردا, قازاق ساحنا ونەرىندە ازەكەڭ سالعان ءىز قالدى. شاكىرتتەرى بار. ەسمۇحان, بولات, جانات, اۋباكىر, ورازحان, ءتولەۋبەكتەر, قازاقستاننىڭ وزگە تەاترلارىنداعى دا ۇلكەندى-كىشىلى ارىپتەستەرى, شاكىرتتەرى ونى جوقتاتپايدى, جولىن جالعاستىرادى دەپ سەنەمىن. ازەكەڭنىڭ ءاز الەمى ءالى دە اسەمدىككە قۇشتار حالقىنا رۋحاني قۋانىش سىيلاي بەرەتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاسيا باعداۋلەتقىزى.
الماتى.