وتكەن تاريحمىزدى وشىرمەي, ولتىرمەي كەلەر ۇرپاقتىڭ قولىنا تاپسىرۋدا, ونىڭ ساقتالىپ, سۇرىپتالىپ ءبىر ىزگە تۇسۋىندە ارحيۆ قىزمەتىنىڭ الار ورنى ايرىقشا ەكەنى بەلگىلى. اتالعان سالانىڭ بۇگىنگى جۇمىسىنا ءۇڭىلىپ, بولاشاعىنا كوز سالۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «ورتالىق مەملەكەتتىك عىلىمي تەحنيكالىق قۇجاتتاما ءارحيۆى» رمم ديرەكتورى بايان جۇماتاەۆامەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
- بايان امانتايقىزى, ءوزىڭىز باسشىلىق ەتىپ وتىرعان ورتالىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق قۇجاتتاما ءارحيۆى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز...
- ارحيۆ قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆ قورىن قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە باسقا دا قۇجاتتامانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى باقىلاۋ. ونىڭ ىشىنە جويىلعان ۇيىمدار دا كىرەدى. فۋنكتسيالاردىڭ وزگەرۋى نەمەسە ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ اۋقىمىن, مەكەمەلەردىڭ باعىنىستىلىعىنىڭ وزگەرۋىن جانە ت.ب. ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە باعىنىستى «ورتالىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق قۇجاتتاما ءارحيۆى» رمم تولىقتىرۋ كوزدەرىنىڭ ءتىزىمىن ناقتىلاۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزەدى. مەكەمەلەر مەن ۇيىمدارعا كەڭەس بەرۋ جاعىنان جانە ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ بويىنشا جۇمىستاردان بولەك, ۇيىمدارعا ىستەر نومەنكلاتۋراسىن, باسقا دا نورماتيۆتىك-ادىستەمەلىك قۇجاتتاردى ازىرلەۋگە جانە قۇراستىرۋعا قىزمەتكەرلەرىمىز كومەك كورسەتىپ وتىرادى. ارحيۆ قىزمەتىنىڭ تاعى ءبىر باعىتى - جەكە تەكتىك قۇجاتتاردى جيناقتاۋ.
- ارحيۆتە بۇرىنعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قۇندى قۇجاتتارى ساقتاۋلى ەكەنى ءمالىم. قازىرگى ۋاقىتتا قالا قۇرىلىسى مەن باسقا دا وزگەرىستەرگە بايلانىستى قۇجاتتار قورعا جۇيەلى ءتۇسىپ تۇرا ما؟ بۇل جۇمىستاردىڭ رەتتەلۋ جاعى مەن قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىنا توقتالساڭىز؟
- بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق قۇجاتتاما ارحيۆىندە 1775 جىلدان 2019 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن 189 قور ساقتالعان. قۇجاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شىعىس ءسىبىر, ورتا ازيا, قازاقستان بويىنشا ەلەكتروەنەرگەتيكا سالاسى وبەكتىلەرى مەن ولاردىڭ قۇرىلىس جوبالارى, ازاماتتىق قۇرىلىس, وندىرىستىك جانە كولىك قۇرىلىسى, مەليوراتسيا, سۋ جانە ورمان شارۋاشىلىعى قۇجاتتارىن قۇرايدى. اتاپ ايتقاندا, «كازگورسترويپروەكت», «الماتىگيپروگور», «كازمەحانوبر», «كازجولپروەكت», «ۆنيپيەنەرگوپروم», «گيپرونيحيمماش», ت.ب. ءىرى-ءىرى جوبالاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قۇجاتتارى بار. سونىمەن بىرگە عىلىمي زەرتتەۋلەر, مەكەمەلەردەگى كونسترۋكتورلىق, تەحنولوگيالىق, سونداي-اق عىلىمي-وندىرىستىك بىرلەستىكتەر مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ارنايى قۇجاتتارىمەن قوسا, قالا قۇرىلىسى مەن ساۋلەت ۇجىمدارىندا ەڭبەك ەتكەن عالىمداردىڭ جەكە باسىنا قاتىستى تاريحي مۇرا بولارلىق قۇجاتتار قورى توپتاستىرىلعان. مىسالى, ا.ابلانوۆ, س.بالمۇحانوۆ, ر.ەلەشەۆ, ت.قوڭىروۆ, پ.ماريكوۆسكي, گ.قاليەۆ, م.ۋسانوۆيچ, ا.تاتىعۇلوۆ, س.كوسمەريدي, ب.اتشاباروۆ جانە ت.ب. اتاقتى عالىمدار مەن رەسپۋبليكاعا ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالاردىڭ جەكە قۇجاتتارى, سۋرەتتەرى مەن ماراپاتتارى دا وسى قوردان تابىلادى. باقىلاۋ ىستەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, ۇيىمدارمەن جۇمىس جاساۋ بارىسىندا كارتوچكالارداعى مالىمەتتەردى ناقتىلاۋ بويىنشا, ۇيىمدارداعى دەرەكتەردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قايتا ەنگىزۋ سياقتى جۇمىستار تۇراقتى تۇردە جالعاسىن تاۋىپ وتىرادى. ايتا كەتەيىن, ارحيۆىمىزدە «رەپروگرافيا جانە كونسەرۆاتسيالاۋ», ياعني قالىپقا كەلتىرۋ ءبولىمى بار. وندا قىزمەتكەرلەر قاعازى مەن ماتىندەرى ب ۇلىنۋگە شاق قالعان, شاڭ باسقان ارحيۆتىك قۇجاتتاردى انىقتاپ, ولاردى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن قايتادان قاپتاپ, زاقىمدانعاندارىن سانيتارلىق-گيگيەنالىق وڭدەۋدەن وتكىزەدى. قۇجاتتار ساقتايتىن قويمالاردىڭ اۋا تەمپەراتۋراسى مەن ىلعالدىلىعى دا ۇنەمى باقىلاۋدا.
- Cوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ عىلىم مەن ينجەنەريا, سونداي-اق تەحنيكا سالاسىنىڭ تاريحى, تاريح ساحناسىنداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءرولى – عىلىمي مەكەمەلەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالىپ جۇرگەن سىڭايلى؟
- ءيا, ءبىز وسى باعىتتاعى ءىس-شارالاردىڭ تولىمدى بولۋى ءۇشىن بيىل تاريحي تاقىرىپتا ەكىنشى رەت كەڭ كولەمدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە «جادىمىزدان وشە باستاعان جانە جاڭا ەسىمدەردى عىلىمنىڭ سان تاراۋلى سالاسىنان ىزدەستىرۋ. قازاقستان: 1960-2000 جج.» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. كونفەرەنتسيا ارحيۆ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان – رەسەي كوميسسياسىنىڭ 2018 جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە وتكەن ءبىرىنشى وتىرىسىندا بەكىتىلگەن رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق ارحيۆيستەردىڭ بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس وتكىزىلدى. ءبىرىنشى رەت «تاريحتاعى ادام: قازاقستاننىڭ عىلىمي, ينجەنەرلىك جانە تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ دەرەككوزدەرى, 1920-1950 جىلدار» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى 2017 جىلدىڭ ساۋىرىندە الماتى قالاسىندا وتكەن بولاتىن. «وتكەنىمىزدى ۇمىتساق, بولاشاق ءبىزدى كەشىرمەيدى» دەيدى دانا حالقىمىز. البەتتە, تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كەۋدەمىزگە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. ءبىز دە ەل تاريحىنا قاتىستى قۇندى قۇجاتتاردى جيناقتاپ, قازاقتىڭ ەندىگى تاريحىندا دا سونداي ىزگى ءىز قالدىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتە بەرۋىمىز كەرەك. بۇل جۇمىس اسىرەسە قازىرگى قازاقستاننىڭ «100 جاڭا ەسىم» جوباسىن جانە «ارحيۆ – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىنان وزەكتى بولىپ وتىر. نۇر–سۇلتان قالاسىندا وتكىزگەن كونفەرەنتسيادا وتكەن كەزەڭدەردى زەردەلەۋدەگى ارحيۆتىك دەرەككوزدەردىڭ ءرولى, قۇجاتتىق مۇرالاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى, حح عاسىردىڭ سوڭىندا وتاندىق عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, بۇل كۇندە جادىمىزدان وشە باستاعان تۇلعالارعا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ سىندى ماسەلەلەر تالقىلاندى. شاراعا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك ارحيۆيستەر, تاريحشىلار, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
- كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى بويىنشا, سونداي-اق بولاشاق ارحيۆيست مامان بولام دەپ جوو-دا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ, تاجىريبەسىن ۇشتاۋ جاعىنان سىزدەردىڭ تاراپتان قانداي قولداۋ كورسەتىلەدى؟
- كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنە جوسپارعا سايكەس وندىرىستىك وقۋ جۇرگىزىلىپ تۇرادى. ومعتقا تولىقتىرۋ كوزدەرى – ۇيىمداردىڭ نورماتيۆتىك قۇجاتتارىن قۇراۋ جانە قۇجاتتارعا ادىستەمەلىك ساراپتاما جۇرگىزۋ تاسىلدەرى (ىستەر نومەنكلاتۋراسى, ۇيىمداردا قۇجاتتاما جاساۋدىڭ جانە قۇجاتتامانى باسقارۋدىڭ ەرەجەلەرى), ۆەدومستۆولىق ارحيۆ جانە ساراپتاۋ كوميسسياسى تۋرالى ەرەجە بويىنشا, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق سيپاتتاعى سۇرانىستاردى قابىلداۋ, تىركەۋ سياقتى باعىتتار بويىنشا قىزمەتكەرلەر ءوز بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرىپ وتىرادى, ياعني كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋ ارقىلى, شەتەلگە ىسساپارلارعا شىعۋ ارقىلى دەگەندەي. ماسەلەن, 2018 جىلى ۆارشاۆادا (پولشا رەسپۋبليكاسى) حالىقارالىق ارحيۆ كەڭەسى (ەۆرازيكا) ەۆرو-ازيالىق ايماقتىق بولىمشەسىنىڭ 19-شى جالپى كونفەرەنتسياسىنا, رەسەيدىڭ سامارا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 2018 جىلدىڭ 15-17 مامىر ارالىعىندا وتكەن VII تاريحي-ارحيۆتىك «وتكەنىمىز تۋرالى ەستەلىك» فورۋمىنا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارحيۆ قىزمەتىنىڭ 95 جىلدىعىنا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعىنا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى. بۇل قىزمەتكەرلەرىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە جانە ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. جاس ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنت ءارحيۆى جانە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى نەگىزىندە وتەتىن تمد ەلدەرى جاس ارحيۆيستەرىنىڭ جازعى مەكتەبىنە جىبەرىپ وتىرامىز. ال, بولاشاق ارحيۆيست ماماندار, ستۋدەنتتەرگە كەلەر بولساق, جىل سايىن ارحيۆىمىزدە وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتىپ وتىرادى. ولار وقۋ, پراكتيكا باعدارلامالارىن, كۋرستىق جانە ديپلومدىق جۇمىستارىن جازۋ بارىسىندا كەرەكتى ماتەريالدارمەن ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن, قۇجاتتارمەن, اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
- ارحيۆ قىزمەتىن پايدالانۋشىلاردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ ىزدەنىستەرى, ولاردىڭ سۇرانىستارى بويىنشا جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋى قاي دەڭگەيدە؟
- ارحيۆكە كەلۋشىلەردى ەسەپكە الىپ وتىرامىز. ءبولىم قىزمەتىندەگى زەرتتەۋشىلەر جۇمىسى ەرەكشە ورىن الادى. ادىستەمەلىك قۇرالداردى, عىلىمي ىزدەنىستەگى باعىتى بويىنشا گازەت بەتتەرىنىڭ كوشىرمەلەرىن جاساۋ بويىنشا زەرتتەۋشىلەردىڭ جانە پايدالانۋشىلاردىڭ سۇرانىستارىن دەر كەزىندە ورىنداۋعا كۇش سالامىز. زەرتتەۋشىلەر ءارحيۆتىڭ اقپارات جانە قۇجاتتاردى پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ, وقۋ زالىنىڭ, ارحيۆ قويمالارىنىڭ, ارحيۆ قۇجاتتارىنا عىلىمي-انىقتاما اپپارات قۇراتىن قىزمەتكەرلەردىڭ كەڭەسىن ءجيى الىپ تۇرادى. الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جانە باسقا دا سۇرانىستاردىڭ ورىنداۋ مەرزىمى ءتيىستى زاڭنامالارعا سايكەس ساقتالادى. سونداي-اق, ءوزىمىز دە ارحيۆ قۇجاتتارىن پايدالانۋ مەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا, وقۋ قۇرالدارىن, كىتاپتار شىعارامىز. ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتار كەڭىنەن پايدالانىلعان, «الما-اتا: ارحيتەكتۋرا سوۆەتسكوگو مودەرنيزما 1955-1991» (برونوۆيتسكايا ا.يۋ., مالينين ن.س., پالمين يۋ.ي.-م.: مۋزەي سوۆرەمەننوگو يسكۋسستۆا «گاراج». 2018) اتاۋىمەن جاريالانعان انىقتامالىق-جولسىلتەردىڭ تانىستىرىلىمى 2018 جىلى قىركۇيەكتە الماتى قالاسىندا جاسالدى. ءارحيۆىمىزدىڭ 45 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا بيىل «يز يستوري پروەكتيروۆانيا وبەكتوۆ كۋلتۋرى گ. الما-اتى. 1930–1980-ە گگ.» اتاۋىمەن «مادەني ەسكەرتكىش» مارتەبەسى بار مەكەمەلەردى تانىتۋ ماقساتىندا 1930-1980 جىلدار اراسىنداعى الماتىنىڭ گۇلدەنگەن كەزەڭىن قامتىعان كىتابىمىز جارىققا شىعىپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلدى جانە وڭ باعاسىن الدى.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان
راۋان قايدار,
«Egemen Qazaqstan»