قانات ساۋداباەۆتىڭ جاپونياعا ساپارى ەكى ەلدىڭ ءوزارا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن سالالارى كوپ ەكەنىن كورسەتتى
قانات ساۋداباەۆ جاپونياعا رەسمي ساپارى اياسىندا 23 ناۋرىز كۇنى وسى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يۋكيو حاتويامامەن كەزدەستى. ساپاردىڭ بىردەن جاپونيانىڭ ۇكىمەت باسشىسىمەن جۇزدەسۋدەن باستالۋىندا ۇلكەن ءمان, ايتارلىقتاي سالماق بار. ويتكەنى, ماقسات جاپونيانىڭ جاڭا اكىمشىلىگىمەن ۇتىمدى ۇنقاتىسۋ ورناتۋ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ ستراتەگيالىق سيپاتىن بەكەمدەۋ بولىپ وتىر.
جالپى, ستراتەگيالىق ءارىپتەستىكتىڭ نەگىزگى قوزعالتقىشى بەلسەندى ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىل بولۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كەزدە جاپونيامەن اتالعان باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى وزگە ازيا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا كوڭىلدەگىدەن كوپ تومەن جاتىر. جاپونيانىڭ قۇرلىقتاعى عانا ەمەس, الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ العاشقى ساپىنان ورىن الاتىنىن ەسكەرە كەلگەندە, قازاقستان ءۇشىن بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ اسا ماڭىزدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ رەسمي دەلەگاتسياسى قۇرامىنا بىرقاتار جاۋاپتى ادامدار ەنگىزىلگەن.
جاپونيا دا قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىققا اسا مۇددەلى ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل توكيونىڭ وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن الەمدەگى العاشقى ەلدەر قاتارىندا – 1991 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا تانىعانىنان كورىنەدى. ال ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىس تا كوپ كەشىكپەي, 1992 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا ورنادى.
قازاقستان-جاپونيا ساياسي ءۇنقاتىسۋى 1992 جىلدىڭ مامىرىندا جاپونيا پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر مينيسترى م.ۆاتانابەنىڭ قازاقستانعا ساپارىنان باستاۋ الدى. اراعا ەكى جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت سالىپ, جاپونياعا ساپارمەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ كەلدى. بۇل ساپار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا نەگىز قالادى. قازاقستان باسشىسىنىڭ جاپونياعا 1999 جىلعى ساپارى بارىسىندا دوستىق, ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى ءبىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويىلدى.
2006 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ شاقىرۋى بويىنشا ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن جاپونيانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى د.كويدزۋمي كەلدى.
2008 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان باسشىسى ن.نازارباەۆ جاپونيادا رەسمي ساپارمەن ءۇشىنشى رەت بولدى. بۇل جولعى ساپار ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا وڭ ىقپال ەتتى. بۇدان كەيىن دە ۇكىمەت, پارلامەنت, مينيسترلىكتەر جەتەكشىلەرى دەڭگەيىندە بىرقاتار ساپار الماسۋلار جۇزەگە استى.
قازاقستاننىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2009 جىلى 882,6 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. بۇدان ءبىر جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 1,78 ملرد. دوللارعا جەتكەن بولاتىن. سوڭعىسىنا الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس كەرى اسەر ەتكەنى بايقالادى. جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, جوعارىدا دا اتاپ وتكەنىمىزدەي, مۇمكىندىكتەردەن ايتارلىقتاي تومەن جاتىر.
ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وتكەن جىلى بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرىلعان. بىلتىرعى كۇزدە استانادا اتالعان كوميسسيانىڭ 1-ءشى ءماجىلىسى ۇيىمداستىرىلدى, بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلدى. وندا, اسىرەسە, جاپونيادان ينۆەستيتسيالار مەن جوعارى تەحنولوگيالار تارتۋعا باسا نازار اۋدارىلدى.
ەكى ەل اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق, اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى وڭ باعىت الا باستادى. مىسالى, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جاپونياعا العاشقى ساپارى بارىسىندا قازاقستان اۋماعىندا كوز جۇمعان جاپون اسكەري تۇتقىندارىنىڭ ءتىزىمى جازىلعان “ەستەلىك كىتابىن” تاپسىرعانى ءالى ۇمىتىلا قويماسا كەرەك.
2008 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا توكيودا “وتىرار سازى”, “قازاقستان كامەراتاسى” ۇجىمدارىنىڭ, وپەرا جانە انشىلىك ونەردىڭ تانىمال شەبەرلەرى ن.ۇسەنباەۆا مەن ج.ءتاپيننىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان مادەنيەتىنىڭ فەستيۆالى ءوتتى.
قازىرگى كەزدە جاپونيادا “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا 21 قازاقستاندىق جاس ءبىلىم الىپ ءجۇر.
ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ پەن جاپونيا پرەمەر-مينيسترى يۋكيو حاتوياما اراسىنداعى كەزدەسۋ دوستىق, ىسكەرلىك جاعدايدا ءوتتى. سۇحباتتاستار ەكى جاقتىڭ دا مۇددەسىنە ساي كەلەتىن, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن ورتاق ماسەلەلەر بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, قازاقستاندا تابيعي بايلىقتار مول بولسا, جاپونيا جاعىندا جاڭا تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيا بەرۋگە ءمۇمكىندىك جەتكىلىكتى. وسىنىڭ ءوزى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا العىشارت جاساي الاتىن فاكتورلار بولىپ تابىلادى.
ەنەرگەتيكا, سونىڭ ىشىندە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالالارىنداعى ءارىپتەستىكتىڭ پەرسپەكتيۆالارى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە جاقىندا وسى سالالاردى دامىتۋعا تىكەلەي قاتىسى بار, ياعني اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى كوزدەيتىن ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلعان بولاتىن. ەندى وسى قۇجات بارىنشا جەدەل كۇشىنە ەنگەن جاعدايدا ول قازاقستان مەن جاپونيا قارىم-قاتىناسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالعان بولار ەدى.
كەزدەسۋ كەزىندە ينۆەستيتسيالاردى ءوزارا قورعاۋ مەن ىنتالاندىرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە تەزىرەك قول قويۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىنە دە ەكپىن ءتۇسىرىلدى. قازىرگى كەزدە تاراپتار اتالعان كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. بۇل قۇجات قابىلدانعان جاعدايدا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىنا جول اشىلاتىن بولادى.
قازاقستان مەن جاپونيا الەمدە يادرولىق قارۋدان اسا كوپ زارداپ شەككەن مەملەكەتتەر بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ق.ساۋداباەۆ تا, يۋ.حاتوياما دا يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ ماسەلەسىندە كۇش بىرىكتىرۋگە ەكى ەلدىڭ مورالدىق تۇرعىدان قۇقى بار ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. وسى ورايدا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 12-13 ساۋىرىندە ۆاشينگتوندا بولاتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە قازاقستان مەن جاپونيا باسشىلىعى قاتىسۋىنىڭ ماڭىزى زور.
ق.ساۋداباەۆ جاپونيا پرەمەر-مينيسترىنە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ وزىنە ىڭعايلى كەز كەلگەن ۋاقىتتا قازاقستانعا كەلىپ-كەتۋى تۋرالى جەكە شاقىرۋىن جانە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى ا.گۇلدىڭ 7-9 ماۋسىمدا ىستامبۇلدا وتەتىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) سامميتىنە قاتىسۋ تۋرالى بىرلەسكەن شاقىرۋىن تابىس ەتتى. وسى سامميت بارىسىندا قازاقستان كەڭەسكە توراعالىق وكىلەتتىگىن ءتۇركياعا وتكىزەتىن بولادى. ال جاپونيا اوسشك-گە باقىلاۋشى ەل مارتەبەسىنە يە.
ق.ساۋداباەۆ سونداي-اق ەلىمىزدىڭ جاپونيانىڭ جاڭا ۇكىمەتىمەن ىنتىماقتاستىققا ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتى جاريالاعان ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ الەۋەتى جوعارىلاي تۇسەتىنىن ايتتى. “ن.نازارباەۆتىڭ 2008 جىلعى جاپونياعا ساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ تولىق جۇزەگە اساتىنىنا سەنىم ارتامىز”, دەدى وسى رەتتە قانات بەكمىرزا ۇلى.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, سونىمەن قاتار, جاپونيا تارابىنا 29 تامىزدى, ياعني سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلعان كۇندى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىن قولداعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ال بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان باسشىسىنىڭ وسى باستاماسىن رەسمي بەكىتۋ تۋرالى ءتيىستى قارار قابىلداعانى بەلگىلى. ءسويتىپ, الەم جۇرتشىلىعى ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە اتاپ وتەتىن بولادى.
ق.ساۋداباەۆ كەزدەسۋ سوڭىندا جاپونيا جاعىنا بۇرىنعى سەمەي پوليگونى ايماعىن قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىنداعى گۋمانيتارلىق كومەگى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىردى. مۇنىڭ ءجونى دە بار. مىسالى, جاپونيا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەمەي ءوڭىرى بويىنشا قارارىنىڭ قوسىمشا اۆتورى رەتىندە كورىنىپ قانا قويماي, 1999 جىلى توكيودا بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى پروبلەمالارى بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدىڭ باستاماشىسى بولدى. 2006 جىلى جاپونيا ۇكىمەتى بۇۇ-مەن بىرلەسىپ “بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى اۋماعىندا ادام قاۋىپسىزدىگىن كەڭەيتۋ” جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا 2 ملن. دوللار گرانت ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسىلاردىڭ الدىندا, دالىرەك ايتساق, 2000 جىلى جاپونيا ۇكىمەتى وڭىرگە مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق الۋ ءۇشىن 6 ملن. دوللار بولسە, 1998 جىلدىڭ ناۋرىزىنان بەرى قازاقستان اۋماعىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن زەرتتەۋ جونىندە بىرلەسكەن جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى.
اتوم قارۋىنىڭ زاردابىن ابدەن تارتقان, ونىڭ قاسىرەتىن تىكەلەي كوزبەن كورىپ, جۇرەكپەن سەزىنگەن ەل عانا وسىنداي ىزگىلىكتى قادامدارعا بارا السا كەرەك.
ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى كەلەسى كۇنى ودان ءارى جالعاسىپ, ول ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرگە تولى بولدى.
سامات مۇسا – توكيودان.