حالقىمىز ەلباسىنىڭ جولداۋلارىن جىل سايىن اسىعا كۇتەدى. سەبەبى, ەلباسى جولداۋلارى ەل دامۋىنىڭ باعىت-باعدارلارىن, باسىمدىقپەن ءمان بەرىلەتىن ماسەلەلەرىن ايقىنداپ, العا جاڭا مىندەتتەر قويادى. بولاشاققا جول سىلتەيدى.
دەگەنمەن, بيىلعى جولداۋدىڭ ورنى دا, سالماعى دا ەرەكشە دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل جولى ەلباسى وتكەن ونجىلدىقتىڭ قورىتىندىلارىنا باعا بەرىپ, الداعى ونجىلدىقتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسىن قوزعادى. بىلايشا ايتقاندا, ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ بەتىن اشىپ بەردى. جولداۋدان ءاربىر سالا, وندىرىستىك قۇرىلىمدار مەن كاسىپورىندار وزىنە قاجەتتىنى تابا الادى.
ءبىزدىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىقتىڭ الدىنداعى مىندەت – كاسىپورىننىڭ قىزمەت قۇزىرەتى مەن وكىلەتتىگى شەڭبەرىندە جولداۋدا بەلگىلەنگەن ماقساتتاردى ءجۇزەگە اسىرۋ ىسىنە ۇلەس قوسۋ, ۇجىمدى ساپالى, ۇتىمدى ەڭبەككە جۇمىلدىرۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتىرۋ. كاسىپورىننىڭ نەگىزگى قىزمەتى ەلىمىزدىڭ جەر قورلارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ زامان مەن قولدانىستاعى ەكونوميكالىق قاتىناستارعا ساي جولدارىن قاراستىرۋ جانە ەنگىزۋ, ونى قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە قاتىستى. اتالعان ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا ەلىمىزدىڭ جەر زاڭدىلىقتارىندا, ۇكىمەتتىڭ شەشىمدەرىندە قاراستى-رىلعان ءىس-شارالاردى ءوز قۇزىرەتىمىز اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ جەر رەسۋرستارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعىنا جۇكتەلگەن.
“جەر رەسۋرستارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى” رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى (“مەمجەرعوو” رمك) كوپ جىلدان بەرى قالىپتاسقان تاجىريبەسى بار, جەرگە ورنالاستىرۋ سالاسىنداعى بارلىق تالاپتاردى ورىنداۋعا قابىلەتتى ۇجىم. وبلىستاردا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا (استانا مەن الماتى قالالارى) 18 ەنشىلەس كاسىپورنى جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋداندىق (قالالىق) ورتالىقتارىندا 194 جەر-كاداسترلىق بولىمشەلەرى قىزمەت ەتەدى. ولاردا ءتورت مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. دەمەك, “مەمجەرعوو” رمك جۇيەسىنىڭ قىزمەت اياسىنا مەملەكەتىمىزدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق (قالالىق) دەڭگەيلەرى بولىپ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق اۋماعى كىرەدى.
ونىمەن قاتار “مەمجەرعوو” رمك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق اۋماقتارىندا بىرىڭعاي جۇيە مەن تەحنولوگيا بويىنشا مەملەكەتتىك جەر كاداسترىن جۇرگىزۋ جانە جەر تۋرالى اقپارات رەسۋرستارىن قالىپقا كەلتىرۋ, جەر مونيتورينگىن جۇرگىزۋ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق ادىستەمەلەردى دايىنداۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى. ءسويتىپ ءبىزدىڭ جۇمىستارىمىزدىڭ نەگىزگى وزەگى ول – نارىققا نەگىزدەلگەن جاڭا جەر كاداسترىن جۇرگىزۋ ءجانە ونى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
رەسپۋبليكامىزداعى رەفورماعا دەيىنگى جەر كاداسترىنىڭ ماقساتتا-رى مەن مىندەتتەرى جانە مازمۇنى قازىرگى جاعدايمەن سالىستىرعاندا مۇلدەم بولەك بولاتىن. دەمەك, مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ ءجۇيەسى قازىرگى ساتتە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ, سونىڭ ىشىندە جەر رەفورماسىنىڭ ءورىس الۋى مەن دامۋ باعىتتارىنا سايكەس جاڭاشا قالىپتاسۋ ۇستىندە.
ەلىمىزدىڭ بارلىق جەر قورى – كاداستر نىسانى بولىپ تابىلادى. جەردى مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاجەتتى بارلىق دەرەكتەر, مالىمەتتەر, اقپاراتتار تۇگەلدەي جەر كاداسترىندا جيناقتالدى. سونىڭ ىشىندە جەردىڭ تابيعي جانە شارۋاشىلىق جاعدايى, ورنالاسقان ورنى, پايدالانۋ ماقساتى, كولەمى, باسقا جەر تەلىمدەرىمەن شەكتەس شەكاراسى, ولاردىڭ ساپالىق مىنەزدەمەسى, جەر پايدالانۋ ەسەبى جانە جەر تەلىمدەرىنىڭ باعالانۋى, باسقا دا قاجەتتى مالىمەتتەرى كورسەتىلەدى.
ءبىزدىڭ نەگىزگى جۇمىسىمىز ەلىمىزدىڭ باستى بايلىعى دەپ سانالاتىن جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن قورعاۋعا بايلانىستى بولعاندىقتان, جەر-انامىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك دامۋىنا تيگىزەتىن اسەرى مەن الاتىن ورنى تۋرالى توقتالا كەتكىم كەلىپ وتىر.
ەلباسى العاشقى كەزەڭدەردە جەر رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ونىڭ قوعام دامۋىنا قاتىستى ءرولىن باعالاي كەلە “جەر تابيعي بايلىقتارمەن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن قاتار ەكونوميكانى كوتەرىپ تۇرعان كيتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى” دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى مەملەكەت باس-شىسىنىڭ ەلىمىزدى گۇلدەندىرۋدەگى ماقساتىنا, وسىعان سايكەس ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويعان ستراتەگيالىق جوسپارلارىنا ساي جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جەر رەفورماسى قازىرگى كۇنى ءوزىنىڭ شەشۋشى ساتىنە اياق باستى. ەلىمىزدى جەر قاتىناستارىن جاڭا زامان تالاپتارى نەگىزىندە ايقىنداپ, تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان, جەر بايلىعىمىزدى ەل بايلىعىنا اينالدىرۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان جەر زاڭناماسى قالىپتاستى.
مىنە, وسى تۇستا ءبىز جەردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن, ماڭىزى مەن مارتەبەسىن ەستە ۇستاۋىمىز قاجەت. جەر – ءوندىرىس قۇرالى. ادامدار جەردى پايدالانىپ جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ۇستىنە ول – وندىرگىش كۇش. سەبەبى, جەرگە بيداي تۇقىمىن ەكسەڭ, ول كۇزدە بىرنەشە ەسە كوبەيىپ شىعادى. ەندى وسىلاردىڭ سىرتىندا جەر – تابيعي فاكتور. بۇكىل جانى بار تىرشىلىك ونىڭ اياسىندا داميدى. ودان قۋات الادى.
وسىنداي ۇلكەن ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ادامداردىڭ جەرمەن قارىم-قاتىناسى بىرنەشە زاڭدىلىقتار بويىنشا رەتتەلەدى. جەردى ساقتاۋ, قورعاۋ ماسەلەلەرىن, جەردى وندىرىستىك تۇرعىدان يگەرۋ, ونىڭ كۇتىمىنە ءمان بەرۋ, باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ ماسەلەسىن كوبىنەسە جەر كودەكسى قوزعايدى. بۇل جۇمىس جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى قۇزىرىندا, مەملەكەتتىك ستراتەگياعا ساي ونىڭ مىندەتتەرىن انىقتاپ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال بۇل مىندەتتەر مەن ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋىن جەر زاڭنامالارىنىڭ شەڭبەرىندە جانە بەلگىلەنگەن قۇزىرەتى شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق قامتاماسىز ەتەدى.
ءومىردىڭ سەرپىندى دامۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى مول, ەنشىسى قوماقتى. ال جەر رەسۋرستارى وسى سالانىڭ ءوندىرىس قۇرالى. حالقىمىزدىڭ 46 پايىزدان استامى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ولار جەر بايلىعىن پايدالانىپ اۋىل-شارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىر. ەلباسىمىز ۇستانعان سارا ساياساتتىڭ ارقاسىندا اۋىلدىق جەردىڭ اجارى كىرىپ, شارۋا ادامنىڭ تۇرمىسى تۇزەلە باستاعانى دا شىندىق. ەلباسى ايتقانداي, قاي سالادا دا اركىم ەلدىكتى ءتۇسىنىپ ءومىر سۇرسە, ەرتەڭىمىز بۇدان دا جارقىن بولاتىنىنا سەنىم مول. جولداۋداعى جوبا-جوسپارلار, وي-تۇيىندەر تۇسىنگەن ادامعا وسىنى اڭعارتادى.
الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن جاعدايدا قالىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارداعى اۋىلشارۋاشىلىق وڭىمدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالا كەلە, ەلباسى ءوز سوزىندە 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. ول ءمىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ نەگىزگى كىلتى.
ءسوز جوق, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىسا اۋىلدارىمىزدىڭ دا كوركەيە تۇسەتىنى انىق. دەمەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جەدەلدەپ دامىتۋ جونىندەگى العا قويىپ وتىرعان مىندەتى قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەلىمىزدىڭ كوكەيكەستى ماقسات-مۇراتىن قوزعايتىن دۇرىس جول. مىنە, وسى ىسكە ۇلەس قوسۋدا جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى قۇرامىنداعى ءبىزدىڭ كاسىپورىنعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلەدى.
بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزدەرى ەگىستىك جەرلەردىڭ ونىمدەرىن جوعارىلاتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, الەمدىك تاجىريبەنى پايدالانۋ. ءبۇگىنگى تاڭدا ەگىستىك جەردىڭ ءونىمدىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ وتە ماڭىزدى. مىنە, سوندىقتان, بولاشاققا سەرپىن بەرەتىن جولداۋدا كوتەرىلگەن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ول جەر رەسۋرستارىن, ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى ۇتىمدى ءارى نىسانالى پايدالانۋ, ونى باقىلاۋ جانە قورعاۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن وتكەن جىلى ەلباسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قاراپ, وسى باعىتتا ۇكىمەت پەن جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنە بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەگەن بولاتىن. نەگىزگى پروبلەما – ول جەر رەسۋرس-تارىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە قورعاۋ. ەل باسشىسى قويعان ستراتەگيالىق تاپسىرماعا بايلانىستى اگەنتتىك قابىلداعان شارالار مەن قابىلدانعان ءىس-جوسپاردى ورىنداۋعا وزىنە جۇكتەلگەن وكىلەتتىككە سايكەس ءبىزدىڭ عىلىمي-ءوندىرىستىك ورتالىق تا جۇمىلدىرىلعان.
اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى جولدارى مەن ءىس-شارالارىنىڭ باستى باعىتتارى مىنالار:
– وڭىرلىك باعدارلامانى ازىرلەۋ;
– جەرگە ورنالاستىرۋدىڭ باس سىزباسىن ازىرلەۋ جانە ونىڭ تۇجىرىمداماسىن ورىنداۋ;
– جەرگە ورنالاستىرۋدىڭ ىشكى شارۋاشىلىق جوبالارىن جاساۋ;
– اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ سەنىمدى كوزىنە اينالدىرۋ.
–بۇل پروبلەمانى شەشۋ جولدارى – ول سۇرانىس تۋدىراتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالار نۇسقاسىن جاساپ وبلىستىق, اۋداندىق اكىمدەرگە جانە ءىرى اگروونەركاسىپتىك كەشەندەرىنە ۇسىنۋ;
– مەملەكەتتىك جەر كاداسترى مەن جەر مونيتورينگتەرىنىڭ ءمالىمەتتەرىن تولىقتىرۋ جۇمىسى, جەر كاداسترىنىڭ جانە ونىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ كەلەسى ەكىنشى دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ.
اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىنداعى اتالعان ءىس-شارالاردى ورىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگى جەڭىل ەمەس ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. كاسىپورىنعا قويىلاتىن مىندەت, تالاپ وتە جوعارى ەكەندىگىن سەزىنە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋدەمىز.
ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعانداي, الداعى ونجىلدىقتا ەلىمىزدىڭ الدىنداعى اسقارالى مىندەت – ەكونوميكانى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا جەدەل دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى جەدەل مەڭگەرۋ, كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق باعىتىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى پايدا بولۋدا. بۇل ماسەلە, جالپى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا ايتىلعان ءوندىرىستى جاڭاشا تەحنولوگيالاندىرۋ ماسەلەلەرى ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ بارلىق جۇمىس سالاسىنا قاتىستى بولىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز وسى باعىتتا كوپتەگەن جۇمىستاردى جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز جانە ونداي جۇمىستار ءجۇرىپ تە جاتىر.
ماسەلەن, قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ۇجىمدا مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىن جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ جۇمىستارى بەلسەندى سيپات الۋدا. بۇل جۇمىستار يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار قولدانۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, جەر تەلىمدەرىن عارىشتاعى سپۋتنيكتەر ارقىلى مەجەلەۋ, سپۋتنيكتەردەن جەردىڭ ساپاسى تۋرالى الىناتىن مالىمەت-اقپاراتتاردى پايدالانۋ, گەوگرافيالىق اقپارات جۇيەسىنىڭ (گاج) تەحنولوگياسىن پايدالانۋدى كەڭەيتۋ, ينتەرنەتتى سىزۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ سەكىلدى كوپتەگەن تەحنولوگيالىق ءىس-شارالار ورىندالۋدا. مىنە, وسى جۇمىستاردى ورىنداۋ ارقىلى ءبىز عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىققا قاراستى كاسىپورىنداردا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى يگەرىپ, قولدانىلىپ كەلگەن قۇرال-جابدىقتاردى جاڭارتىپ, جۇمىستىڭ جالپى تاسىلدەرىن تەحنولوگيالاندىرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ۇجىمنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن دە اناعۇرلىم ارتتىرا تۇسەتىن بولامىز. ءوندىرىستى وسىلاي جولعا قويعاندا عانا دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا جاقىنداۋدىڭ جولى اشىلاتىندىعى انىق.
جوعارىدا ايتىلعان دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن كادر ماسەلەسىنە دە ءمان بەرمەكپىز. ءبىزدىڭ ماقسات – ءوز سالامىزدا سۇرانىس تۋدىراتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرە الاتىن جاڭالىققا بەيىم, وزىق ويلى, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردى ىرىكتەۋ جانە ازىرلەپ جۇمىسقا قوسۋ. وسى باعىتتا دا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ەلباسى ايتقانداي, ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ ءۇشىن ءاربىر مامان, ءاربىر ازامات زامان اعىمىنا ساي, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى قاجەت. وسى سوزدەردىڭ ماعىناسىنا جەتە تۇسىنگەن ءاربىر قازاقستاندىق قوعامداعى ءوز ورنىن, جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە وتىرىپ, حالىق پەن مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن.
باعجان سابانشيەۆ, “جەر رەسۋرستارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى” رمك ديرەكتورى.