ساقتانساق – ساقتايدى
سارسەنبىدە توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.بوجكو باستاعان جەدەل توپ كەندى التايعا كەلىپ تارباعاتاي, زايسان اۋداندارىنىڭ سۋ باسىپ قالعان اۋىلدارىندا بولدى.
شىعىستىڭ ءسانى مەن ءمانى بيىل كەتىپ-اق تۇر. تاۋەلسىزدىك العان 19 جىلدىڭ ىشىندە العاش رەت وبلىس ورتالىعىندا ناۋرىز مەرەكەسى اتالىپ وتىلگەن جوق. وسكەمەننىڭ قاس-قاباعىنا قاراعان قالالار مەن اۋدانداردا دا ناۋرىز تويلانبادى. ونىڭ ءوزىندىك سەبەبى بار. سوڭعى ءۇش اي بويى كەندى التاي قاتتى اياز بەن بوران-شاشىننان كوز جازبادى. قىس بويى اۋداندار مەن قالالاردى جالعاستىراتىن كۇرە جولدار اپتالاپ جابىلىپ قالدى. مىنە, سوڭعى ءبىر اپتا بويى جولدار تاعى دا تىعىندالدى.
كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋىنان, ەكى تاۋلىك بويى جاۋعان جاڭبىردان سوڭ وبلىستىڭ تارباعاتاي, اباي, زايسان, ۇلان, كۇرشىم اۋداندارىندا تاۋداي بولىپ ۇيىلگەن قالىڭ قار كۇرت ەرىپ, حالىقتىڭ مازاسىن الا باستادى. جاعداي اسىرەسە, تارباعاتاي اۋدانىندا كۇردەلى. وتكەن سەنبىدە وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ وسى اۋداندا بولعان كەزدە تاسقىن سۋ باسقان بىرقاتار اۋىلداردا بولىپ, اپات زارداپتارىن ءوز كوزىمەن كوردى. سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءجونىندە قۇرىلعان اۋداندىق شتابتىڭ ءماجىلىسىندە ءوڭىر باسشىسى اپاتتىڭ ورىن الۋىنا جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ تاپسىرمالارعا سالعىرت قاراعانى, بەيقامدىعى سەبەپ بولعانىن اشىق ايتتى. ول ءۇشىن كىنالىلەردى جازاعا تارتاتىنىن دا جەتكىزدى.
اۋداندا بەس ەلدى مەكەندى سۋ الىپ كەتكەن. دۇلەي تاسقىن 650 تۇرعىن ءۇي, سەگىز جۇزگە تارتا قورا-قوپسىنى بۇلدىرگەن. جەكە مەنشىكتىڭ ەكى مىڭعا تارتا ءىرى قاراسى, وڭ مىڭنان استام قوي-ەشكىسى, جەتى ءجۇزدەي جىلقىسى ارام ءولدى. كوكجىرا, جەنتىكەي, قىزىل جۇلدىز, قىزىلكەسىك, كوكتۇبەك اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى سۋ تاسقىنىنان كوپ زارداپ شەكتى.
– تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى م.ساپارعاليەۆ باستاعان توپ قازىر سۋ باسىپ قالعان اۋىلداردا ءجۇر, – دەپ حابارلاستى بىزدەن اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باستىعى ا.تايشوگەلوۆ. – ولار تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, سىن ساتتە سابىرلىلىق ساقتاۋعا شاقىردى. بەس ەلدى مەكەننىڭ 3927 تۇرعىنى اۋدان ورتالىعى اقسۋاتتاعى, ساتباەۆ, تانا مىرزا, قارعىبا, قاراسۋ اۋىلدارىنداعى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارعا, اقسۋاتتاعى ينتەرناتقا ورنالاستىرىلدى. ولارعا ىستىق تاماق جەتكىزىلدى, باسقا دا جاعداي جاساۋدامىز.
تابيعات اپاتى اكەلگەن شىعىن وتە زور. مال-جان, قورا-قوپسى, ءدۇنيە م ۇلىكتى بىلاي قويعاندا, اسا قاجەتتى كوپىرلەردى دە سۋ شايىپ, ىستەن شىقتى. قىزىلكەسىك اۋىلىنداعى, قۇمكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قارعىبا وزەنى ۇستىندەگى كوپىرلەر ىستەن شىعىپ, اۆتوكولىك قاتىناسى توقتاپ قالدى. بۇگىنگە دەيىن قۇتقارۋ جۇمىستارىنا ءبىر جارىم مىڭداي ادام تارتىلىپ, ءۇش جۇزدەن استام تەحنيكا قوسىلعان. قوستاناي, كوكشەتاۋ, ەكىباستۇز, قاراعاندى قالالارىنان كەلگەن 155 قۇتقارۋشى مەن 37 تەحنيكا اۋدان تۇرعىندارىنا كومەكتەسۋدە. سىن ساتتە وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ تىكۇشاقتارى جۇزدەگەن ادامدى قاۋىپسىز جەرگە جەتكىزىپتى.
سالعىرتتىق سان سوقتىرادى دەگەن. وسىمەن اپاتتىڭ الدىن الدىق دەسەك قاتەلەسەمىز. ەگەر اۋا رايى سۋىتىپ كەتپەگەندە نە بولارى بەلگىسىز ەدى. كۇن سۋىعان سوڭ تاسىعان توپان سۋ ءبىر مەزەت تىنىش تاپقانداي بولدى. بۇل ادامداردىڭ ەس جيىپ الۋىنا جاعداي جاسادى.
وسىدان بىرەر اپتا بۇرىن زايسان اۋدانىندا دا كۇننىڭ كۇرت جىلۋىنان قالىڭ قار ەرىپ, قاۋىپتى جاعداي تۋعان. شىلىكتى اۋىلى مەن 90 وتباسى تۇراتىن تاسباستاۋ اۋىلىن سۋ الا باستادى. “التاي ادام” مەكەنى شىلىكتى قورعانىنا دا قاۋىپ ءتوندى. اۋدان اكىمى ءا.مۇقتارحانوۆ باستاعان توپ بىردەن كومەككە جەتىپ, سۋ استىندا قالعان 34 ءۇيدىڭ جاندارىن قاۋىپسىز ايماققا كوشىردى. توعىز ءۇي جارامسىز دەپ تانىلدى.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.ءتۇسىپبەكوۆ ءبىر اپتادان بەرى وسى وڭىردە ءجۇر. ول دەپارتامەنت, باسقارما باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە رەت ءماجىلىس وتكىزدى. ونداعى ماقسات – اپاتتىڭ الدىن الۋ شارالارىن بەلگىلەۋ, سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە كومەك قولىن سوزۋ. ال كومەك ەلىمىزدىڭ ءبىراز وبلىستارىنان كەلىپ جاتىر. بىرنەشە قار تازالايتىن تەحنيكا, تجم-ءنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى وسى ايماققا دەر كەزىندە كەلىپ جەتتى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.تۇسىپبەكوۆ, وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى رۋسلان نۇرباتشانوۆ, وبلىستىق اۆتوكولىك جولدارى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى سايرانبەك بارماقوۆ قولدان كەلگەن كومەگىن جاساۋدا. ال اۋدانداعى ىسكەر ازاماتتار بولات نۇراسىل, قۋات ءابجانوۆ, ا.دۋدنيك ءوز تەحنيكالارىمەن قالىڭ قاردى تازالاپ, جەرلەستەرىنە كومەك كورسەتۋدە. اۋدانعا 114 ميلليون تەڭگە كومەك بەرىلىپتى. وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, ىسكەر قىز اەليتا ابىشەۆا 178 مىڭ تەڭگەنىڭ ازىق-ت ۇلىگىن جىبەرسە, ا.دۋدنيك 20 توننا كومىر, قوجالىق يەسى ءداۋلەتبەك مىقيانوۆ تا قارجى بولگەن. مايقاپشاعاي كەدەنىنىڭ باستىعى مۇحامەتجان ابدىرازاقوۆ 40 جۇپ سۋ وتكىزبەيتىن ەتىك, كۇرىش, كەسپە, باسقا دا تاعامداردى جەرلەستەرىنە بەرىپتى.
– ۇيدەنە سۋ قويماسىنان قاۋىپ جوق. ول كۇندىز-ءتۇنى باقىلاۋدا. كەندىرلىك سۋ قويماسى بەرىك, سۋ ءمولشەرى قالىپتى جاعدايدا. قاراتال, سارىتەرەك, كەڭساي اۋىلدارىن سۋ باسپاۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك شارالارىن اتقارىپ جاتىرمىز. ءار اۋىلدا كۇندىز-ءتۇنى كەزەكشىلىك جاسالادى, تەلەفون ورناتىلعان. ءبولىم, سالا باسشىلارى ءار اۋىلدىق وكرۋگتە قىراعى كۇزەتتە تۇر, دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى قازبەك بيقاداموۆ.
وبلىستىڭ ءۇرجار, اياگوز, اباي, كۇرشىم, كاتونقاراعاي, ۇلان جانە باسقا دا اۋداندارىندا سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تىنباي جۇمىس ءجۇرگىزىلۋدە. ءبىز جاقىندا ۇلان اۋدانىنىڭ گەراسيموۆ اۋىلىندا بولىپ قايتتىق. مۇندا ونشاقتى كۇن بۇرىن اۋىلدىڭ ءوڭتۇستىگىندە ورنالاسقان سۋ بوگەنى بۇزىلىپ, ءبىراز ۇيلەردى سۋ باسىپ قالعان. قازىر بوگەندى تىعىنداۋ جۇمىستارى اياقتالىپ قالىپتى.
وبلىستا 83 سۋ قويماسى بار. بۇقتىرما, وسكەمەن, ءشۇلبى, كىشى ءۇلبى گيدروستانسالارى قاتاڭ كۇزەتتە. بۇقتىرما مەن وسكەمەن گەس-ءىنىڭ سۋ مولشەرى تۇراقتى ازايتىلىپ تۇرادى. وسكەمەننىڭ جوعارى جاعىنداعى كىشى ءۇلبى جاساندى سۋ قويماسىنىڭ قاۋپى سەيىلەر ەمەس. مۇندا 60-80 ميلليون تەكشە مەتر سۋ جينالىپ قالعان. سۋ قويماسىن وسىدان 75 جىل بۇرىن جەر اۋدارىلعاندار كادىمگى تاس, قيىرشاقتاس, قۇممەن بەكىتىپ سالعان. 75 جىلدا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن سۋ قويماسى اپاتقا ۇشىراسا, وسكەمەننىڭ وزەگى تارىلا تۇسەدى. ەندەشە, سۋ قويماسىنا نازار اۋداراتىن كەز كەلدى. 38 ورتا, شاعىن سۋ بوگەندەرىن, 36 كولشىك جانە وننان استام كانالداردى دا قامقورلىققا الساق, ۇتىلمايمىز. ەرتىس, بۇقتىرما, ۇبا وزەندەرى جانە 600-دەن استام كىشى وزەندەر 7109 نىسانعا جانە 100 مىڭنان استام ادامعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر.
سارسەنبى كۇنى توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.بوجكو باستاعان جەدەل توپ وسكەمەنگە ۇشىپ كەلدى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆپەن بىرگە ولار تىكۇشاقپەن تارباعاتاي اۋدانىنىڭ جونتىكەي, كوكجىرا اۋىلدارىنا باردى.
اتالعان ەكى اۋىل اپاتتان قاتتى زارداپ شەككەن. جونتىكەيدەن ءبىر جارىم مىڭ ادام, ال كوكجىرا اۋىلى تولىعىمەن قاۋىپسىز ايماققا كوشىرىلىپتى. قازىر بۇل جەردە قاراعاندى, قىزىلوردا, كوكشەتاۋ, ءجانە پاۆلوداردان كەلگەن قۇتقارۋشى توپ قىزۋ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتكەن. اۋىل تۇرعىندارىمەن جۇزدەسۋدە وبلىس اكىمى تۇرعىنداردى سالماقتى ءارى شىدامدى بولۋعا شاقىردى. ء“بىز سىزدەرمەن بىرگەمىز. ەلباسىنىڭ ءوزى شىعىس وڭىرىندەگى اپاتتى ءبىلىپ وتىر, كومەگىن جاساۋدا. جەدەل توپ وسىمەن ەكىنشى رەت ءبىزدىڭ وبلىسقا كەلىپ وتىر” دەسە, مينيستر ۆ.بوجكو “قازىر وبلىسقا 1,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ازىرشە 19 ميلليون تەڭگەسى تارباعاتاي اۋدانىنا كەلىپ ءتۇستى. بۇنى العاشقى كومەك دەپ تۇسىنگەن ورىندى. مال-جان, قورا-قوپسىعا وتەماقى تولەنەدى. ونىڭ انىق-قانىعىن كوميسسيا انىقتايدى”, دەدى. ەڭ باستىسى, ادامدار ءدىن امان.
سول كۇنى تۇستەن كەيىن جەدەل توپ زايسان قالاسىنا ۇشىپ كەلىپ, قاۋىپتى جەرلەرمەن تانىستى. مۇنىڭ الدىندا شىلىكتى قورعانىنىڭ جانىنداعى تاسباستاۋ اۋىلىندا بولىپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى, ولارعا كومەكتىڭ بولاتىنىن ايتتى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ اۋدان اكىمى ءو.مۇقتارحانوۆ پەن شتاب مۇشەلەرىنە اسا ساق بولۋدى تاپسىرىپ, مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى ادامدارىنىڭ ءار اۋىلدا بولىپ, جاعدايمەن تانىستىرىپ تۇراتىنىن حاباردار ەتتى.
وڭداسىن ەلۋباي.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.