كولدەتىپ سۋارۋدىڭ پايداسى كول-كوسىر

مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن اۋىل-اۋىلدارعا بارىپ, ءتيىستى جۇمىستاردى جۇرگىزدىك. ماماندار بارلىق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى حالىققا مۇقيات ءتۇسىندىردى. جاقىندا ەلباسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ, Nur Otan پارتياسى مەن پارلامەنت ماجىلىسىندەگى فراكتسيا مۇشەلەرى قاتىسقان جيىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى حالىق بىلمەي جاتىر» دەپ وتە ورىندى ەسكەرتۋ ايتتى. وسى رەتتە ءبىز قازىر اۋداننىڭ ءاربىر اۋىلدارىنا ۇلكەن-كىشىسىنە قاراماي ەكى-ءۇش رەتتەن بارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى نەسيە مەن جەڭىلدىكتەردى قالاي الۋعا بولاتىنىن ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىز. ارنايى كوميسسيا دا قۇردىق. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «اۋىل شارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق سالىنىمدار كەزىندە كەتكەن شىعىندارىن ءىشىنارا وتەۋ» دەپ اتالاتىن ەرەجەسى بار. سونىڭ ىشىندە «جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ, ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە مال شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ (قۇدىق, ۇڭعىما قازۋ) دەگەن تارماق بار. وسى باعدارلاما اياسىندا اياگوز وڭىرىندە 2017 جىلى 77 قۇدىق قازىلسا, بيىل بۇل كورسەتكىش ارتىپ, اۋدانداعى شارۋا قوجالىقتارىنا 200-گە جۋىق قۇدىق ورناتىلدى. حالىق قۇدىق قازدىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىنىپ وتىر. ءبىر جاقسىسى, قازىلعان قۇدىق شىعىنىنىڭ 80 پايىزىن مەملەكەت تولەيدى. قازىر ءبىز اياگوز اۋدانى اۋماعىنداعى بۇرىن جابىلىپ قالعان قۇدىقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ جاتىرمىز. سول جەرلەردە مال قورالارى پايدا بولىپ, جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا. جوعارىدا اتاپ وتكەن ەرەجە شەڭبەرىندە قۇدىق قازىلعاننان كەيىن كۇننەن قۋات الاتىن كۇن باتارەيالارى تەگىن قويىلادى. بۇگىندە اۋدانداعى 400-گە جۋىق شارۋا قوجالىعىنا 450 كۇن ساۋلەلىك پانەلدەرى قويىلدى. جالپى, الداعى ءۇش جىلدا كەڭەس زامانىندا جابىلىپ قالعان قۇدىقتاردىڭ بارلىعىن قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا دا جوسپار-جوبالارىمىز بار. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە سۋارمالى جەرلەردى يگەرۋ ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. اگرونوميا عىلىمىندا كولدەتىپ سۋارۋ (ليماننوە وراشەنيە) دەگەن ۇعىم بار. كولدەتىپ سۋارۋ دەگەنىمىز – كوكتەمدەگى تاسقىن سۋلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ, ونى جولدان توقتاتىپ الىپ, شابىندىقتارعا جىبەرۋ. كەڭەس زامانىندا اياگوز اۋدانىندا, بۇرىنعى شۇبارتاۋ اۋدانىن قوسا العاندا 30 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردە كولدەتىپ سۋارۋ ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. وسى كەرەمەت جۇيەنى قازىر قايتا قولعا الاتىن كەز جەتكەن سەكىلدى. كولدەتىپ سۋارۋدى قولعا الۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى بۇرىنعى سۋ توسپالارىن قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇرىنعى سۋ توسپالارىنىڭ بويىنداعى سۋ جۇرەتىن ارنالار بىتەلىپ قالعان. 30 جىلدان بەرى تازالانباعان. سۋ توسپالارىنىڭ كوپشىلىگى جارامسىز. بۇرىن كولحوز-سوۆحوز كەزىندە جىل سايىن جوندەلىپ, كوكتەمگە دايار تۇرعان. كوكتەمگى ءبىر-ەكى اي بولاتىن تاسقىن كەزىندە سۋدى سۋ توسپالارى ارقىلى توسىپ, ۇستاپ الىپ, شابىندىقتارعا جىبەرىپ وتىرعان. ءبىر مىسال ايتايىن. اياگوزدىڭ شۇبارتاۋ وڭىرىندە قوساعاش جانە مادەنيەت دەگەن اۋىلدار بار. كەڭەس زامانىندا تەك وسى ەكى اۋىلدا عانا 6 مىڭ گەكتاردان استام جەر كولدەتىپ سۋارىلعان. عالىم-اگرونوم, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى رەتىندەگى مەنىڭ ويىم مىناداي: قازىر اۋداندا بىردە-ءبىر گەكتار جەردى كولدەتىپ سۋارىپ جاتقان جوقپىز. بۇرىن ءبىر گەكتارىنا ءبىر-ءبىر جارىم توننا, ياعني 10-15 تسەنتنەردەن ءشوپ الىنعان. قازىر ەكى-ءۇش تسەنتنەردەن اسپايدى. 7-8 ەسە كەم. مال باسىن كوبەيتەمىز دەيمىز. قايتىپ كوبەيتەمىز؟ سۋ بار. سونى بۇرا الماي وتىرمىز. شارۋا قوجالىقتارىنا ءجيى بارىپ جۇرەمىز. «مال باسىن كوبەيتكىمىز كەلەدى, بىراق ءشوپ جەتپەيدى» دەپ شاعىنادى ءبارى. ەگەر كولدەتىپ سۋارۋ جۇيەسىن قولعا الساق بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بولادى. مال باسىن ءۇش ەسەگە كوبەيتۋگە بولادى. جۇمىس ورىندارى دا اشىلادى. بۇگىندە كولدەتىپ سۋارۋ قولعا الىنباعاننان كەيىن جەردىڭ قۇنارلىلىعى تومەندەپ بارادى. سەبەبى, جەردى قوسىمشا مينەرالدىق, ورگانيكالىق زاتتارمەن نارلەندىرىپ جاتقان جوقپىز. حالقىمىزدا «جەتى رەت جاۋعان جاڭبىردان جەلىپ وتكەن سۋ ارتىق» دەگەن كەرەمەت ءسوز بار. جەردى كوكتەمدە ءبىر مارتە جاقسىلاپ سۋارعاننىڭ ءوزى ءبىر جىلعا ارتىعىمەن جەتەدى. تاسقىن سۋ جەرگە سىڭسە ءشوپ بىتىك شىعادى. كولدەتىپ سۋارۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, تاسقىن سۋىن جولدان توسىپ الىپ, شابىندىققا جىبەرگەن كەزدە قانشاما ورگانيكالىق زاتتار كەلەدى. قانشاما ءشوپتىڭ تامىرلارى, نەشە الۋان ءشوپتىڭ تۇقىمدارى كەلەدى. ولار شابىندىققا جايىلعاننان كەيىن جاڭا شوپتەر شىعىپ, جەردىڭ قۇنارلىلىعى ارتا باستايدى. بۇرىن شابىندىق جەر وسىلايشا ورگانيكالىق زاتتار ارقىلى بايىپ وتىرعان. سول كەزدەرى ءبىر شارشى مەتردە قانشاما وسىمدىك وسكەن, قازىر جۇزگە جەتپەيدى. سەبەبى, جەر توزعان. بۇل جۇيەنى قولعا الساق, بىرىنشىدەن, ءشوپتىڭ كولەمى ارتادى, ەكىنشىدەن, جەر تىڭايادى, ۇشىنشىدەن, مال باسى كوبەيەدى, تورتىنشىدەن, جۇمىس ورىندارى اشىلادى. جاۋىن بولماعان, قۋاڭشىلىق جىلدارى كوپ شارۋا قوجالىقتارى «قىستان شىعا الماي قالامىز» دەپ مالدارىن ساتىپ جىبەرەدى. سەبەبى, شابىندىقتا ءشوپ از. وسى جۇيە قولعا الىنسا شارۋا قوجالىقتارى ءبىر-ەكى اي ەڭبەكتەنىپ, ءوز شابىندىقتارىن سۋارىپ الاتىن بولادى.

بۇرىن اياگوز اۋدانى اۋماعىندا 4 سۋ توسپاسى بولعان. قازىر تورتەۋى دە ىستەمەي تۇر. سۋ توسپالارىنىڭ ورىندارى تۇر. ونىڭ بىرەۋى 50-60 پايىزعا دايىن, قالعان ۇشەۋى توزعان. اۋدان اۋماعىنداعى بۇرىنعى سۋ توسپالارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە قاراستى «قازسۋشار» مەملەكەتتىك مەكەمەسى تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ, اۋداندا فيليالى اشىلسا, فيليال جوعارىداعى مەكەمەنىڭ تەڭگەرىمىنە الىنسا دەگەن تىلەگىم بار. «قازسۋشار» مەكەمەسى بىزگە قولداۋ بىلدىرسە, ەڭ بولماعاندا ءبىر سۋ توسپاسىن جوندەتىپ الساق, 6-8 مىڭ گەكتار جەردى كولدەتىپ سۋارۋعا بولادى. ەگەر فيليال اشىلىپ, وعان 10 شتات بەرىلىپ, ءتيىستى تەحنيكالارمەن قامتاماسىز ەتىلسە, اۋدانداعى سۋ توسپالارىن ءبارىن جىلدا دايىنداپ وتىرار ەدىك.

اياگوز اۋدانىندا وزەندەر از ەمەس. قازىر كوكتەمگى تاسقىن سۋلارى اياگوز ارقىلى بالقاشقا قۇيىلىپ جاتىر. كوكتەمدە ەكى كوزىمىز ءتورت بولىپ, تاسقىندى كۇتىپ وتىرامىز. سوسىن «ويباي, اۋىلداردى سۋ الىپ كەتتى» دەپ سانىمىزدى ۇرامىز. قازىر ءبارىن تابيعاتقا يتەرە سالامىز. «تابيعات كىنالى» دەيمىز دە جىلى جاۋىپ قويامىز. ەگەر ءبىز تاسقىندى جولدان ۇستاپ الىپ, توسپالارعا, ارنالارعا بۇرىپ, شابىندىقتارعا جىبەرسەك, اۋىلداردى سۋ الماس ەدى. نەگە كەڭەس زامانىندا اۋىلداردى سۋ المادى, قازىر نەگە تاسقىن كوپ؟ قازىر مۇنىڭ ءبىرى دە جوق, سۋ توقتاۋسىز كەلەدى دە اۋىلدى باسادى. تارباعاتاي اۋدانىندا جۇمىس ىستەگەندە 8 مىڭ گەكتار شاماسىنداعى جەردى كولدەتىپ سۋاردىق. قارعىبا مەن بازار وزەندەرىنىڭ سۋىن جول-جونەكەي كوكتۇبەك, ءساتباي اۋىلدارىنا بارعانشا سۋ رەتتەگىشتەر ارقىلى شابىندىقتارعا جىبەردىك. سول ارقىلى كوپتەگەن اۋىلداردى تاسقىننان امان الىپ قالدىق.

قازىر ءبىز اۋداننىڭ اۋىل شارۋا­شى­لى­عى سالاسىنداعى زور الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, «اياگوز اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق تابىسىن جاقسارتۋ» دەپ اتالاتىن باعدارلاما دايىنداپ جاتىرمىز. باعدارلاما اياسىندا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ءوز اۋلاسىندا مال, قۇس وسىرۋىنە مۇمكىندىك بەرسەك, سول ارقىلى ولاردى جۇمىسپەن قامتىساق دەيمىز. جاسىراتىنى جوق, قازىرگى تاڭدا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى اۋلالارىندا مال ۇستامايدى, قۇس وسىرمەيدى. وسى رەتتە ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, اۋداننىڭ ءاربىر اۋىلىنداعى تۇرعىنداردىڭ قانشاسى مال ۇستايتىنىن, قانشاسى ۇستامايتىنىن انىقتاپ, ساراپتاما جاساماق ويىمىز بار. اۋىل تۇرعىندارى نەگە مال ۇستامايدى؟ ونىڭ ءبىر سەبەبى, ءشوپتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ءشوپ باعاسىنىڭ قىمباتتىعى. ءشوپتى ءوسىرۋ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كولدەتىپ سۋارۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر ءبىز وسى جۇيەنى قولعا الىپ, ماسەلەن, اۋداندا 20 مىڭ گەكتار جەردى كولدەتىپ سۋارساق, 20 مىڭ توننا ءشوپ الامىز. ءشوپ كوپ بولسا باعاسى دا سوعۇرلىم ارزان بولادى. قازىر ءشوپ از بولعان سوڭ باعاسى قىمبات. تارباعاتايدا جۇمىس ىستەگەندە ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا مال بورداقىلايتىن تۇرعىندار سانى ساۋساقپەن سانارلىق بولسا, قازىر مىڭعا جۋىق وتباسى وسى پايدالى ىسپەن شۇعىلدانىپ جاتىر. سونداعى تاجىريبەنى اياگوزگە دە ەنگىزىپ, ءاربىر ۇيدە 10, 20 باس­تان مال بورداقىلاۋعا قول جەتكىزسەك دەگەن ويىمىز بار. بۇل جۇمىس اۋداندا باستالىپ كەتتى دەۋگە دە بولادى. قازىر اياگوزدە كەيبىر كوپ بالالى انالار اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك قارجىسىنا مال الىپ, بورداقىلاي باستادى. قىرداعى اعايىن بورداقىلاعان مالدارىن اياگوز قالاسىندا اپتا سايىن وتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىندە وزدەرى ساتىپ, اق ادال ەڭبەكتەرىنىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتىر. العاشقى كەزدە جارمەڭكەدە 7-8 ءىرى قارا ساتىلعان, قازىر اپتا سايىن 30-40 ءىرى قارا مال ساتىلۋدا. جارمەڭكەدەگى باعا بازاردان 25-30 پايىزعا تومەن. جارمەڭكەنى ايتىپ وتىرعانىم, كولدەتىپ سۋارۋ قولعا الىنىپ, ءشوپ كوبەيسە, جۇرت مال ۇستاپ, ونى ساۋداعا شىعارىپ, ءال-اۋقاتىن ارتتىرارى انىق.

جالپى, كولدەتىپ سۋارۋ جالعىز اياگوز ءۇشىن ەمەس, ءوڭىردىڭ وزگە دە اۋداندارى ءۇشىن اسا وزەكتى. اۋىل-اۋىلداردى ارالاعان سايىن كەڭەس زامانىندا اگرونوم, زووتەحنيك بولىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن ازاماتتار, اقساقالدار «نەگە كولدەتىپ سۋارۋ جۇيەسىن قولعا المايمىز, نەگە ارنايى قاراجات ءبولىنىپ, نەگە ارنايى باعدارلاما قابىلداۋعا بولمايدى؟» دەپ سۇراپ جاتادى. كولدەتىپ سۋارۋدىڭ پايداسى مەن ارتىقشىلىقتارىن, ەل مەن جەرگە تيگىزەر يگىلىگىن جوعارىدا ايتتىق. سوندىقتان كولدەتىپ سۋارۋ تۋرالى ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانسا دا ارتىق ەتپەس ەدى دەپ ويلايمىن.

دىلدابەك ورازباەۆ,

اياگوز اۋدانىنىڭ اكىمى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

شىعىس قازاقستان وبلىسى