قولتاڭبام قالعانىنا قۋانامىن

ول كىسى مەنى جاۋاپتى حاتشى جانات ەلشى­بەكتىڭ قاسىنا قولعابىسقا قولاي كورىپتى. ۆوكزالدان قارسى العان دا, رەداكتسياعا جەتەكتەپ اكەلگەن دە  جاكەڭ­نىڭ ءوزى. رەداكتسيانىڭ تابالدى­رىعىن اتتاعان ساتتە ەسىك الدىندا بەرىك سادىر, سۇلەيمەن مامەت, ءاليسۇلتان قۇلانباەۆ ۇشەۋى تەمەكى شەگىپ تۇر ەكەن. ءبارى تانىس جىگىتتەر. الماتىدا قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتپەسەك تە, كورگەن جەردە قاۋقىلداسىپ سالەمدەسىپ تۇراتىنبىز. ولار دا كوزتانىس بول­عان سوڭ ءارى الماتىعا دەگەن ساعىنىشتارى باسىلما­عان­دىقتان بىردەن شۇرقىراسىپ, الما­تى­نىڭ جا­يىن سۇراس­تىرىپ جاتىر.

اعا گازەتكە قابىلدانعان العاشقى كۇننەن وزىمشە پىسىقسىنىپ, ماكەتكە وزگەرىس ەنگىزۋگە تى­رىستىم. بىراق جوعارى جاقتىڭ نۇسقاۋىمەن, قاۋلى-قارارلاردىڭ كوپ­تىگىنەن, باس گازەتكە شىققاندى مار­تەبە كورەتىن بەدەلدىلەردىڭ تەلەفون قوڭى­راۋىنان كەيىن تاڭەرتەڭ نوبايىن تۇسىرگەن ماكە­تىمنىڭ  كەشكە جاقىن جۇرىنى دا قالمايتىن. سولاي بولا تۇرا وسى ۋاقىتقا دەيىن باس باسىلىم بەتىنەن ءوزىم ەنگىزگەن قولتاڭبامدى كورگەندە مار­قايىپ قالاتىنىم راس. ول – ءار ماقالانىڭ باسى­نا بەرىلەتىن اۆتوردىڭ اتا تەگى مەن «ەگەمەن قازاق­ستان» دەگەن جازۋى بار كىشكەنتاي عانا ەمبلەما.

وبالى نە كەرەك, رەداكتسيا باسشىلىعى بارعان بەتتە قولىما ەكى بولمەلى پاتەردىڭ كىل­تىن ۇستاتىپ, بولاشاقتا بەرىلەتىن ساياجاي الۋ­شىلاردىڭ تىزىمىنە كىرگىزىپ قويدى. بەرىلگەن باسپانا قازىرگى جەڭىس داڭعىلى مەن ۇمىتپاسام ءا. جان­گەلدين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى سوعىلعان ەسكىلەۋ ءۇي ەكەن. قابىرعا قاعازى قاقىراپ, ەدەن سىرى سۇرگىلەنىپ قالعان. ەسىگىن اشتىم دا, قايتا جاپتىم. كەيىن قالتاعا اقشا تۇسكەندە, قالىپقا كەلتىرىپ الارمىن دەپ ويلادىم. سول كەزدە جانبولات استاناعا سالت با­سى كوشىپ بارعان. ونىڭ ۇيىنە سول كەزدە «استانا اق­شا­مىنىڭ» باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەپ جۇرگەن تالعات باتىرحان وتباسىمەن تۇرادى ەكەن. ولارعا قوسارلانىپ مەن دە كىرىپ الدىم. ءسويتىپ كوكتەمى كەش كەلەتىن ارقادا  ءبىر-بىرىمىزگە دەم بەرىپ ءبىراز كۇن تۇرىپپىز.

استانا ماعان جاقسى تانىس. ويتكەنى 1976 جىلى قازمۋ-دىڭ 3-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە 3 ايلىق وندىرىستىك تاجىريبەمدى تسەلينوگراد وب­لىستىق «كوممۋنيزم نۇرى»  گازەتىندە وت­كىزگەنمىن. ال 2000 جىلدارى قالانىڭ ورتا­لىعىنا تاياۋ جەر­دە العاشقى عيماراتتار بوي كوتەرگەندە تاراپ كەتكەن «ارعى جاعى – تسەلينوگراد, ورتاسى – استانا, بەرگى جاعى – اقمولا» دەگەن استار­لى ءازىل ءالى ەسىم­دە. قازىر ارا-تۇرا بارىپ تۇرا­مىن. قا­­لا­نىڭ كەلبەتى وزگەرگەنىن, تۇر­عىلىقتى حالقى­نىڭ قازا­قىلانعانىن كورىپ, ء«اي, ءسال شىداعاندا, مەن دە ەندى­گى وسى جەردە جۇرەر مە ەدىم» دەپ تە وي­لاپ قويامىن.

ەندى ەلوردادا نەگە تۇراقتاماعانىمدى بايان­دايىن. مەن ءبىر ءۇيدىڭ جالعىز بالاسىمىن. اكە-شەشەم جامبىل وبلىسىنىڭ قۇلان وڭىرىندە تۇ­رادى. قارت كىسىلەر. قارت كىسىلەر بولعاندىقتان اۋىل­عا ايىنا ەكى مارتە بارىپ تۇرامىن. ال اس­تاناعا اۋىسقاننان كەيىن ەكى ورتانى جول ەتۋ جايىنا قالدى. ادام قارتايعان سوڭ ۋايىمشىل كەلمەي مە؟! مەن تەلەفون شالعان سايىن اكەم دە, شەشەم دە زار يلەيدى. سونداعى ايتاتىنى:  «ەرتەڭ بىزدەر الاي-بۇلاي بولىپ كەتسەك, توپىراق سالا الماي قالاسىڭ با؟ جۇرتتىڭ تاباسىنا ۇشىرايسىڭ عوي.  ال­ماتى بولسا ءبىر ءجون, استانا دەگەنىڭ ەكى كۇندىك جەر ەكەن» دەپ كەمسەڭدەيدى. ءارى بار-جوعى سەگىز مىڭ تەڭگە جالاقىم نە شايلىعىما, نە پاتەرىمنىڭ كوممۋنالدىق تو­لەمىنە جەتپەيتىنىن ءبىلدىم. ونىڭ ۇستىنە سول كەزدە ايەلىمنىڭ دە جاس بالامەن ۇيدە وتىرعان كەزى ەدى. جەڭىس كۇنى مەرەكەسىندە الماتىعا كەلگەندە, قابىرعاممەن اقىلداسا كەلە, قايتۋعا بەل باي­لاپ باردىم. جانبولاتتان رۇقسات الىپ, باس رەداكتور ەرەكەڭ – ەرجۇمان سمايىلوۆتىڭ الدىنا باردىم. بار جاعدايدى ايتتىم. ول كىسى ءبىراز ويلانىپ وتىردى دا, «جارايدى, قايتا بەر, دەگەنمەن دۇرىس ىستەمەدىڭ»,  دەدى دە, ءوتىنىشىمنىڭ شەتىنە قول قويىپ بەردى. پاتەردىڭ كىلتىن تابىس­تادىم دا, الماتىما قۇستاي ءۇشتىم. «اقيقات» جۋرنالىنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى احات جاقسىباەۆ جا­ۋاپتى حاتشىلىق ورنىمدى ءالى ەشكىمگە بەرمەپتى. ءتىپتى كابينەتىمدەگى ءوزىم ورنىنا قويىپ كەتكەن قاعازدا­رىما دا تيىسپەپتى.

مىنە, سودان بەرى دە 20 جىل ءوتىپتى. وسى جىلدار ىشىندە ەلوردا ادام تانىماستاي وزگەرىپ, ەرتەگىدەي كۇن سايىن عانا ەمەس,  ساعات سايىن وركەندەدى.  كوش باسىن استانامەن بىرگە ارقا توسىنە بۇرعان ەلى­مىزدىڭ باس باسىلىمى دا بۇگىنگى كۇنى 100-گە جەتىپ وتىر. كەي كەزدەرى ەرەكەڭ ايتقانداي «شىن­دىعىندا دۇرىس ىستەمەدىم بە؟! ەگەر سول كەزدەرى وسىندا قالا بەرسەم, بۇل كۇندەرى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىلىقتى ادامدارىنىڭ بىرىنە اينالار ما ەدىم؟! ءسويتىپ استانادا وتكەن نەبىر تاريحي وقيعالاردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, كۋاگەرى اتا­نار ما ەدىم؟!» دەگەن وي كەلەدى. دەگەنمەن, 1919 جىل­دان باستاپ قازاقتىڭ مارعاسقا ۇلدارى, الاش ارداق­تىلارى قىزمەت اتقارعان باس باسىلىمدا مەنىڭ دە قولتاڭبام قالدى عوي دەگەن سەزىم تۇرادى كوكەيدە.

قىدىرالى قويتاي,

قر مادەنيەت قايراتكەرى

الماتى