ەلوردادا تۇي-ۇقۇق جانە تەركىن ەسكەرتكىشتەرىنىڭ عىلىمي كوشىرمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى جانە “كۇلتەگىن” دەرەكتى ءفيلمىنىڭ تانىستىرىلىمىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارا ءوتتى.
ەلوردادا لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇي-ۇقىق جانە تەركىن اتتى بايىرعى ەسكەرتكىشتەردىڭ عىلىمي كوشىرمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولدى. وعان مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ, پارلامەنت سەناتى جانە ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, سونداي-اق ەلىمىزگە بەلگىلى تۇركولوگ-عالىمدار قاتىستى.
سالتاناتتى شارا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ارالاسۋىمەن سوڭعى بەس جىل بويى ىسكە اسىپ جاتقان مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇي-ۇقىق, تەركىن ەسكەرتكىشتەرىنىڭ عىلىمي كوشىرمەسىن ەلوردامىزعا الىپ كەلىپ ورنالاستىرۋعا جانە “كۇلتەگىن” دەرەكتى ءفيلمىنىڭ بەتاشارىنا ارنالعان مادەني شارا.
ەندى وسى تۇلعالار جايىندا از-كەم دەرەككە توقتالساق, تۇي-ۇقىق (646-738 ج.ج.) – ەلتەرىس قۇتلۇع قاعانمەن بىرگە 679 جىلى تاڭ پاتشالىعىنا قارسى كوتەرىلىپ, ءىى تۇرىك قاعاناتىن ورناتقان تۇلعا. ول ءۇش بىردەي قاعاننىڭ – ەلتەرىس قۇتلۇع, قاپاعان جانە بىلگە قاعاننىڭ كەڭەسشىسى ءارى قاعانات ءاسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى بولعان. ەل ابىزى اتانعان. تۇي-ۇقىق – شىعىستا تاڭ پاتشالىعىنىڭ سولتۇستىگىندەگى شاندۋنعا, ال باتىستا تەمىر قاقپاعا (دەربەنت) دەيىنگى ارالىقتا 10 مىڭ شاقىرىمدىق جورىق جاساپ, 22 مارتە الاپات سوعىسقا قاتىسىپ, اتاق-داڭققا بولەنگەن قاھارمان ساردار. اتالعان ەسكەرتكىش قازىرگى موڭعوليا جەرىندەگى تۋل دارياسىنىڭ بويىندا 739 جىلى ورناتىلعان.
تەركىن ەسكەرتكىشى بىرىككەن تۇركى قاعاناتىن ورناتقان ەلەتمىش بىلگە تۇر-ايىن قاعاننىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى. ۇستىن ماتىندە قاعاننىڭ ارعى بابالارى جوللۋع, جامى جانە بۇمىن قاعاندار داۋىرىنەن باستاپ كەيىنگى كوك تۇرىك قاعاناتىنىڭ 80 جىلدىق بيلىگى ماقتانىشپەن اي-تىلادى. سونداي-اق مۇندا قاعاناتتىڭ تەرريتورياسى, ەگىن القاپتارى, قىستاقتارى, ورداسى, تۇركى ۇلىسى بولىگىنىڭ قۇرىلىمى, اسكەري قۋاتى جانە ەلدىككە ۇيىتقى بولعان قايراتكەرلەر تۋرالى مول ماعلۇمات بار.
ءىس-شارانى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزۋدىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. بۇگىندە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى تۇركولوگيا عىلىمى سالاسىندا ەلىمىزدەگى جەتەكشى ۇجىمعا اينالدى. ۋنيۆەرسيتەتتە تۇركىتانۋ جانە التايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى جۇمىس جاسايدى.
وسى ورتالىقتاردىڭ عالىمدا-رى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ەڭ العاشقى جازبا مۇرالارىنىڭ باس كىتابى “ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسىنىڭ” ءى تومىن شىعارىپ, الەمنىڭ 82 ەلىنە تاراتتى. ءىى تومى جۋىق ايلاردا باسپادان شىقپاق. ونىمەن قاتار, ء“بىرىككەن تۇركى قاعاناتى” (2001), “ورحون مۇرالارى” (2003), “بايىرعى تۇركى جازۋىنىڭ گەنەزيسى” (2007) اتتى ەڭبەكتەردىڭ سىرتىندا 2001 جىلدان بەرى 4 مارتە حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتكىزىپ, الەم عالىمدارىنىڭ باياندامالارى جيناق ەتىپ شىعارىلعان.
دۇنيە جۇزىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ 3000 جىل بويى قولدانعان جازۋ مادەنيەتىنىڭ “جازۋ تاريحى” مۇراجايى قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان بولسا, سول “جازۋ تاريحى” مۇراجايى وسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ورنالاسقان. بىزگە بۇل مۇراجايمەن ماقتانۋعا ابدەن بولادى. ءويتكەنى, سلاۆيان, قىتاي حالىقتارىنىڭ “جازۋ تاريحى” مۇراجايى كوپ جىلدان بەرى جۇمىس جاساپ كەلگەن بولسا, بۇعان دەيىن تۇركى حالىقتارىنىڭ جازۋ مۇراجايى بولماعان-دى. ەندى, مىنە, كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ عىلىمي كوشىرمەسى, ەلتەرىس قۇتلۇع قاعاننىڭ ءتۇپنۇسقا باس ءمۇسىنى وسى مۇراجايدىڭ بەدەلىن كوتەرىپ تۇرعان ەكسپوناتتار.
تۇركولوگيا زەرتحاناسىندا ەۋرازيا ايماعىنان, ناقتىلاپ ايتساق ءسىبىر, موڭعوليا, قحر-نىڭ ورتالىق جانە شىعىس تۇركىستان ايماقتارىنان, ورتا ازيادان جيناعان 30 ساعاتتىق ۆيدەروليك ساقتاۋلى. ونىڭ سىرتىندا ەجەلگى جانە ەرتەورتا عاسىردا جاسالعان تاريحي-مادەني مۇرالاردىڭ 10000 دانا فوتوسۋرەتتەرى ساقتالعان. بۇلار تۇركىتانۋدىڭ جانە بايىرعى مادەنيەتىمىزدىڭ اسا ۇلكەن قورى.
جوعارىداعى اتالعان تاريحي-مادەني قۇندىلىقتار ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق ءبىلىمىن پراكتيكامەن ۇشتاستىراتىن كورنەكتى قۇرالى, عىلىمي لابوراتو-رياسى بولىپ وتىر.
مىنە, وسىنداي مۇمكىنشىلىك-تەردى ەسكە الا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءمادەنيەت مينيسترلىگى جوعارىداعى ەكى ۇلكەن ەسكەرتكىشتەردىڭ عىلىمي كوشىرمەسىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قويۋدى ۇيعارىپتى.
– بايىرعى تۇركى قۇندىلىقتارىن حالىق جادىنا سىڭىرۋگە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ايانباي ەڭبەك ەتۋ ۇستىندە. عالىمدارىمىز راديو, تەلەديدار ارقىلى بايىرعى مۇرالاردى ناسيحاتتاۋمەن قاتار تەاتر ساحناسىن دا, كينو ەكرانىن دا پايدالانۋدا. “ناز” بي انسامبلىمەن بىرىگىپ كوك تۇرىك تاقىرىبىندا “تۇيعىندار” بي سپەكتاكلىن, “قاس” تەلەستۋدياسىمەن بىرىگىپ “كۇلتەگىن” دەرەكتى ءفيلمىن ومىرگە اكەلدى. كەلەشەكتە مادەنيەت مينيسترلىگى قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتسا, تۇي-ۇقىق, بىلگە قاعان, كۇللى-چور, ەلەتمىش بىلگە تۇر-ايىن قاعان جانە وردا-بالىق قالاسى سياقتى 6 دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, حالىق يگىلىگىنە ۇسىنۋعا ءمۇمكىنشىلىگىمىز بار, – دەيدى ماماندار.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
استانا.