زامانداس
ۇمىتپاسام, ءسىرا, جازۋشى كادىربەك سەگىزباەۆ بولۋى كەرەك, ءبىزدىڭ ۇرپاقتى الدىمەن ء“ورتەڭدە وسكەن گۇلدەرگە” تەڭەگەن. شىندىعى سول, وتكەن عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىن جايلاعان, تالاي قازاق شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ, ءتۇتىنىن وشىرگەن الاقۇيىن الاساپىران مەن اشارشىلىق, جۇزدەگەن مىڭ بوزداقتىڭ ءومىرىن قيعان عالامدىق الاپات ەكى سوعىس ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ ءومىرىن وكسىتپەي كەتكەن جوق. ولاردىڭ تاعدىرى مەن تىرشىلىگىنە ىقپال ەتپەي وتكەن جوق. تەگىندە الدىڭعى بۋىننىڭ ءومىرى مەن كەشكەن كۇيى كەيىنگى لەكتىڭ تاعدىرىنا شالىعى مەن شارپۋىن تيگىزبەي قويمايدى, بۇل ارالىقتا, قالاڭىز-قالاماڭىز, سيىرىپ, سىزىپ تاستاۋعا ەسە-تەڭدىك بەرمەيتىن ساباقتاستىق جاتىر.
“...سول بەتىمشە پراكتيكاعا كەلە جاتىپ, جولدا, پوەزد ۇستىندە ءتۇس كوردىم. جىلدىڭ, كۇننىڭ قاي مەزگىلى ەكەنىن اجىراتۋ قيىن, ۇيدە اكەم ەكەۋىمىز عانا ەكەنبىز... مەن ونىڭ جۇزىندەگى ۇساق اجىمدەرىنە, كوزىندەگى شۋاقتى جىلى ساۋلەگە دەيىن مەيلىنشە ايقىن كورەمىن. كەنەت مەن اكەمنىڭ جۇزىندە مۇڭ بار ەكەنىن اڭعاردىم. مەنىڭ دە كوڭىلىمدە الدەقانداي مازاڭ سەزىم باس كوتەرىپ, جۇرەگىمنىڭ الدەنەدەن سىزداعانداي بولعانىن سەزدىم... ويانىپ كەتسەم, كوزىم مەن جاستىعىم سۋ. سودان كوپكە دەيىن اكەمنىڭ جىلدار العا جىلجىعان سايىن بىرتە-بىرتە كومەسكىلەنە باستاعان اياۋلى بەينەسىن قايتادان كوز الدىما ەلەستەتۋگە تىرىسىپ, كەۋدەمدى ساعىنىش, وكسىك كەرنەپ, جاڭاعى ءتۇسىمدى ەسكە الىپ جاتتىم”.
جازۋشى بولات بوداۋبايدىڭ “ماي جاڭبىرى” پوۆەسىنىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى باقىتتىڭ باسىنداعى ءبىر ساتتىك كۇيدى بولە كورسەتۋىمىزدىڭ وزىندىك سىرى بار. بىلۋىمشە, بۇل اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ تاريحى, كەرەك دەسەڭىز, تاعدىرى. وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا – قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلگەن اكەلەرىن ءبىرى كورىپ, ءبىرى كورمەي قالعان, كوبىسى جورگەكتە قالعان, بۇگىندە وزدەرى اكە, اتا بولعان, ءالى كۇنگە دەيىن ەستەرىنە تۇسكەندە, جۇرەكتەرىن ساعىنىش سىزداتىپ, جاندارى جابىرقاۋ كۇيگە تۇسەتىن شەرمەندە ۇرپاقتىڭ تاعدىرى.
تاعدىر دەگەن ۇعىمدى قۇرايتىن قوعامدىق قۇبىلىستار مەن جاعداياتتاردىڭ اعىسى, وسكەن ورتاسى مەن وتباسىنىڭ ونەگەسى مەن ىقپالى, ۋاقىت ىعىتى جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانىندا مەكتەپ ءبىتىرگەن, قابىرعاسىنان كۇن كورىنىپ تۇرعان ون التى جاسار وسكىندى الدى-ارتىنا قاراتپاي قولىنا كومسومولدىق جولداما ۇستاتىپ, قوستاناي وبلىسىنداعى سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ كومبيناتى ەكپىندى قۇرىلىسىنىڭ قايناعان ورتاسىنا كۇمپ ەتكىزىپ تاستاپ كەلىپ جىبەرەدى. ەرىكسىزدەن بالاڭ بولاتتى تەنتىرەتىپ, ايشىلىق الىستاعى ءبىر قيانعا الىپ كەلگەن قانداي كۇش دەگەن ويعا قالاسىڭ؟ بۇل نە ءوزى, ەلىكتەۋ مە, ەلىگۋ مە؟ ايتەۋىر تالاي جاستى ەنتەلەتىپ, ەرەۋىلدەتىپ قويعان نە كۇش؟
– مەن ەكپىندى قۇرىلىستا وتكىزگەن ەكى جىلىمدى جالعان ۇراننىڭ جەتەگىنە ەرتىپ جىبەرگەن زايا كەتكەن جىلدار دەپ ساناي المايمىن. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن, قازىرگى ءومىر تاجىريبەمنىڭ ورەسىنەن قاراعان كۇننىڭ وزىندە مەن بۇل قۇبىلىستى ابەستىك, اۋەستىك دەمەيمىن. مەن مۇنى ۇلكەن ءومىر مەكتەبى دەپ بىلەمىن. ءبىز اداسقان دا, الدانعان دا, اربالعان دا ۇرپاق ەمەسپىز. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتان باستاپ مەن قاتارلاس تالاي جاستار وسىندا ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتى, وڭ-سولىن تانىدى. ءبىز ۋاقىت پەشەنەمىزگە جازعان عۇمىرىمىزدى كەشتىك. راس, قيىندىقتارعا ۇشىراستىق, شارشاپ, دىڭكەلەگەن كەزدەرىمىز دە بولماي قالعان جوق. بىراق كوپتەگەن قۇبىلىستاردىڭ شىنايى باعاسىن باعامداۋعا ۇيرەندىك. ومىرىمىزدەگى وزىمىزگە قول, شاما-شارقىمىزعا, قابىلەتىمىزگە لايىق كاسىپتى تاڭداۋىمىزعا دا, دۇرىس ۇيعارىم جاساۋىمىزعا دا سەپ بولعان دا, سىن بولعان ۋاقىت. رۋدنىيعا كومسومولدىق جولدامامەن كەلىپ, مەنىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن بۇگىنگى بەلگىلى پۋبليتسيست نۇرماقان ورازبەكوۆ تە وسىندا ءجۇرىپ ومىرلىك وڭدى ءدارىس العانىنا دا كوزىم ابدەن جەتەدى, – بۇل بوكەڭنىڭ ءوزىنىڭ ايتقانى.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىنا تامان قازاق ادەبيەتىنە كەلگەن قۋاتتى تولقىننىڭ (ق.ىسقاقوۆ, س.مۇراتبەكوۆ, ءا.تارازي, ر.توقتاروۆ جانە ت.ب.) ءىزىن الا قاۋقارى الدىڭعىلاردان ءبىر كەم ەمەس كەلەسى قايراتتى لەك ء(ا. كەكىلباەۆ, م. ماعاۋين, و. ءبوكەەۆ, ت. ابدىك, د. يسابەكوۆ جانە ت. ب.) كەلەدى.
تاعدىر تاڭبالاعان سول ۇرپاقتىڭ ءبىر وكىلى – بولات بوداۋباي, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ەڭ الدىمەن كۇن تىنىسىنا تىنىمسىز قۇلاق تۇرەتىن, وعان ىلە سەرگەك ءتىل قاتاتىن, سول ارقىلى ەرتەڭگىنى ساتىندە وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە قارىمى قاپتال, وسى ءسوزدىڭ تۋرا دا تاماشا ماعىناسىندا, ءومىردىڭ وتىندە پىسكەن, قايىڭقاپتال گازەتشى. قالعانىنىڭ ءبارى دە سودان ءوربيدى. ونىڭ “ماي جاڭبىرى” پوۆەسىنىڭ العاشقى بەتتەرىن اشقان ساتتەن-اق الدىمنان عايىپتان باسپاحانا بوياۋى اڭقىپ كەتكەندەي حالدە بولعانىمدى جاسىرا المايمىن. مەنىكى ۋاقىت وتكەننىڭ ءبارىن التىن تۇسكە بويايدى دەيتىن پايىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەندىك تە ەمەس, نەمەسە گازەتتىڭ ءار جولى لينوتيپتە تەرىلىپ, بەتتەلەتىن, قورعاسىنعا قۇيىلىپ, روتاتسياعا باسىلاتىن ايرىقشا ءبىر اۋاندى اڭساعاندىق تا ەمەس, ءوزىمدى ءوزىم الداماي-اق قويايىن, ءالگىندەي اسەرشىل سەزىمدەردى باستان كەشىرۋىم دە مۇمكىن, دەگەنمەن, ەڭ باستىسى, مەن سول الپىسىنشى جىلدارداعى كەز كەلگەن رەداكتسيانىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمىنىڭ شىنشىل سۋرەتتەلگەن تىرشىلىگىمەن, جۋرناليستەردىڭ ەجەلدەن تانىس بەينەلەرىمەن قايتا كەزىككەندەي كۇي كەشتىم. سالقىن اقىلدىڭ سارابىنا سالاتىن بولساق, ءسوزدىڭ قۇدىرەتى دە, ءسىرا, وتكەن بولمىستىڭ ساتتەرىن قىلاۋىن تۇسىرمەي, الدىڭا كولدەنەڭ تارتۋىندا, وقىرمانىن سول ۋاقىتپەن ۇشىراستىرۋىندا جاتقان دا شىعار. سول كەزەڭدە سولاي بولعانى راس. اناۋ بوپەجاننىڭ, اعزامنىڭ, بورانبايدىڭ, قابدوللانىڭ كەز كەلگەن جۋرناليستىك ۇجىمنىڭ اراسىندا جۇرگەنى دە راس. ءبارى دە قاز-قالپىندا.
بولات بوداۋباي بوياۋدى ەشقاشان قالىڭ ەتىپ جاقپايدى, ءارى سوزدەردى سىرلاپ, سىڭعىرلاتىپ قويامىن دەپ تە اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جاتپايدى, كەيدە كەلتە قايىراتىن سەكىلدى, بىراق ىركىلمەي سويلەيدى, كىبىرتىكتەمەي, ءۇزىپ الماي, ويىن جۇمىرلاپ, ەركىن جەتكىزەدى. سودان كەيىنگى جەردە اۆتور شىعارمالارىنىڭ استارىندا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءتىرشىلىكتىڭ ءوز سۋرەتى سەكىلدەنىپ, ءاردايىم ءبىر دەرەكتىلىكتىڭ جاتاتىنىن اڭعارعانداي بولاتىنىمىزدى ايتۋىمىز كەرەك. البەتتە, بولمىستى اسىرەلەمەي, تۋرا قالپىندا جەتكىزەم دەسە, ول جازۋشىنىڭ ءوزىنىڭ قۇقى, تەك قانا كوركەمدىگىنە قىلاۋ تۇسىرمەي, جايداقتىق پەن جالاڭدىققا ۇرىنىپ قالماۋدىڭ, تالعامسىزدىققا ويىسىپ كەتپەۋدىڭ امالىن قاراستىرۋ كەرەك. شۇكىرشىلىك, ول بۇل سولقىلداق كوپىردەن دە تايعاناماي, سۇرىنبەي ەمىن-ەركىن وتەدى, ەسەسىنە كوپسوزدىلىككە بارمايدى, وقىرمانىن وقيعاسىنىڭ جيىلىگىمەن, شىنشىلدىعىمەن تارتىپ وتىرادى.
ءباسپاسوز نەگىزىنەن اقپاراتتىق سيپات العان, پورترەتتىك وچەركتەر مەن مورالدىق-ەتيكالىق تاقىرىپتاردى قوزعايتىن دەرەكتى كوركەم اڭگىمە سياقتى جانرلار ىعىسىپ, سۇحبات سىندى, حابارلاما سيپاتىنداعى ماقالالار الدىڭعى كەزەككە شىققان بۇگىنگى تاڭدا تاعىلىمدىق سيپاتى مول كوركەم پۋبليتسيستيكاعا قايتا ورالۋدىڭ, ونى تەرەڭىرەك زەردەلەۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور دەر ەدىك. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, بولات بوداۋبايدىڭ “قارت تەرگەۋشىنىڭ اڭگىمەلەرى” پوۆەستەر دەستەسى دە كوركەم شىعارما مەن كوركەم پۋبليتسيستيكانىڭ شەبەر استاسقان ۇلگىسى رەتىندە قاراستىرىلۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. بۇل تۋىندىلاردا ومىردە ورىن العان ناقتى وقيعالار شىنايى كوركەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلە, شىمىر سۋرەتتەلەدى.
مۇندايدا جازۋشىنىڭ دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ تا ءبىر تىنىسپەن ىلكىمدى جازۋىنىڭ سىرى, ءسىرا, ونىڭ ءبىراز جىلدار جاۋاپتى پارتيالىق لاۋازىمدى قىزمەتتە بولۋىنىڭ اسەرى مە ەكەن دەگەن دە ويعا قالاسىڭ. ءبىلىمىڭ مەن بىلىگىڭدى, تاجىريبەڭ مەن ءتارتىبىڭدى, قاجىرىڭ مەن قايراتىڭدى اياماي جۇمىلدىرۋىڭدى قاجەت ەتەتىن, ءزىلماۋىر جۇكتى يىنىڭە ارتاتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتى جانە جاراتىلىس زەيىنىڭ مەن ساناڭا, جۇرەگىڭ مەن كوكىرەگىڭە دارىتقان قابىلەتىڭدى قاپىسىز جۇمساۋىڭدى تالاپ ەتەتىن تۋىندىگەرلىك جۇمىستى قاتار الىپ ءجۇرۋ – وڭاي ەمەس. بۇلار انتاگونيستەر مە, الدە بۇل ەكەۋىن ءبىتىستىرۋگە بولا ما, جاقىن سالالار رەتىندە بىرىنە-ءبىرى سالقىنىن, تەرىس اسەرىن تيگىزبەي مە, جۋرنالشىنىڭ ىلكىمدى اسىعىس قالام سىلتەۋى جازۋشىنىڭ بابىمەن جاعاتىن بوياۋىن كومەسكىلەمەي مە, الدە ولاردىڭ بىرەۋىن ەكىنشى ءۇشىن قۇرباندىققا شالۋعا تۋرا كەلە مە؟ بۇل-داعى الىمساقتان ءادىبىن تاپتىرماي كەلە جاتقان قيىن ءتۇيىن. مۇمكىن, ەڭ دۇرىسى – قابىلەتتى ادام قانداي ىستە دە قابىلەتتى دەيتىن تۇجىرىم با ەكەن؟! بۇل جەردە تىندىرىمدى دا تياناقتى ادام قانداي شارۋانىڭ دا قىبىن تابادى دەگەن قيسىن دۇرىس پا ەكەن؟
ءبىرتالاي جىلدار رەسپۋبليكانىڭ ەڭ تانىمال باسىلىمدارى – “سوتسياليستىك قازاقستان” (قازىرگى “ەگەمەن قازاقستان”) مەن “لەنينشىل جاس” (قازىرگى “جاس الاش”) گازەتتەرىندە قاتارداعى تىلشىدەن باستاپ ساتىلاي ءوسىپ, بەدەلدى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان, ءباسپاسوزدىڭ قىر-سىرى مەن قۇپياسىنا ءبىر ادامداي قانىققان بولات بوداۋباي قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىنە جاۋاپتى قىزمەتكە شاقىرىلادى. مىنە, وسى ورايدا تاعى دا ويعا قالاسىڭ, بۇل بەرتىندە ءوزىمىز ساياسي تۇرعىدا “توقىراۋ” اتاندىرعان كەزەڭ, ءايتەۋىر, بۇرىنعىداي “باسقا-كوزگە” كوپە-كورىنەۋ توپەلەۋ جوق, اسىرە ساياساتشىلدىق سايابىرسىعان, سابىرمەن سالماقتاپ جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن كەزەڭ. بوكەڭ بۇگىن سوعان شۇكىرشىلىك ەتەدى.
“ – تاعدىر ءبىزدى اياعان سياقتى. ول ءبىزدى ارتىنان وكىنەتىندەي, ءىش قۇسا بولاتىنداي زالالدى شەشىم قابىلداۋعا ماجبۇرلەگەن جوق. ءبىزدىڭ الدىمىزداعى پارتيا قىزمەتكەرلەرى باستارىنان كەشكەن “الدىم جار, ارتىم سوقپاق” دەيتىن, تالاس-تارتىسقا تولى كەزەڭگە ۇشىراعامىز جوق, ولاردىڭ كەيبىرى قۇساپ, ءبىز “جوعارعىنىڭ” كارىنە, العىسىن الماي-اق قويالىق, بىراق تومەنگىنىڭ قارعىسىنا ۇشىراعامىز جوق, ءبىز اجەپتاۋىر جىلىنعان كەزەڭدە ءومىر ءسۇردىك. قالاي بولعاندا دا ۇجدانىڭا سالىپ, ەلىڭە ازدى-كوپتى پايدا تيگىزەتىندەي ۋاقىتتا قىزمەت اتقاردىق. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بەتىنە جانارىمىزدى جاسىرماي قاراي الاتىنداي ىستەر تىندىردىق. ءبىزدىڭ ۇجدانىمىز تازا”, – دەيدى ول.
ەكونوميكا سالاسىنداعىداي ەمەس, رۋحانيات اياسىندا “توقىراۋ” بولعان ەمەس. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسى – رەسپۋبليكامىزدا باسپا ءىسى قاۋىرت دامىعان ۋاقىت. بۇل, البەتتە, سول كەزدەگى شەشۋشى بيلىك ورىندارىندا وتىرعان ۇلتجاندى ازاماتتارىمىزدىڭ, باسپا جانە پوليگرافيا ىستەرى جونىندەگى كوميتەت باسشىلىعىنىڭ ءۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسىنىڭ جەمىسى ەدى. سول تۇستا مەن بوكەڭمەن ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە ءبىراز ۋاقىت قىزمەتتەس بولدىم.
ورتالىق كوميتەتتىڭ ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىندە ءاربىر قىزمەتكەردىڭ الدىنا ايقىن مىندەتتەر قويىلاتىن, اركىمنىڭ وزىنە بەكىتىلىپ بەرىلگەن قاداعالايتىن تۇراقتى سالاسى بولاتىن. ءار قىزمەتكەردىڭ ءوزى قاداعالايتىن سالاداعى ءىستىڭ جايىن, ونداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالعا دەيىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلۋى جانە ول تۋرالى كەز كەلگەن ساتتە جوعارىعا تولىمدى مالىمەت بەرۋگە ءازىر تۇرۋى شارت ەدى. تاۋسىلىپ بىتپەيتىن اعىمداعى, كۇنبە-كۇنگى شارۋالار ءوز الدىنا...
رەسپۋبليكانىڭ قوعامدىق-ساياسي كىتاپتار شىعاراتىن بەلدى “قازاقستان” باسپاسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى وك-ءنىڭ بيۋروسىنا ماسەلە ازىرلەۋ تاپسىرىلعان كەزدە بوكەڭنىڭ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى اجەپتاۋىر مەڭگەرىپ, ىسىلىپ قالعان كەزى ەدى. دەگەنمەن, مىندەت جۇگى دە بەل قايىستىرارلىقتاي تىم سالماقتى بولاتىن. سونىمەن قاتار بۇل كورسەتىلگەن زور سەنىم ءارى زور جاۋاپكەرشىلىك. ارىپتەسىمنىڭ كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتكەنى, ۇستەلىنىڭ ۇستىندە ءۇيىلىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ اراسىندا توبەسى عانا كورىنىپ وتىرعانى, ويلانىپ-تولعانىپ جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارىن بەلگىلەگەن جوسپار جاساعانى, ونى باسشىلىقپەن ۇيلەستىرگەنى, نەگىزدەگەنى, دالەلدەگەنى; تۇسىنىستىك تاپقاندا – قۋانعانى, كەدەرگىگە ۇشىراسقاندا كۇيىنگەنى – قاز-قالپىندا ەسىمدە قالىپتى. ءبىر باسپانىڭ, سونىڭ وزىندە ەڭ ۇلكەن باسپانىڭ ءبىراز جىلدىڭ بەدەرىندە شىعارعان كىتاپتارىن سارالاپ, ەكشەپ باعا بەرۋ وڭاي بولىپ پا, ونسىز دا سيدام بوكەڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مۇلدە سىلىنىپ شىعا كەلگەن, ءبىراز جىلدان بەرى قويىپ كەتكەن شىلىمىن قايتادان ەرنىنە قىستىرعانىنا دا كۋا بولعامىز, جىميىپ قويىپ: “اپىراي وسى زورىعىپ كەتپەسەك جارار ەدى” دەگەن ازىلىمەن قان قىسىمى تومەندەپ, پىسەك العانىن دا كورگەمىز. بىلايشا ايتقاندا, بۇل قاربالاس تا قاۋىرت قىزمەتتىڭ ءبىر فراگمەنتى عانا...
بەرتىندە, الىپ يمپەريا ىدىراعاننان كەيىن, قۇدىرەتتى بيلىكشى پارتيا دارالىق سيپاتىنان ايرىلعاننان بەرىدە كەمسىتكىسى, كىشىرەيتكىسى كەلەتىن رەڭكى بار “پارتينىي فۋنكتسيونەر” – “پارتيانىڭ ءۋازيپاشىسى” دەگەن ماعىنادا ايتىلاتىن اتاۋدىڭ پايدا بولعانى راس. ەندىگى جەردە وسى ۇعىمعا باسقا قىرىنان كوز سالىپ كورەلىكشى. جالعان پافوسقا بارماي-اق قويالىق, دەگەنمەن سول ء“ۋازيپاشىلارىمىزدىڭ” ءوزى ۋاقىت پەن تاعدىر تاڭداۋى وزدەرىنە تۇسكەن, سول قاتارعا فورمالدى تۇرعىدا دەگەننىڭ وزىندە قوعام الدىنداعى كاسىپتىك قىزمەتى, بىلايعى جۇرتتىڭ ونىڭ ادامدىق كەسكىن-كەلبەتى جونىندەگى تۇسىنىكتەرى تەرەڭ ەسكەرىلىپ, ول ەڭبەك ەتەتىن ۇجىمنىڭ, سودان كەيىن كەمىندە بەدەلدى دەگەن ءۇش ادامنىڭ كەپىلدەمەلەرى ابدەن ەكشەلگەننەن كەيىن بارىپ قابىلداناتىن. (زادىندا بۇل ۇلكەن الەۋمەتتانۋشىلىق زەرتتەۋدىڭ ماسەلەسى. بۇل جايىندا بىلىكتى عالىم مارقۇم ا.ا.زينوۆەۆتىڭ “و بيۋروكراتيزمە ۆ سوۆەتسكوم وبششەستۆە” دەگەن ەڭبەگىندە جان-جاقتى جازىلعان).
“قىزىعى سول, ءوزىنىڭ پىكىرىن دۇرىس ساناسا, وندا ءبىتتى, بوكەڭ كوزىلدىرىگىن كوتەرىپ قويىپ, قىر سوڭىڭنان قالماي ىعىر قىلادى. اقىرى ايتقانىن ورىنداتىپ تىنادى, ءارى پىكىرى وڭ بولىپ شىعادى”. بۇل سول كەزدەگى ءباسپاسوز سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ويىن استارلاپ سويلەپ, ايعايسىز, ءزىلسىز ازىلمەن جەتكىزۋگە تىرىساتىن ساليقالى كىسى ۆيتالي ۆالەرەۆيچ ەنگوليدىڭ پىكىرى.
ۆيتەكەڭنىڭ (ول كىسىنى قازاقى ماقامعا سالىپ, سولاي دا اتاي بەرەتىنبىز) سوزىندە شىندىقتىڭ ۇلكەن ۇشىعى جاتىر. پرينتسيپتى ماسەلەگە كەلگەندە, بوكەڭ ءوزىنىڭ كوزقاراسىن قولدان بەرمەۋ ءۇشىن كوزىلدىرىگىن ءبىر كوتەرىپ قويىپ, الدىمەن مايدا قوڭىر ءازىلگە باسادى, سوسىن جايلاپ قانا ءبىر ك ۇلىپ الادى, ارتىنشا اۋەنىن ءوزگەرتىپ, ارىدان وراعىتادى, جوباسى ىسكە اسپاي بارا جاتسا, اراعا “پاۋزا” سالىپ, وڭتايلى ءساتىن تاۋىپ, يلاندىرۋعا كوشەدى, ءناتيجەسى نەعايبىلعا اينالىپ بارا جاتسا, تاقىمداۋدان تايىنبايدى. وسىنداي ساتتەردە ءبىر بايقاعانىم, بوكەڭ استە داۋسىن كوتەرمەيدى, داعدىلى كوڭىر ماقامىنان جازبايدى. سول ادىسىمەن-اق جوعارىعا “ايقاس كىلەمىنە” شاقىرىلعان (گازەت-جۋرنالدا قاتە كەتپەي تۇرا ما, ماعىنا بۇزعان جالعىز ءارىپتىڭ قاتاڭ ەسەپكە الىناتىن كەزى, كىنالىنىڭ ءبىر قابات جون تەرىسىن سىلىپ الۋ دا بار) “باسىنا كۇن تۇسكەن” تالاي ارىپتەستى اراشالاپ قالعان كەزدەرى بار. كوز كورگەن مەن بولماسام, ونى كوپ ادامداردىڭ بىلمەۋى دە مۇمكىن.
“قاينار” باسپاسىنىڭ ديرەكتورى مارقۇم حايدوللا تىلەمىسوۆ اعامىزدىڭ “باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ”, الدەكىمدەر سىلىكپەگە سالماق بولعاندا, بوكەڭ: “قۇداي-اي, ءا, ول كىسىنىڭ جۇرەگى اۋىراتىن ەدى, قاتەر بولماسا نەعىلسىن”, دەپ كۇيىنگەنى, ارلى-بەرلى جۇگىرگەنى كوز الدىمدا. اقىرى قاتەر بۇلتى ىدىراعاندا “ۋھ” دەپ كەڭ تىنىس الىپ, ءبىر جەلپىنىپ وتىرا كەتكەن. ءسىرا, تاعدىردان تەپەرىش كورگەن ۇرپاق وكىلدەرى باسقالاردىڭ جاي-كۇيىن سەرگەك كوڭىلمەن سەزىنىپ تۇراتىن ءتارىزدى.
بوكەڭنىڭ “سىرەسكەن ءتارتىپتىڭ” دە ادامى ەمەس ەكەنىن ايتقان دۇرىس. توڭىرەككە سەلقوستىق ۇيەزدەي باستاعان كەزدە امالىن تاۋىپ ورتاعا ءازىل تاستاپ جىبەرەتىن ادەتى دە بار... قىزىل سەنبىلىك. كۇن سالقىن. وك-ءنىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرلەرى اعاش وتىرعىزۋدامىز. جاۋراپ قالعان دا جايىمىز بار. لەكتورلىق قىزمەت اتقاراتىن مارقۇم ءسابيت بەكتۇروۆ:
– بوكە, ءشول باسساق قايتەدى, سىراعا قالايسىز, – دەپ ك ۇلىمسىرەيدى.
– ءاي, ءسابيت, كوزدىڭ وتىن جارق ەتكىزەتىن بىردەڭەڭ بولماسا, مىنا سۋىقتا دىردەكتەپ, بۇتا ىزدەيتىن جايىم جوق, – دەيدى بوكەڭ كوزىلدىرىگىن قاعىپ قالىپ. ءبىر سەرپىلىپ قالعان جۇرت ك ۇلىسىپ جاتىر. سوزدەن جىعىلعان ءسابيت تاكسي ۇستاپ, بوكەڭنىڭ سول كەزدە تاپشىلىعى انىق ءبىلىنىپ تۇرعان تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كەتتى...
“جانىپ كەتە بەرەتىن” بىزدەردەي ەمەس, بوكەڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەت ءۇشىن جاراتىلعان جان سەكىلدى. ول جۇمىسىن ورەكپىپ, ورتەنىپ ىستەيتىن ادامداردىڭ ساناتىنان ەمەس, ارىنى اڭداپ, اڭىسىن اڭدىپ, ءيىن ابدەن قاندىرىپ ىستەيتىن ادامداردىڭ ساناتىنان. سول ءبىر كىتاپتار تاقىرىبى, كوركەمدىگى كەڭىنەن ەكشەلىپ, جوسپار بويىنشا قاتاڭ تۇردە كەزەگىمەن عانا شىعارىلاتىن كەزەڭدە سول جوسپارعا كىرۋدىڭ ءوزى كۇش. “جالىن” باسپاسىنىڭ ءمۇدىرى بولىپ تاعايىندالعان بولات بوداۋباي كىتاپتارى سۇرلەنىپ جاتىپ قالعان ءبىراز بالعىن دارىن يەلەرىنىڭ “باعىن اشقان”. قاعازدارى سارعايا باستاعان قولجازبالاردى جەكە ءوزى وقىپ شىعىپ, ءوتىلى جەتكەن شىعارمالارعا ەسە تەڭدىك اپەرگەن. بۇگىندە الگى جاس تالاپتاردىڭ ءبىرازى قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك ورنى بار قابىرعالى قالامگەرلەرگە اينالىپ وتىر.
تەگىندە, قانداي قىزمەت اتقارسا دا, بولات بوداۋباي بويىنداعى بىلىگى مەن ءبىلىمىن, تاجىريبەسى مەن قابىلەتىن, ىنتا-ىقىلاسىن نىسانالى ناتيجەگە جەتۋ جولىنا جۇمسايدى. بۇل ورايدا ول الدىمەن باسشى رەتىندە تالاپشىل بولا وتىرىپ, باعىنىشتىلارىنىڭ بويىنداعى قارىمىن وڭدى پايدالانۋعا, دۇرىس ارناعا باعىتتاۋعا تىرىسادى, ولارعا قيانات جاساپ الماۋعا تىرىسادى.
رەسپۋبليكالىق “كازكنيگا” كىتاپ ساۋداسى بىرلەستىگىنىڭ باس ءمۇدىرى قىزمەتىنە كەلگەن بولات قامي ۇلى الدىمەن وسى مەكەمەنىڭ اتاۋىن قازاقشالاپ قايتا بەكىتتىرۋگە كوپ كۇش جۇمسايدى. جوعارى جاققا جاساعان ۇسىنىستارى العاشىندا بىرازعا دەيىن قابىل الىنباي جۇرەدى. وعان بوكەڭ مويىعان جوق. تىكە ماڭدايدان شابۋىلداۋدان ەشتەڭە وندىرە الماعان ول وراي شابۋعا كوشەدى, ەندىگى جەردە ۇرانىنىڭ استىنا جاقتاستارىن توپتاستىرىپ, بۇيىردەن تيىسەدى. ءسويتىپ, وڭتايىن تاۋىپ, ونى “قازاقكىتاپ” اتاندىرىپ تىنادى.
باستاپقىدا قازاق كىتاپتارىنىڭ تارالىمىن كوبەيتە الماي ءبىراز اۋرەلەنەدى, وسى ءماسەلەنىڭ ۇتىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋگە كىرىسەدى. سودان كەيىن, تارالىمدى كوبەيتۋدىڭ پارمەندى امالى رەتىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ وبلىستارىن ارالايدى, كورشىلەس وزبەكستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, رەسەيدىڭ قازاقتار شوعىرلانا قونىستانعان اۋداندارىنا ساپارعا شىعادى, قاراقالپاقستانعا بارادى, سىرتتا جۇرگەن باۋىرلار ءۇشىن اقىن-جازۋشىلاردى, كوركەمونەر شەبەرلەرىن شاقىرىپ اپارىپ, مازمۇندى كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. بۇل شارالار يگى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەدى. سول تۇستا كىتاپتاردىڭ تارالىمى ەداۋىر كوتەرىلگەنىن بىلەمىز. قالامگەرلەر قاۋىمىنىڭ وزدەرىنىڭ ەل كەزىپ ءجۇرىپ, تام-تۇمداپ تارالىم جيناۋعا ءماجبۇر بولعان اۋرە-سارساڭنان قۇتىلاتىن كەزى وسى تۇس. مۇنى ايتىپ وتىرۋىمىزدىڭ ءبىر سىرى بۇگىنگى كۇنى دە وسى تاجىريبەنى پايدالانۋعا بولار ما دەگەن وي.
قاربالاس ءارى قاۋىرت جۇمىستىڭ قۇرساۋىندا ءجۇرىپ تە بولات بوداۋباي قارا قالام, اق قاعازبەن سىرلاسۋىن دوعارعان كەزى بولعان ەمەس. ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى ەرەكشە ءبىر تۇشىمدى دۇنيە – “قارت تەرگەۋشىنىڭ اڭگىمەلەرى” پوۆەستەر دەستەسى وسى كەزدە دۇنيەگە كەلگەن. وعان كىرگەن “كۇلجامىش”, “شەگەباي مەن الدابەرگەن”, “جامال”, “پروكۋروردىڭ اجالى” مەن “1932” پوۆەستەرى ارقايسىسى جەكە دارا دەربەس شىعارمالار بولعانىمەن, ءبارى دە ءبىر تاقىرىپتىڭ اياسىندا توپتاسىپ تۇر. جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە بالاسىنىڭ يمانىن قاسىم ەتەتىن سۇراپىل زۇلماتتى بەينەلەيتىن كەڭ اۋقىمدى پولوتنو. البەتتە ءبىر ادامنىڭ اۋزىمەن باياندالاتىن حرونولوگيالىق تۇرعىدا وقيعالارى بىرىنەن ءبىرى ءوربىپ جاتاتىن بۇل دەستەنى پوۆەستەردەن تۇراتىن رومان دەۋگە دە ابدەن بولادى. (رومان ۆ پوۆەستياح دەيتىن جانر ورىس جازۋشىلارىندا كەزدەسەدى). ەندىگى جەردە اۆتور وسى شىعارماسىنا قايتادان ءبىر ورالىپ, كەڭىنەن ويلانا, تولعانا كەلىپ, تاعى دا قىرناپ, تولىقتىرىپ دەگەن سياقتى, ونى كەڭ تىنىستى, كەسەك شىعارماعا اينالدىرۋعا ءتيىس دەگەن ويدان ارىلا الار ەمەسپىن. ۇلتىمىزدىڭ شەككەن قاسىرەتى وسىعان مىندەتتەيتىن ءتارىزدى. مەنىڭشە, اۆتوردىڭ قولىندا بۇعان قاجەتتى قوسىمشا دەرەكتەر دە, تۋىندىگەرلىك الەۋەت تە بار سەكىلدى.
بولات بوداۋباي كوركەم ءتارجىما ىسىمەن دە ق ۇلىق قويا شۇعىلدانعان تۋىندىگەر. ونىڭ بەلگىلى ورىس بالالار جازۋشىسى نيكولاي نوسوۆتىڭ تانىمدىق جانە تاعىلىمدىق, ءارى تاربيەلىك ءمانى مەن ماڭىزى زور “دىمبىلمەس پەن دوستارىنىڭ باستارىنان كەشىرگەن حيكايالارى”, “دىمبىلمەس كۇن قالاسىندا”, “دىمبىلمەستىڭ ايعا ساياحاتى” روماندارىن, سونداي-اق يۋز. الەشكوۆسكيدىڭ “كىش, قوسپورتفەل جانە ءبىر اپتاداعى وقيعالار”, “كىش ەكەۋمىز قىرىمدامىز” پوۆەستەرىن انا تىلىمىزگە تارجىمالاعان كەزدە, جاس وسكىندەردى اشقۇرساق قالدىرماۋ قامىن ويلاپ, ۇلكەن مۇراتتى كوزدەگەنى ايقىن سەزىلەدى. “نەزنايكانى” “دىمبىلمەسكە” اينالدىرعان جازۋشىنىڭ تارجىماشىلىق شەبەرلىگى تۋرالى اڭگىمە – الداعى ۋاقىتتاردىڭ دا ەنشىسى.
...جۋرفاكتىڭ ون توعىز جاستاعى ستۋدەنتى بولات بوداۋباەۆتىڭ ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن, ءتىپتى دۇرلىكتىرگەن دەۋ كەرەك تە شىعار, “بوتەن ءسوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى” اتتى ماقالاسىنىڭ “لەنينشىل جاستا” جاريالانعانىنا دا تۋرا جارتى عاسىر ۋاقىت وتكەن ەكەن. بۇل قاتارى الاساپىران اشارشىلىق جىلدارى مەن الاپات سوعىس سالدارىنان سەلدىرەگەن قازاق جۇرتىنىڭ قاسيەتتى ءتىلىنىڭ باسىنداعى قاتەر بۇلتى بۇرىنعىدان دا قويۋلانا ءتۇسكەن كەزەڭ. ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا “ۇلتشىلدىق” تاڭباسى تاڭىلعان تاريحشىلار ە.بەكماحانوۆ پەن ب.سۇلەيمەنوۆ, ادەبيەتشىلەر ق.جۇماليەۆ پەن ە.ىسمايىلوۆ اباقتىعا قامالاتىن, اكادەميكتەر ق.ساتباەۆ پەن ا.جۇبانوۆ قىزمەتتەرىنەن قۋىلاتىن, ال قىزمەتسىز قالعان م.اۋەزوۆ ماسكەۋ كەتۋگە ءماجبۇر بولاتىن, ۇلتتىق ساناعا تاعى دا ءبىر جويقىن شابۋىل جاسالاتىن كەزەڭ.
سودان كەيىن تىلگە كەلەسى ءبىر جىمىسقى سوققى ازىرلەنەدى. 1957 جىلى قازاق گازەت-جۋرنالدارىن ورىس تىلىنەن اۋدارما باسىلىمدارعا اينالدىرۋ ارەكەتى جاسالىپ, انا ءتىلىن السىرەتۋ ءۇشىن تاعى دا ءبىر تۇزاق قۇرىلادى. بۇل قارەكەتتىڭ ارعى استارىن اڭداپ, قارسى شىققاندارعا قامشى جۇمسالادى (كوپ ۇزاماي قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ ءتوراعاسى ج.تاشەنوۆ, “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى س.ماۋلەنوۆ جانە ت.ب. ءبىراز لاۋازىم يەلەرى قىزمەتتەرىنەن شەتتەتىلەدى). سونداي ۋاقىتتا بالاڭ قالامگەردىڭ تۋعان ءتىلىنىڭ تاعدىرى مەن تازالىعىن ويلاپ, تولعاقتى ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە قالام تەربەۋى – شىنىندا دا ەرتە ەسەيگەندىگىنىڭ, ازاماتتىق تۇعىرىنىڭ بەكىگەندىگىنىڭ, كەرەك دەسەڭىز, ءۇلكەن باتىلدىعىنىڭ بەلگىسى ەدى. وسى ماقالادان كەيىن كەيبىر گازەتتەر مەن جۋرنالدار ارنايى تاپسىرىس بويىنشا جارىسا جازىپ, شاڭىن قاققان جاس ۇلتشىل ءتىلىن قورعاۋدىڭ باسقا تاسىلدەرىن تاڭداۋعا ءماجبۇر بولعان. ول ەندىگى جەردە ءتىلدىڭ تىكەلەي وزىنە قىزمەت ەتۋگە كوشىپ, ءباسپاسوز ورگاندارىندا انا تىلىندەگى شىعارمالارى ارقىلى انا ءتىلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋعا كىرىسەدى. وسى جەردە ونىڭ قالامىنان ءار جىلداردا تۋىپ, قالىڭ وقۋشىلارعا جول تارتقان “جاس جۇرەكتەر”, “جەلسىز تۇندە جارىق اي”, ء“بىر ءۇيدىڭ بالالارى”, “ماي جاڭبىرى”, “ەسكى داپتەر شەرتكەن سىر”, “قارت تەرگەۋشىنىڭ اڭگىمەلەرى”, “پروكۋروردىڭ اجالى”, “تاڭدامالى” سياقتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن كىتاپتارىن اتاپ شىقساق تا ونىڭ عۇمىر بويى جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا جاتاتىنى اڭعارىلادى. ونىڭ قازاق كىتاپتارىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, ونىڭ وقىرماندارىنىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ارقىلى تۋعان ءتىلىنىڭ تۇعىرىن نىعايتۋ جولىنداعى قىزمەتىن جوعارىدا ايتتىق.
بەرتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ اپپاراتىنداعى اۋدارما, رەداكتسيالاۋ جانە پارلامەنت اكتىلەرىن شىعارۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولا ءجۇرىپ, مارتەبەسى وسكەن تۋعان ءتىلىنىڭ زاڭنامالىق تەرميندەرىن تۇزۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسادى. اۆتورلار ۇجىمىمەن بىرلەسە ءارى ءوزى تىكەلەي ۇيتقى بولىپ, 2004 جىلى “زاڭ تەرميندەرىنىڭ سوزدىگىن” شىعارۋعا قاتىسادى. بىلتىرعى جىلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە جاريالانعان, ءتىل جاناشىرلارىن ەلەڭ ەتكىزگەن “مەملەكەتتىك ءتىلدى تورگە وزدىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار” اتتى انا ءتىلىنىڭ ءتۇبىرلى ماسەلەلەرى مەن تۇپكى ءمىندەتتەرى, تۇيتكىلدى تۇستارى مەن تۇبەگەيلى پروبلەمالارى تۋرالى جازعان سالماقتى, ويلى ماقالاسى دا ونىڭ تىلگە دەگەن قۇرمەتىنىڭ دالەلى.
بۇگىندە ءومىردىڭ جەتى بەلەسىن ارتقا تاستاعان جازۋشى بولات بوداۋباي تۋرالى ايتىلعان اڭگىمەلەردى تياناقتاي كەلە, تاياۋدا عانا ومىردەن وزعان, قازاق ادەبيەتىنىڭ بەدەلدى سىنشىسى, ۇلكەن ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, جالعان ماراپاتقا بارمايتىن اكادەميك رىمعالي نۇرعاليدىڭ الماتىداعى ء“ۇش قيان” باسپاسىنان وسى تاياۋدا عانا جارىق كورگەن “تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل” اتتى كىتابىنداعى مىناداي پىكىرىنە توقتاماي كەتە المادىق: “بۇگىن جازۋشى بولات بوداۋبايدى قالىڭ وقىرمان جاقسى بىلەدى. تۇستاس قالامداستارى ءبىز دە جاقسى بىلەمىز. بىلگەندىكتەن دە شىعار, جازۋشى اتىنا جۋرناليست دەگەن كاسىبي ماماندىعىن قوسا تىركەيمىز. ريزالىقپەن, سۇيىنىشپەن ايتامىز. ويتكەنى ليرو-رومانتيكالىق سازدا تالاي كوركەم اڭگىمە, پوۆەست ۇسىنىپ تانىلعان, تالاي-تالاي دەرەكتى كوركەم پروزا تۋىندىلارى بار جازۋشىنىڭ جان-دۇنيە پەرنەلەرىن باسىپ, تابيعي تالانتىن اشقان فاكتورلاردىڭ ءبىرى دە وسى جۋرناليستيكاعا ءتان ەرەكشەلىكتەرى. بولات ءومىربايانى مەن شىعارمالارى, بايقاپ-بايقاپ قاراساق, قاتار ءورىلىپ وتىرعان سياقتى. ول ادەبيەتكە كولدەنەڭنەن ەمەس, ءومىردىڭ تۋرا وزىنەن كەلگەن جازۋشى. ونىڭ باستى-باستى كوركەم تۋىندىلارىندا ... تازالىق, سىرشىلدىق, قالامگەرلىك كوركەمدىك سيپاتتارىمەن بىرگە قازىرگى ءومىردىڭ ناقتى مورالدىق-ەتيكالىق, ادامدىق-يماندىق ماسەلەلەرىنىڭ استاسىپ جۇرەتىنى دە سوندىقتان”.
بولات بوداۋباي 1975 جىلى ونەر ادامدارىنىڭ ومىرىنەن جازىلعان كوركەم وچەركتەرى ءۇشىن قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى سىيلىعىن العان ەدى. سوڭعى جىلداردا بوكەڭ حالقىمىزدىڭ اتاقتى كومپوزيتورى ەركەعالي راحماديەۆ تۋرالى سىر-سۇحباتقا قۇرىلعان “تۇلعا” اتتى كىتاپ جازىپ ءبىتىردى. ونىڭ جەكە ۇزىندىلەرى بىرقاتار گازەتتەر مەن جۋرنالداردا جارىق كورىپ, جۇرتشىلىقتىڭ ءتاۋىر باعاسىن الىپ ۇلگەردى. سوڭعى جارتى عاسىرداعى حالقىمىزدىڭ مادەني ءومىرى, مۋزىكا ونەرىنىڭ دامۋى تۋرالى, وسى سالالارداعى حالقىمىزدىڭ اسا دارىندى, ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ ومىرىنەن كوپتەگەن قىزىقتى ماعلۇماتتار بەرەتىن بۇل كىتابى دا جارىق كورگەن سوڭ قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ كوزايىمىنا اينالارىنا كۇماندانبايمىز.
قالامگەر زەينەتكە شىقپايدى دەگەن ءسوز, ءسىرا, شىندىق شىعار.
كەڭەس يۋسۋپ, جازۋشى.