تازا يسلامنىڭ جارشىسى دۇنيەدەن وزدى
يسلام دۇنيەسىندەگى ايتۋلى تۇلعانىڭ ءبىرى, الەمدەگى ەڭ كونە جانە ەڭ ءىرى ء“ال-ازحار” يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ەگيپەتتىڭ باس ءمۋفتيى بولعان شەيح مۋحامماد سايد تانتاۋي ساۋد ارابياسىنا ساپارى كەزىندە قايتىس بولدى.
82 جاستاعى ءدىني جانە ساياسي قايراتكەر قۇرمەتتى قوناق رەتىندە كورول فەيسالدىڭ “يسلامعا ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن” دەپ اتالاتىن حالىقارالىق سىيلىعىن تاپ-سىرۋ راسىمىنە قاتىس-پاققا كەلگەن ەدى. جۇرت ونىڭ يسلام-نىڭ رۋحاني ورتالى-عىنا كەلگەن ساتىندە دۇنيەدەن وزۋىنىڭ ءوزىن قاسيەتتىلىككە جورىدى. بۇرىن ايتقان وسيەتىنە وراي عۇلاما عالىم, تازا يسلامنىڭ جارشىسى مادينەدە جەرلەندى.
تازا يسلام دەپ اتاپ ايتىپ وتىرعانىمىز – شەيح مۋحامماد سايد تانتاۋي لاڭكەستىككە قارسى يدەولوگيالىق كۇرەسكە ايرىقشا ءمان بەرگەن جانە ءوزى سونىڭ باسىندا بولعان قايراتكەر ەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, يسلام ادىلەتسىزدىكپەن, باسقىنشىلىقپەن, جازىقسىز ادامداردى قىرىپ-جويۋمەن ۇيلەسپەيدى.
مۇنداي پىكىردى يسلام ءدىني قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى ايتادى, بىراق سول اراب, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ تالايىندا بار لاڭكەستىك ۇيىمدارعا قارسى پارمەندى كۇرەس جۇرگىزە قويمايدى, يسلام ولاردى قولدامايدى دەۋمەن شەكتەلەدى. ال تانتاۋي بولسا, لاڭكەستەردى ايىپ-تاۋمەن قاتار, ءوزىنىڭ قۇزىرى جەتكەن دارەجەدە اكىمشىلىك, ءدىني مەكەمەلەردەن لاڭكەستەرگە قارسى پارمەندى كۇرەس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىردى.
وسى جەردە ونىڭ جوعارى بيلىكتىك, رۋحاني قىزمەت اتقارعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون بولار. ول 1986 جىلى ەگيپەت ەلىنىڭ باس ءمۇفتيى بولىپ سايلاندى, ال 1996 جىلى پرەزيدەنت حوسني ءمۇباراكتىڭ جارلىعىمەن اتاقتى ء“ال-ازحار” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, سونداي-اق كايردەگى اتاقتى ء“ال-ازحار” مەشىتىنىڭ ۇلى يمامى بولىپ تاعايىندالعان.
يسلام اتىن جامىلعان لاڭكەستىك ۇيىمدار نەگىزىنەن وسىناۋ قاسيەتتى ءدىندى ۇستانعان ەلدەردە ارەكەت ەتەدى. بيلىك ورىندارى مەن ءدىني قۇرىلىمدار ءسوز جۇزىندە ولاردى ايىپتاعان بولىپ, ولارمەن يسلامنىڭ جولى ءبىر ەمەستىگىن مالىمدەۋمەن شەكتەلىپ جۇرگەنى دە بەلگىلى. كەزىندە ساددام حۋسەين سياقتى ديكتاتور ەكسترەميستىك ۇيىمداردى اشىق قولداپ, شاحيدتەرگە ەسكەرتكىش ورناتقانىن دا جۇرت ۇمىتا قويعان جوق.
تانتاۋي اشىق لاڭكەستەرمەن قاتار, ەكسترەميستىك باعىتتاعى ۇيىمداردى دا قاتتى سىنعا الدى. سول ءۇشىن دە ول فۋندامەنتاليستەر مەن راديكالدى ءدىندارلار تاراپىنان قاتتى سىنعا ۇشىراپ ءجۇردى. سوعان قاراماي, يسلامنىڭ تازالىعى ءۇشىن, ونىڭ اتىن جامىلعان ەكسترەميستىك كۇشتەرمەن كۇرەسىن توقتاتقان ەمەس. بالكىم, ونىڭ جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولۋىنا دا سول كۇرەستىڭ جۇيكەگە تيگەن اسەرى سەبەپشى بولعان شىعار.
ەرەكشە توقتالاتىن ءبىر جاي, تانتاۋي يسلام الەمىندەگى ايەلدەردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى ءۇشىن باتىل كۇرەس جۇرگىزگەن قايراتكەر. ءبىرشاما يسلام ەلدەرىندە رەسمي تالاپتاردا ايەلدەردىڭ قۇقى, ونىڭ قوعامداعى ورنى شەكتەۋلى ەكەنى بەلگىلى. ءتىپتى كوپ جەردە سوڭعى كەزگە دەيىن ايەلدى سۇندەتتەۋ (حيتانا) جۇزەگە اسىپ كەلدى. تانتاۋيداي ۇلكەن بەدەلدى قايراتكەردىڭ ماقۇلداۋى ارقاسىندا عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ وعان تىيىم سالۋ جونىندەگى جارلىعى جۇزەگە استى.
كوپ جەردە, ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلدە دە, قىزداردىڭ بەتىن جاۋىپ تۇراتىن ورامال (نيكاب) تارتۋى جونىندەگى ماسەلە ايتارلىقتاي داۋعا بارىپ تىرەلىپ جاتادى. تۇركيادا ول مەملەكەتتىك, ساياسي دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلدى. ال ءتانتاۋيدىڭ ءوزى باسقاراتىن ء“ال-ازحار” يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە نيكابپەن جۇرۋگە تىيىم جونىندەگى ءپاتۋاسىن ەرلىك ساناساق, وعان قارسى كونسەرۆاتورلاردىڭ شۋلاپ قارسى شىعۋىن دا تۇسىنۋگە بولار.
تانتاۋي يسلامعا قارسى ارەكەتتەردىڭ بارلىعىنا قارسى ءپارمەندى كۇرەس جۇرگىزدى. دانيادا مۇحاممەد پايعامباردى ءاجۋالاعان كاريكاتۋرا جاريالانعاندا بۇۇ-عا دەيىن حات جازىپ, ۇلى دىنگە ارا تۇسكەنى بار. ەڭ باستىسى – ول وزدەرىنىڭ جوسىقسىز ارەكەتتەرىمەن يسلام ءدىنىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرگەندەرگە قارسى بەلسەندى كۇرەسكە شىقتى. مۇنداي قادامعا بارۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى.
باسقانىڭ كىناسىن ارقالاعان پاك نام كي
كورەيا حالىقتىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پاك نام كي قاساقانا ەل ەكونوميكاسىن كۇيرەتتى دەگەن ايىپپەن ءولىم جازاسىنا كەسىلدى.
وعان ەلدە ءجۇرگىزىلگەن اقشا رەفورماسى ءۇشىن ايىپ تاعىلدى. بۇل رە-فورما وتكەن جىلدىڭ اياعىندا جۇزەگە اسىپ, ەلدە ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىردى. ونىڭ حالىققا قولايسىزدىق تۋدى-راتىنى جايىندا بۇدان بۇرىن جازعانىمىز دا بار. ول ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىك جونىندەگى قاجەتىن وتەپ كەلە جاتقان ورتاشا كاسىپكەرلەرگە قارسى باعىتتالعانىن جانە سونىڭ سالدارى بۇكىل حالىققا جايسىز تيەتىنىن ايتقانبىز. ول ءبىزدىڭ ساۋەگەيلىگىمىز دە ەمەس, بىردەن اڭعارىلاتىن جاي ەدى. كوپ ۋاقىت ءوتپەي-اق, شىن مانىندە سولاي بولىپ شىقتى, كازارمالىق ءتارتىپ ورنىققان ەلدە سول رەفورما جۇزەگە اسقان كەزدە حالىق بۇرىنعىدان دا كۇيزەلە ءتۇستى.
بۇل رەفورمانىڭ ءمانى مىنادا ەدى. بيلىك بۇل رەفورمانى ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە, حالىق تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋىنە قارسى شارا دەپ ءتۇسىندىردى. رەفورما بويىنشا قولداعى اقشا 100:1 كۋرسىمەن دەنوميناتسيالاندى. ونىڭ ۇستىنە ءار وتباسىنا تەك 140 دوللار كولەمىنە ساي اقشانى عانا ايىرباستاي الاسىڭ. ودان ارتىلعانى كۇيىپ كەتەدى.
بۇل دەگەنىڭىز جۇرتتىڭ جىلدار بويى ازىن-اۋلاق جيعان-تەرگەنى كۇلگە اينالدى دەگەن ءسوز. بار-جوعى 140 دوللارى بار وتباسىنىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسپاق تۇگىلى, شامالى ۋاقىتتىڭ وزىندە كۇن كورۋىنىڭ ءوزى مۇڭ بولماق. ال بۇعان دەيىن شامالى قارجىسى بار كاسىپكەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وندىرۋمەن, ولاردى حالىققا جەتكىزۋمەن اينالىسىپ, سودان بەلگىلى مولشەردە پايدا تاۋىپ كەلسە, ەندى وعان مۇمكىندىك جوق. بۇدان سول كاسىپكەرلەر پايدادان ايرىلىپ قانا قويمايدى, حالىق وزىنە قاجەتتى ونىمنەن ايرىلادى.
جان-جاقتى ويلاستىرىلماي جۇرگىزىلگەن رەفورمانىڭ زاردابى ول جۇزەگە اسىرىلعان كۇننەن-اق كورىنسە, الداعى ۋاقىتتا كۇشەيە تۇسپەك. ءۇش-ءتورت ايلىق مەرزىمدە حالىق بۇرىنعى كۇندە جيناقتاعان قورىمەن كۇن كورىپ كەلسە, ەندى سول قور تاۋسىلعان كەزدە ونسىز دا نەگىزگى حالقى اشقۇرساق كۇن كەشىپ كەلگەن ەلدە ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگى مىقتاپ بەلەڭ الاتىنى داۋسىز. جانە ونى قىسقا مەرزىمدە جويۋدىڭ دا جولى بەلگىسىز. ءوز باسشىلىعىنىڭ جوسىقسىز ارەكەتتەرىنەن جىلدار بويى جاپا شەگىپ كەلگەن سولتۇستىككورەيالىقتار تاعى دا تاعدىر تالايىنا ۇشىراپ وتىر.
ەلدە اقشانى دەنوميناتسيالاۋ ساۋاتسىز جۇرگىزىلگەنى داۋسىز دەسەك, وعان كىنالى رەتىندە جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پاك نام كيدى ۇستاپ بەرۋ دە اقىلعا سىيمايتىن جاي. بۇل استە دە پاك نام كيدىڭ جەكە ءوزى شەشىم قابىلداۋىمەن جۇزەگە اساتىن شارۋا ەمەس. مۇنداي قادامعا ساۋاتتى ەكونوميستىڭ بارمايتىنى ءوز الدىنا, بۇل شىن مانىندە ساياسي اۆانتيۋراعا نەگىزدەلگەن بەلدەن باسقان شەشىم بولعانى دا داۋسىز. جانە مۇنداي شەشىمدى كحدر-دە تەك ەل باسشىسى جاساي الادى. اقشا رەفورماسى ارقىلى سوڭعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنا ىقپال ەتە باستاعان ورتا تاپقا مىقتاپ سوققى بەرۋ كوزدەلسە, بۇل جوسىقسىز شارا بۇكىل مەملەكەتتىڭ قابىرعاسىن سولقىلداتىپ كەتتى.
ادەتىنشە كحدر باسشىلىعى حالىق قاسىرەتىن دە ءوزىنىڭ ساياسي ءمۇددەسىنە پايدالانىپ قالماق. ولاردىڭ ايتۋىنشا, “تەگى بۋرجۋازيالىق” پاك نام كيدى جاۋ “سولتۇستىك كورەيانىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىن قۇرتۋ ءۇشىن ەل ىشىنە كىرگىزگەن” كورىنەدى. دەمەك, بۇل ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىق ەل باسشىلىعىنىڭ قاتەلىگىنەن ەمەس, جاۋ جاقتان كەلگەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, حالىق مۇنداي اقتالۋعا سەنە قويمايتىنداي. اقشا رەفورماسى ءۇشىن كىمنىڭ كىنالى ەكەنىن حالىق پايىمداپ وتىر. ءتىپتى پاك نام كي ايىپتى بولعاندا, سونى اڭعارماعان ەل باسشىلىعىنان نە ءۇمىت, نە قايىر!
ايتەۋىر قاراپايىم حالىققا بۇل ەلدە اسا قيىن كەزەڭ تۋىپ وتىر.
ماماديار جاقىپ.