اشىلماعان ارالدار
بۇل ماقالانى جازۋعا ەڭ العاش قوزعاۋ سالىپ, تۇرتكى بولعان قىزىلوردا قالاسىنىڭ تۇرعىنى كارىم ەسمۇرزيننىڭ رەداكتسياعا جولداعان حاتى ەدى.
وسىدان ءبىر جىل بۇرىن بىزگە كەلگەن ونىڭ ءۇشبۋ سالەمى: “سايىن اتتى ۇلىم بار. سەگىزىنشى سىنىپتا وقيدى. بولاشاقتاعى ارمانى – تەڭىزشى بولۋ, – دەپ باستالىپتى. – بالامنىڭ تالابىن قولداپ, وعان كومەكتەسۋ ءۇشىن اتالمىش سالانىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تۋرالى كىتاپتاردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقىپ, ولارداعى دەرەكتەردى ۇلىما ايتىپ بەرەمىن. كوز جەتكىزگەن ءبىر نارسەم, ءبىزدىڭ قازاق ەلىنىڭ پاتشالىق جانە كەڭەستىك كەزەڭدەرىندەگى ءومىر سۇرگەن اسكەري قولباسشىلار اراسىندا ەشبىر قانداسىمىز جوعارى دارەجەلى تەڭىز وفيتسەرلەرى لاۋازىمىنا قول جەتكىزە الماعان ەكەن. بۇل تەك ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى كەزىندە عانا مۇمكىن بولىپتى. وعان “باتىس” وڭىرلىك اسكەرىنىڭ قولباسشىسى, كونتر-ادميرال كومراتوۆتى ايتار ەدىك. وكىنىشكە قاراي, اتى-ءجونى مەن قىزمەتىن ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى رەسمي حابارلاردان ۇشىراتىپ قالعانىمىز بولماسا, بۇل ازاماتتىڭ ءومىربايانىن تولىق بىلمەيمىز. سوندىقتان گازەتتەرىڭىزگە وسى اعامىز جونىندە ماقالا جازساڭىزدار دەگەن ءوتىنىشىم بار”.
بولاشاق تەڭىزشى ۇل اكەسىنىڭ بۇل ويىن حاتتى وقىپ وتىرعاندا, ءسوز جوق, قۇپتاعانبىز. ونىڭ وسىنداي يدەيانى ايتقانىنا قاتتى ريزا بولعانبىز. سويتكەنبىز دە وعان كونتر-ادميرال كومراتوۆ جونىندە مىندەتتى تۇردە ماتەريال جاريالايتىنىمىزدى ايتىپ, تومەندەگىدەي مازمۇندا جاۋاپ حات تا جازىپ جىبەرگەنبىز. ول: “ۇلتى باسقا دەمەسەك, بۇعان دەيىن قازاقستاننان لەۆ اناتولەۆيچ ۆلاديميرسكي دەگەن ءبىر جەرلەسىمىز وسىنداي دارەجەگە قول جەتكىزگەن. 1903 جىلى گۋرەۆتە ومىرگە كەلىپ, سوندا وقىپ-ەرجەتكەن سوڭ ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسكەري فاكۋلتەتىن بىتىرگەن بۇل كىسى م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى جوعارى اسكەري-تەڭىز ۋچيليششەسىنە تۇسكەن. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قارا تەڭىز اسكەري فلوتىنا قولباسشىلىق ەتىپ, كونتر-ادميرال كەيىن ادميرال اتاعىن العان. ل.ا.ۆلاديميرسكيدىڭ قىزمەت بارىسىندا تۇتىنعان كەيبىر زاتتارى قازىر اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە تۇر”, – دەگەن سويلەمدەر ەدى.
سودان ارادا ءۇش ايداي ۋاقىت وتكەن. ءبىر كۇنى اقتاۋعا ەكى كۇندىك ىسساپارمەن بارۋدىڭ ءساتى تۇسە قالدى. ونداعى “كاسپي تەڭىزى مەن ونىڭ جاعالاۋىنداعى ەكولوگيالىق احۋال” اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ بولعان سوڭ بىردەن وسىنداعى “باتىس” وڭىرلىك اسكەرىنىڭ شتابى ۇيىنە تارتتىق. ويىمىز – مۇنداعى كونتر-ادميرال كومراتوۆقا جولىعىپ, قىزىلوردادان رەداكتسياعا كەلگەن الگى حات يەسىنىڭ ءوتىنىشىن ورىنداۋ. وكىنىشكە قاراي, ىزدەگەن ادامىمىز ورنىندا بولماي شىقتى. “راتمير ءالىمحان ۇلى استاناداعى قورعانىس ءمينيسترلىگىنەن كەلگەن اسكەري ينسپەكتسيامەن ءجۇر. ولار كاسپي جاعالاۋىنداعى فلوتيليا جۇمىسىن باقىلاپ قايتپاقشى”, – دەدى قولباسشىنىڭ اديۋتانتى. “سوندا ول كىسى بۇگىن كەلمەي مە؟” “انىعىن ايتا المايمىن”. “نەگە؟” “سەبەبى, ينسپەكتسيا مۇشەلەرىنىڭ مارشرۋتى كاسپي اكۆاتورياسىنىڭ ءبىز جاقتاعى جاعالاۋىن تولىق قامتىپ قايتۋعا ارنالعان. بۇل مىنا شەتى تۇركىمەنستانداعى قارابۇعاز بەن انا جاعى رەسەيدەگى استراحانعا دەيىنگى تەڭىز ۇستىمەن ۇشىپ باقىلاپ قايتۋ دەگەن ءسوز”.
مۇنى ەستىگەن سوڭ ءبىز ىشتەي قىنجىلعان كۇيدە تەرەڭ ءبىر كۇرسىندىك تە قولىمىزداعى ساعاتىمىزعا قارادىق. قيمىل-قوزعالىسىمىزدى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ تۇرعان قولباسشى اديۋتانتى: “مۇندا قانشا مەرزىمگە كەلىپ ەدىڭىزدەر؟” – دەدى ءوزىن ناق ءبىر كىنالى ادامداي سەزىنگەن كەيىپپەن: “9 ساعاتتاي ۋاقىتىمىز بار. كەشكى 8-دە چارتەرلىك رەيسپەن كەتەمىز”. “مۇمكىن كەلىپ قالۋى دا... جالپى مەنەن ءبىر حابار كۇتىڭىزدەر”, –دەدى ول ەكىۇشتى جاۋاپ قاتىپ. ءسويتتى دە ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدى اۋلاعانداي بولىپ: “ال وعان دەيىن سىزدەر مىنا پاپكاداعى كسەروكوشىرمەمەن تانىسىڭىزدار. بۇل راتمير ءالىمحان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتار. سودان سوڭ... ءيا, سودان سوڭ مەن ءسىزدەرگە وسى اقتاۋداعى اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتىنىڭ باستىعى, ءى رانگالى كاپيتان مارات تولەكباەۆقا جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم. ويتكەنى ول كىسى ءبىزدىڭ قولباسشىنىڭ جاقىن دوسى. كسرو كەزىندە ەكەۋى كامچاتكادا 6 جىل بىرگە بولعان ادامدار. سوندىقتان ماكەڭ ءبىزدىڭ راتمير ءالىمحان ۇلى تۋرالى قىزىق اڭگىمەلەر ايتىپ بەرۋى مۇمكىن”.
اديۋتانتتىڭ مىنا سوزىنە ءبىز ەلەڭ ەتە تۇستىك. سويتتىك تە وعان راحمەتىمىزدى ايتىپ, از-كەم ۋاقىتتان سوڭ ول مەگزەگەن اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتىنا قاراي بەت الدىق. جولشىباي ماشينە ءىشىندە پاپكانى دا الدىمىزعا اشىپ قويىپ, بولاشاق كەيىپكەرىمىزدىڭ ومىرىمەن تانىسىپ كەلەمىز. انكەتالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا راتمير كومراتوۆ 1951 جىلى جامبىل قالاسىندا ومىرگە كەلىپتى. اكەسى ءالىمحان 1912 جىلعى ەكەن. 1932-1936 جىلدارى تاشكەنتتەگى جانە تامبوۆتاعى اتتى اسكەر ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپتى. سودان سوڭ ەكى جىل بويى اق فيندەرمەن اراداعى سوعىسقا قاتىسىپ, اتاقتى ماننەرگەيم بەكىنىسىن الۋدا ونىڭ ۆزۆودى ۇلكەن ەرلىك كورسەتەدى. 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا الەكەڭ ءالى ەلگە قايتپاعان ەدى. ءتورت جىل بويعى وت كەشۋدە ءۇش رەت جارالانىپ, جەڭىس كۇنىن 3-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ اسكەرلەرىمەن بىرگە درەزدەن قالاسىندا قارسى الادى. سودان كەيىن 1945 جىلعى تامىزدا قيىر شىعىسقا اتتانىپ, جاپونيانىڭ كۆانتۋن ارمياسىن تالقانداۋعا قاتىسادى دا جەتى جىل ءىشىندەگى ءۇش سوعىستا كەۋدەسىنە ەكى جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ, وتان سوعىسى جانە قىزىل جۇلدىز وردەندەرى مەن “ەرلىگى ءۇشىن” مەدالىن قاداپ ەلگە ورالادى.
ءالىمحان اعا بەيبىت ومىردەگى ەڭبەگىندە دە ءوزىنىڭ ءتارتىپتى, تياناقتى, ادال قاسيەتىمەن ەرەكشەلەنە ءبىلىپتى. وعان ول كىسىنىڭ 10 جىل جامبىل قالالىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باستىعى, 12 جىل وسى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, قۇرمەتپەن زەينەتكە شىققاندىعى انىق دالەل. ال كەيىپكەرىمىزدىڭ اناسى روزا نىعمەتوللاقىزى پەداگوگ ەكەن. 45 جىل بويى مەكتەپتە ساباق بەرىپ, ءۇش بالانى تاربيەلەپ ءوسىرىپتى. ولار: 1948 جىلى ومىرگە كەلگەن رۋسلان, 1951 جىلى تۋعان راتمير جانە 1953 جىلعى روگداي ەكەن. بەرەكە-بىرلىگى مول وتباسىنى قالىپتاستىرىپ, كوپكە ۇلگى بولعان اكە مەن انا باۋىر ەتى – بالالارىنىڭ ازامات اتانعاندارىن كوزدەرىمەن كورىپ, كوڭىلدەرى جايلانعان. ءسويتىپ بارىپ, وتاعاسى الەكەڭ 1986, ال انالارى روزا 2000 جىلى باقيلىققا اتتانىپتى.
مىنە, وسى ابزال جانداردىڭ ورتانشى ۇلى راتميرگە كەلەر بولساق, ول ءوزى تۋىپ-وسكەن جامبىل قالاسىنىڭ ا.س.پۋشكين اتىنداعى № 8 ورتا مەكتەبىن ۇزدىك باعامەن بىتىرەدى. سويتەدى دە سەۆاستوپولدەگى اسكەري-تەڭىز ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسەدى. 1973 جىلى بۇل ءبىلىم ورنىنان يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلارمەن جۇمىس ىستەۋ ماماندىعىن الىپ شىققان لەيتەنانت راتمير كومراتوۆ قىزىل تۋلى تىنىق مۇحيتى اسكەري-تەڭىز فلوتىنا جىبەرىلەدى. سونداعى كامچاتكا تۇبەگى مەن كۋريل ارالدارىندا 9 جىل بولادى. بۇل وسىندا قىزمەت ىستەيتىندەر ومىرلەرىنىڭ كوپ بولىگى سۋ استىندا وتەتىن قۇپياسى مول قاتەرلى جۇمىس ەدى. تۋعالى مۇحيت تۇرماق تەڭىز نە كول كورمەگەن قازاق ۇلانى اتالمىش اسكەري قىزمەت بارىسىنداعى قيىندىقتاردىڭ بارىنە كونگەن. توزگەن. ءسويتىپ ءوزىنىڭ سوزگە ەرمەيتىن ادال, ەشكىمدى قياناتقا قيمايتىن ءادىل قاسيەتتەرىمەن ادامگەرشىلىگى مول ازامات ەكەنىن دالەلدەپ شىققان. وسىنداي ەرەكشەلىگىنىڭ ارقاسىندا راتمير ءالىمحان ۇلى 27 جاسىندا اتومدىق راكەتالىق-يادرولىق سۇڭگۋىر قايىقتىڭ توپ جەتەكشىسى, 30-ىندا ديۆيزيون كومانديرى بولادى. 1982 جىلى ورتالىقتىڭ سۇراتۋى بويىنشا قىزىل تۋلى تىنىق مۇحيتى اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ باسشىلىعى ونى وتە جاقسى مىنەزدەمەمەن كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا جىبەرەدى. مۇندا ول 6 جىلعا جۋىق وداقتاعى اسكەري ماقساتقا نەگىزدەلگەن قۇپيا كاسىپورىنداردىڭ وكىلى بولادى. وسىدان كەيىن 1988-1990 جىلدارى لەنينگرادتاعى ادميرال م.گ.كۋزنەتسوۆ اتىنداعى اسكەري-تەڭىز اكادەمياسىندا وقيدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن 1991 جىلعى 18 جەلتوقساندا رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورال قالاسىنداعى اسكەري كاسىپورىندارىن ارالاپ كورۋگە كەلگەن كوميسسيا قۇرامىندا ءجۇرىپ ەستىگەن راتمير كومراتوۆ رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە ەلگە ورالعىسى كەلەتىنىن ايتىپ حات جازادى. وسى ءوتىنىش نەگىزىندە ونى 1992 جىلى مامىردا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-پولكوۆنيك س.ق.نۇرماعامبەتوۆ قابىلدايدى. ساعادات قوجاحمەت ۇلىمەن اراداعى بولعان سول كەزدەسۋدەن كەيىن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە ەندى-ەندى قولعا الىنىپ, جاڭادان قۇرىلعالى جاتقان رەسپۋبليكا اسكەري-تەڭىز بازاسىنىڭ كومانديرى رەتىندە اقتاۋعا اتتانادى. مۇندا ول تابان اۋدارماي 6 جىل جۇمىس ىستەيدى. اق تەر, كوك تەر بولىپ ەڭبەكتەنگەن سونداعى سان ءتۇرلى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە الدىمەن كاسپيدىڭ ءبىزدىڭ ەل جاق بولىگىن كۇزەتەتىن تەڭىز جاعالاۋى پاترۋلدىك قىزمەتى, بەرتىن كەلە سۋ ايدىنىنا شىعاتىن فلوتيليا, سودان كەيىن بارىپ اسكەري-تەڭىز فلوتى ومىرگە كەلەدى. مۇنىمەن ءبىر مەزەتتە ول اقتاۋداعى اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتىن اشۋدىڭ نەگىزىن قالاپ, سوعان العىشارتتار جاساپ ۇلگەرەدى. مىنە, از عانا, تىپتەن از ۋاقىت ىشىندە وسىنداي جانقيارلىق ەڭبەگى مەن كەرەمەت ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ءۇشىن ەلباسىمىز 1998 جىلى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن راتمير ءالىمحان ۇلى كومراتوۆقا كونتر-ادميرال اتاعىن بەرىپ, رەسپۋبليكا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى ەتىپ تاعايىندايدى.
اديۋتانت جىگىتتىڭ بەرگەن پاپكاسىنداعى مالىمەتتەردەن جوعارىداعىداي جايتتەرگە كوز جەتكىزىپ بولا بەرگەنىمىزدە, جۇرگىزۋشىمىز اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتىنىڭ عيماراتىنا كەلىپ قالعانىمىزدى ايتتى. سودان از ۋاقىت وتكەن سوڭ ءبىز وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باستىعى, ءى رانگالى كاپيتان مارات تولەكباەۆتىڭ الدىندا وتىردىق.
– راتمير الىمحان ۇلىمەن مەن العاش رەت 1977 جىلى كامچاتكادا تانىسقان ەدىم, – دەپ باستادى كەلگەن شارۋامىزدىڭ ءمان-جايىن بىلگەن سوڭ ول كىسى. – سوندا رىباچە دەگەن بۋحتا بار بولاتىن. جاعالاۋى تولى ىعى-جىعى پوسەلكە ۇيلەرى. ءبىز قىزمەت ەتەتىن 8-ءشى سۇڭگۋىر قايىقتار ديۆيزياسى ساپارعا وسى جەردەن اتتانىپ, وسىندا قايتا ورالاتىن. تاپسىرما, ياعني, سۋ استىنداعى جورىق 3-4 ايعا سوزىلۋشى ەدى. ءاربىر اسكەري كەمەدە 120-130 ادامعا دەيىن بولاتىن. 400 مەتر تەرەڭدىكتە جۇزەتىنبىز. مىنە, سونداي ءبىر كەزەكتى الىس ساپاردان ورالىپ, جاعالاۋعا جاقىنداعان كەزىمىز ەدى. قاسىمدا سۇڭگۋىر قايىقتا بىرگە قىزمەت ىستەيتىن جالعىز قازاق جىگىتى, وسكەمەندىك ارناۋىت مۇقاتاەۆ دەگەن جولداسىم بار. ەكەۋمىز ليۋك اشىلا سالىسىمەن تازا اۋا جۇتۋ ءۇشىن تراپتى تارپىلداتا باسىپ جاعاعا ۇمتىلعانىمىزدا, كۇتىپ تۇرعان جۇرتتىڭ ىشىنەن لەيتەنانت شەنىندەگى قاراتورى جىگىتتى كورىپ قالدىق. قيمىلى وتە تەز ەكەن. باتىل باسىپ كەلدى دە: “تاتارسىڭ با, كىمسىڭ؟” – دەدى ماعان تىكە قاراپ. “قازاقپىن, – دەدىم وعان. – تۇركىستان قالاسىنانمىن”. “مەن دە قازاقپىن. جامبىلدانمىن”.
مىنە, راتميرمەن ەڭ العاش وسىلاي تانىسقان ەدىم. جولداستىق قارىم-قاتىناسىمىز بەن دوستىعىمىز سول كەزدەسۋدەن باستاۋ الدى دەسەم ەش قاتەلەسپەيمىن. كامچاتكادا, ارينە, ونىمەن جۇبىمىز جازىلماي, ۇدايى بىرگە ءجۇرىپ تۇردىق دەپ وتىرىك ايتا المايمىن. ويتكەنى, اسكەري قىزمەت بابى وعان كوپ مۇمكىندىك بەرە قويمادى. سوعان بايلانىستى ءبىر-ءبىرىمىزدى سيرەك كورەتىنبىز. نەگە دەسەڭىز, ول دا, مەن دە 8-ءشى ديۆيزياداعى ەكى ۇلكەن “رپكسن” (راكەتنو پودۆودنىي كرەيسەر ستراتەگيچەسكوگو نازناچەنيا) دەپ اتالاتىن كەمەدە بولدىق. ونداعى جۇمىس ءتارتىبىنىڭ ەشكىم بىلمەيتىن قۇپيالىعىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بىلاي قويعاندا, اتقاراتىن قىزمەتىمىز وتە اۋىر ەدى. ۆاحتاعا تاڭعى ساعات 6-دا تۇرىپ, سمەنانى تۇنگى 12-دە ءبىر-اق وتكىزىپ بەرەتىنبىز. ءار كرەيسەردە 16 بالليستيكالىق راكەتادان بولدى. سونى كىرپىك قاقپاي كۇزەتۋ كەرەك. ورتالىقتان دابىل كەلىپ تۇسسە بارىنە دە دايىن تۇرۋعا ءتيىس ەدىك.
1982 جىلى راتمير ماسكەۋگە كەتتى دە كوپ ۋاقىت بويى حابارلاسا الماي, ءبىر-بىرىمىزدەن كوز جازىپ قالدىق. تەك, 1992 جىلى كەزدەيسوق جاعدايدا, رەسپۋبليكا قورعانىس ءمينيسترى س.ق.نۇرماعامبەتوۆتىڭ قابىلداۋ بولمەسىندە ۇشىراسىپ قالماسىمىز بار ما؟! وسى كۇتپەگەن كەزدەسۋدە ەكەۋمىز شۇرقىراي تابىسىپ, ىلە-شالا ول دا, مەن دە اتالمىش ۆەدومستۆو باسشىسىنان جاڭا ءارى جاۋاپتى قىزمەت اتقارۋعا بۇيرىق الىپ شىقتىق.
بۇل تاعدىر دەگەنىڭىزدى قويسايشى... راتمير الىمحان ۇلىمەن ءۇشىنشى رەت جول تۇيىستىرگەن تۇسىمىز 2003 جىلى وسى اقتاۋدا بولدى. ول كەزدە سىزدەردىڭ كەيىپكەرىڭىز مۇنداعى باتىس اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى ەكەن. ال مەن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت اشىلعان اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتىنىڭ باستىعى مىندەتىن اتقارۋعا كەلگەن ەدىم. سودان بەرى بىرگەمىز. اقتاۋدىڭ 13-ءشى شاعىن اۋدانىنداعى 23-ءشى ۇيدە قاتار تۇرىپ جاتىرمىز. اۋلەتىمىز وسىندا ءوسىپ-ونۋدە. ال ءوزىمىز قادەري-حالىمىزشە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءاسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋدامىز.
ماكەڭ جوعارىداعى سوزدەردى ايتتى دا ءبىراۋىق ءۇنسىز قالدى. ءبىز وسى ءساتتى پايدالانىپ ول كىسىگە دوسى تۋرالى ونىڭ بويىندا تاعى قانداي ۇلگى تۇتاتىن قاسيەتتەر بار ەكەنىن سۇراپ ۇلگەردىك.
– ول مەيىربان, اقكوڭىل جىگىت, – دەدى ساۋالىمىزعا ىلە جاۋاپ قاتقان اڭگىمە يەسى. – قازاقتا “باتىر – اڭعال” دەگەن ءسوز بار ەمەس پە. راتمير ءدال سونىڭ ءوزى. مۇنى ونىڭ الىپ دەنە ءبىتىمى, كەيبىر قيىن ءىس كەزدەسسە تايساقتاماي, بىردەن باس-كوز جوق قويىپ كەتەتىن جۇرەكتىلىگى, جاسى جەر ورتاسىنا جەتسە دە جاس بالاعا ءتان اڭقاۋ, سەنگىش كوڭىلى انىق دالەلدەيدى عوي دەپ ويلايمىن. سودان سوڭ.., ءيا سودان سوڭ وتىز جىلداي ورىس ورتاسىندا جۇرسە دە ول قازاقىلىعىنان ايىرىلماعان ادام. ولاي دەيتىنىم, 1998 جىلى ءراتميردىڭ ءىنىسى روگداي, 2000 جىلى اناسى روزا قايتىس بولعاندا ناعىز ءجون بىلەتىن مۇسىلمان بالاسى ەكەنىن كورسەتتى. ەلىنە بارىپ كەلىسىمەن وسى اقتاۋداعى كورشى-كولەمدى جيناپ قۇران وقىتتى. دۇعا جاسادى. قاراپايىم دا سالماقتى قالپىنان اينىماي جينالعاندارعا ءتالىم-تاربيەلىك اڭگىمەلەر ايتتى. مۇنى اتا بالاسىنا لايىق كورگەندىك بەلگىسى دەپ بىلگەن ءجون.
– ءسوزىمدى ءراتميردىڭ كوپ ەشكىم بىلمەيتىن ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتۋمەن اياقتايىن, – دەدى ءماكەڭ جوتكىرىنىپ قويىپ. – ونىڭ ولەڭ جازاتىنى بار. ورىس تىلىندە. دوسىمىزدىڭ بۇل ونەرىنە شىمكەنتتەگى 2-ءشى بۇكىلارميالىق كەڭەستە كوز جەتكىزىپ ءتانتى بولعانبىز. سول جيىندا ول ەلباسى تۋرالى مىناداي ولەڭ جولدارىن وقىپ, زالدى ءدۇر سىلكىندىرگەنى بار: “بوگوم داننىي ليۋديام ناشيم, سىن نارودا نۋرسۋلتان. ۆ ترۋدنىي چاس سترانۋ ۆوزگلاۆيل, سۋۆەرەننىي كازاحستان. بىلو ترۋدنو سويۋز راسسپالسيا, پوتەرياليس سۆيازي ۆسە, ەكونوميكا ۋپالو, دەنگي ستالي نە ۆ تسەنە. ي نيكتو توگدا نە دۋمال, پرەزيدەنتوم داجە ستات. وچەن ترۋدنو توگدا بىلو, ۆسيۋ سترانۋ رۋكاح دەرجات. ي ۆ پوسلاني نارودۋ, ۆەرتە منە سكازالي بى, چتو زادۋمال تو يسپولنيۋ, يا دەرجۋ سلوۆو سۆوي. مى ۆام ۆەريم, ۆى پريمەر نام, كاك رابوتات, كاك سلۋجيت. دوروجيت سۆويم نارودوم, ي نارود ۆەس سۆوي ليۋبيت”.
... اقتاۋعا بارعان ءىسساپاردان استاناعا قايتىپ ورالعان سوڭ ءبىر اي وتكەندە جاڭا وقيعانىڭ كۋاسى بولدىق. كونتر-ادميرال راتمير ءالىمحان ۇلى كومراتوۆ ەلورداعا قورعانىس مينيسترىنىڭ ورىنباسارى بوپ كەلدى. “بۇل كىسىمەن ەندى انىق كەزدەسەتىن شىعارمىز. ءسوز جوق, وسى جولى جۇزدەسەتىنىمىز انىق”, – دەپ ويلاعانبىز سول ساتتە. بىراق ءبارىبىر بولمادى. بىردە: “جۇمىسقا ەندى عانا كىرىسىپ جاتىرمىن. كەلە سالىپ سۇحبات بەرگەنىم ۇيات شىعار. ۋاقىت ءوتسىن. سوندا ءاڭگىمەلەسەرمىز”, – دەدى راتمير ءالىمحان ۇلى تەلەفونمەن سىپايى عانا. ەكىنشىسىندە: “ىسساپارعا كەتتى. مينيسترلىككە جارتى ايدان كەيىن ءبىر-اق ورالادى”, – دەدى كومەكشىسى. ءۇشىنشى رەتكى ءوتىنىشىمىزگە: “مىنە, مىنە... ءسىزدى ەندى قابىلدايدى. ەسكەرتىلىپ ايتىلعان. كۇتىڭىز”, – دەگەن جاۋاپ الدىق قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن. ءوستىپ جۇرگەندە... ءيا... وسىدان ەكى اپتا ۋاقىت بۇرىن بولۋى كەرەك, كونتر-ادميرال كومراتوۆ جاسىنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى اسكەري جارعىداعى تارتىپپەن وتستاۆكاعا شىعىپتى.
“جاقسى بولدى! اڭگىمەلەسۋگە ەندى ۋاقىتى بولاتىن شىعار”, دەدىك جوعارىداعى حاباردى ەستىگەندە ءبىز. ءيا, ونىمەن ەندى سۇحباتتاسۋعا بولادى. قالعان ءسوزدى سودان كەيىن ايتىپ, جازارمىز. قازىرشە وسىعان قاناعات ەتە تۇرايىق, قۇرمەتتى وقىرمان.
جانبولات اليحان ۇلى (اۋپباەۆ),
جولامان بوشالاق.
استانا.