ناعىز جازۋشىنىڭ جەڭىلىستەرى نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن ونىڭ ەشكىم جوققا شىعارا الماس ۇلى جەڭىستەرى كوبەيە بەرمەك.ۋ.فولكنەر
بالا كۇنىمىزدەن شىعارمالارىنا قىزىعىپ, تۇشىنىپ, ءسۇيسىنىپ, باسىمىزعا جاستاپ جاتىپ وقىعان جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە – بەردىبەك سوقپاقباەۆ ەدى.
ونىڭ كىتاپتارى ءتۇ-ۋ سوناۋ, قۇس قاناتى تالاتىن سۋسىز, شولەيت ولكەنىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى ءبىزدىڭ اۋىلدى اداسپاي قالاي تاۋىپ كەلەتىنىنە ىشتەي قايران قالاتىنبىز.
ول كىتاپتاردىڭ العاشقى بەتىن اشقان ساتتەن باستاپ-اق وزىمىزگە تانىس الەم, تانىس سۋرەت, تانىس ادامداردى كورىپ, تاپ ءبىر, ءوز اۋىلىمىزدا جۇرگەندەي قيلى-قيلى قىزىقتاردىڭ ىشىنە ەمىن-ەركىن سۇڭگىپ كەتە باراتىنبىز.
انە, اناۋ, جۋىلا-جۋىلا ءتۇسى وڭا باستاعان كوكشىل ساتەن ورامال سەكىلدى زەڭگىر اسپاننان ۇڭىلە قاراپ, ءبىزدىڭ ولكەدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ءبارىن دە كورىپ-ءبىلىپ, تاپتىشتەپ جازىپ وتىراتىن ءبىر جازۋشى بار سەكىلدى.
ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ جاقتا بيىك تاۋ, قالىڭ توعاي, سارقىراپ اعىپ جاتقان اساۋ وزەن جوق. بىراق, مىنا جازۋشىنىڭ كىتاپتارىن وقىپ وتىرساڭ, سونىڭ ءبارى دە ءتىزىلىپ, كوز الدىڭا كەلە قالعانداي بولادى.
مىنە, قۇدىرەت! مىنە, سيقىر!..
* * *
قىرسىق شالعاندا, ءدال قاي جىلى, قاي ايدا, قاي كۇنى ەكەنى ەسىمدە قالماپتى. ءسىرا, سول... سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭى بولار-اۋ. سارى الا جاپىراقتار ساۋدىراپ توگىلىپ جاتقان كەز ەدى. كۇن جىلى. جايماشۋاق بولاتىن.
ول كەزدە ءبىز «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ءتىلشى بولىپ قىزمەت ىستەيتىنبىز. باس رەداكتورىمىز – اتى اڭىزعا اينالعان الىپ تۇلعا – شەرحان مۇرتازا ەدى. بىردە, تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە, بۇل كۇندە بەلگىلى اقىن, اۋەسقوي سازگەر اتانعان انۋاربەك اۋەلبەك دەگەن ارىپتەسىم ەكەۋمىزدى كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ:
– بەردىبەك سوقپاقباەۆ دەگەن جازۋشى اعالارىڭدى بىلەسىڭدەر مە؟ – دەدى بەت-الپەتىمىزگە سىناي قاراپ.
ءبىز بولساق, جىمىڭداپ ءبىر-بىرىمىزگە قارادىق. ەكەۋمىزدىڭ دە كوزىمىزدە «بىلمەگەندە شە؟!» دەگەندەي ءبىر قۋانىش ۇشقىنى جىلت ەتە قالدى.
– ەندەشە, – دەدى شەر-اعاڭ الاقانىمەن الدىنداعى جىلتىر ەمەن ستولدىڭ بەتىن ءبىر سيپاپ ءوتىپ, – سول اعالارىڭا بۇگىن ءبىر كومەك قاجەت بولىپ تۇر ەكەن. قالا-ا-ي؟.. جۇمساي قالساق, باراسىڭدار ما؟ باس رەداكتور ءبىزدى گازەت جۇمىسىنان تىس, باسقا ءبىر نارسەگە جىبەرىپ وتىر دەگەن رەنىش تۋماي ما؟
– جو-جوق, – دەدىك ءبىز باسىمىزدى شايقاپ.
– ولاي بولسا, بۇگىن باكەڭ كوشەتىن كورىنەدى. ارينە, الىسقا ەمەس, وسى قالانىڭ ىشىنە. ول كىسى مىناۋ, مير مەن كومسومولدىڭ قيىلىسىنداعى سارى ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا تۇرادى. وسى قازىر... سەندەردى اسىعا توسىپ وتىر.
* * *
ول جەر ءبىزدىڭ رەداكتسيادان ونشا الىس ەمەس. تاياق تاستام جەر. ءانۋار ەكەۋمىز ەنتىگىپ, ءاپ-ساتتە جەتىپ كەلدىك. ەسىك الدىندا جىمىڭداپ «لەنينشىل جاستىڭ» ەكى-ءۇش جىگىتى تۇر ەكەن. جازۋشى اعامىز, ءسىرا, ولارعا دا ءوتىنىش ايتقان بولسا كەرەك.
– قالايسىڭدار, ەي؟ – دەيمىز قول الىسىپ جاتىپ.
– ءبىز دە قوجانى كوشىرۋگە كەلدىك, –دەيدى ءبىر ارىپتەسىمىز قۋتىڭداپ.
تاپ وسى ساتتە ىشتەن قالىڭ بۇيرا شاشى بۋرىل تارتقان, ورتا بويلى, مىعىم دەنەلى كىسى شىعىپ كەلە جاتتى.
ءبىز بۇرىننان تانيتىن, بىراق, سوڭعى جىلدارى ەپتەپ كوز جازىپ قالعان وتە ءبىر جاقىن ادامىمىزدى كورگەندەي العا ۇمتىلىپ, جاپىرلاپ قول بەرە باستادىق.
ەستەرىڭىزدە بولسا, «مەنىڭ اتىم قوجا» پوۆەسىندەگى قيقار, تەنتەك قوجا ءوزىنىڭ بەت-الپەتىن سۋرەتتەگەندە: «مىناۋ, مىنە, مۇرنىم. اجەم كەيدە مەنىڭ اتىمدى اتاماي «تامپىش نەمە» دەيدى. ونىڭ ايتقانى ىپ-ىراس ەكەن عوي. ەكى تاناۋىما ەكى ساۋساعىم ەركىن سيىپ كەتەرلىك, قوساۋىز مىلتىقتىڭ اۋزىنداي ۇڭىرەيىپ تۇر. ەكى شەكەمنىڭ شىعىڭقىلىعى بولماسا, باسىم قاربىز ءتارىزدى دوپ-دومالاق, تاپ-تاقىر. شاشىمدى اۋباكىر شال كەشە عانا ۇستارامەن سىپىرىپ الىپ تاستاعان», دەمەۋشى مە ەدى.
ءيا-ءا... جازۋشى قوجانى سۋرەتتەگەندە, ەڭ الدىمەن, اينادان ءوز بەتىنە ۇڭىلسە ۇڭىلگەن-اق شىعار, ءسىرا. راسىندا دا, كوپ ۇقساستىق بار ەكەن. تەك, كەيىنگى جىلدارى اۋباكىر شالدىڭ ۇستاراسى ەسكىرىپ قالدى ما, الدە ءوزى و دۇنيەگە اتتانىپ كەتتى مە, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر, قالادا تۇراتىن قوجا قازىر شاشتارازعا بارىپ, ۇقىپتاپ الدىرىپ جۇرەتىن سەكىلدى كورىنەدى.
– بارەكەلدى-ءى! – دەپ, سۇيىكتى جازۋشىمىز ءبىزدى كورىپ, بالا سياقتى ەلپىلدەپ قۋانىپ قالدى. – مەن كەشە سەيداحمەت ىنىمە, سونسوڭ شاكەڭە ءبىر-ەكى جاس جىگىتتىڭ كومەگى قاجەت بولىپ تۇر دەپ ەم. كىلەڭ ءبىر سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن-ىرىكتەلگەن, ءىرى-ءىرى ازاماتتاردى جىبەرىپتى عوي!
سونسوڭ ءبىزدى ءوزى باستاپ, ءبىرىنشى قاباتتاعى ءۇش بولمەلى پاتەرىنە ەرتىپ كىردى.
– ءاي, بيكەن, شاي دايىن با؟ – دەدى تابالدىرىقتان اتتاي بەرە اس ۇيدەگى جەڭگەيگە قاراپ داۋىستاپ. – تۇسكى استىڭ ۋاقىتى بوپ قاپتى عوي. مىنا جىگىتتەر جۇرەك جالعاپ السىن.
– قازىر... قازىر دايىن بولادى.
وسى كەزدە ءبىز:
– وي, اعا, شاي قايناعانشا ءبىز زاتتاردى اپارىپ, ماشيناعا سالا بەرەيىك تە, – دەپ, ەسىك الدىندا تۇرعان ماشيناعا قاراپ يەك قاقتىق.
– ءوي, ول دا ءجون! – دەدى جازۋشى اعامىز. – شىنىن ايتقاندا, وسى ۇيدە سەندەردىڭ ءبىر ءاۋپ دەگەندەرىڭنەن قالاتىن ەشتەڭە دە جوق. مەن ءوزى, ءومىر بويى دۇنيە جيماعان اداممىن. بار بايلىعىم – كىتاپ ەدى. ونىڭ دا ءبىرازىن... كوشەتىن بولعان سوڭ, اندا-مۇندا تاراتىپ جىبەردىم...
* * *
سول كۇنى ءبىز ءتۇس اۋعانشا ماشيناعا بارلىق زاتتاردى تيەپ, جازۋشى اعامىزدىڭ پاتەرىن جاڭادان كەلەتىن يەلەرىنە بوساتىپ بەردىك. بەكەڭنىڭ ءوزى ايتقانداي اسىپ-تاسىپ, شاشىلىپ جاتقان بايلىعى جوق ەكەن.
ەڭ قىزىعى, ءبىز شيفونەر, ديۆان سەكىلدى اۋىر زاتتاردى ماشيناعا سالعان سوڭ, از-كەم ەنتىگىمىزدى باسىپ, جازۋشىعا ءوز كوڭىلىمىزدە جۇرگەن ءبىراز سۇراقتاردى قويىپ قالۋعا تىرىسامىز.
– اعا, «مەنىڭ اتىم قوجانى» وسى ۇيدە وتىرىپ جازدىڭىز با؟
– ە-ە... جوع-ءا, ول كەزدە مەن ماسكەۋدە, جوعارى ادەبي كۋرستا وقيتىنمىن. مۇندا ءبىز كەيىن, الجەكەڭ ء(الجاپپار ابىشەۆ – اۆت.) اناۋ جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنداعى پاتەرىنە كوشكەننەن كەيىن كەلدىك قوي.
– ال قوجانىڭ ءپروتوتيپى كىم؟
– ءاي, ونى سول بۇزىقتىڭ ءوزى-اق ايتىپ تۇرعان جوق پا؟!
– «بالالىق شاققا ساياحات» پەن «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىڭىز ومىرباياندىق شىعارمالار ما؟
– نەگىزى سولاي عوي. بىراق كوركەم شىعارما بولعان سوڭ, البەتتە, وعان جازۋشىنىڭ قيالى, فانتازياسى ارالاسپاي تۇرمايدى.
– «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدىدەگى» ءوزىڭىز عاشىق بولعان عاليا ومىردە بار كەيىپكەر مە؟
– بار... – دەيدى بەكەڭ اقىرىن عانا باسىن يزەپ. ءدال وسى ساتتە ونىڭ كوزىنەن بەلگىسىز ءبىر مۇڭنىڭ كولەڭكەسىن بايقاپ قالعانداي بولامىز. الدە, بىزگە سولاي كورىنە مە, قايدام.
كەيىن بايقاسام, بەردىبەك اعا قانشا ك ۇلىپ, كوڭىلدى بولىپ تۇرسا دا, جانارىنىڭ تۇكپىرىنە ۇيالاعان سول ءبىر كولەڭكە ءبارىبىر سەيىلمەيدى ەكەن.
– عاليا قازىر قايدا؟ – دەيمىز ءبىز ەندى ەركىنسي باستاپ.
– ءاي, سەندەر ونى قايتەيىن دەپ ەڭدەر؟ – دەپ جازۋشى اعامىز سىلق-سىلق كۇلەدى. – بۇ كۇندە ول دا مەن سياقتى قارتايعان شىعار. ءبىر شاۋگىم شاي قايناتىپ بەرۋگە جاراسا ماقۇل عوي.
– اعا, وسى روماننىڭ سوڭىندا عاليانىڭ ەركىنمەن قوشتاسىپ قالاتىن ءساتى سونداي ءبىر ايانىشتى... نەگە ولاي اياقتادىڭىز؟
– ءاي, وسىنى... سەندەردەن باسقا دا ءبىر جازۋشى ءىنىم ايتىپ ەدى. قالاي دەگەنمەن دە, ول ەندى بىتكەن, سوڭعى نۇكتەسى قويىلعان دۇنيە عوي.
– قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– و-وي, جىگىتتەر, مەن ەندى ەشتەڭە جازبايمىن!..
– نەگە؟
– مۇنىڭ ءمانىسىن سەندەرگە قىسقا دا نۇسقا تۇسىندىرەتىن ءبىر ولەڭىم بار. ال, قانە, تىڭداڭدار.
وسەك پەن وتىرىكتەن تويىپ كەتتىم,
جازۋدى سول سەبەپتى قويىپ كەتتىم!..
* * *
كۇندىزگى ساعات ءتورت-بەستىڭ شاماسىندا ءۇي م ۇلىكتەرىن تيەگەن ۇلكەن جۇك ماشيناسى قالاداعى قازىرگى قوناەۆ پەن قابانباي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنا جاقىن ورنالاسقان بەس قاباتتى ءۇيدىڭ الدىنا كەلىپ توقتادى. جازۋشى اعامىز باستاپ, ءبارىمىز ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلدىك.
ۇياداي عانا, ەكى بولمەلى پاتەر. اۋلاداعى بيىك اعاشتاردىڭ قويۋ كولەڭكەسى بالكونعا مولىنان تۇسەدى ەكەن. «دەمەك, جازدا قوڭىرسالقىن بولادى», دەپ ويلايمىن ىشتەي. بۇل ءسىرا, ىستىق جاقتا وسكەن ادامنىڭ باسىنا الدىمەن كەلەتىن وي بولسا كەرەك.
– بىزگە ەندى, وسى قۋىقتاي-قۋىقتاي ەكى بولمە دە جەتەدى. كەمپىر انا بولمەگە داستارقان جايادى, ال مەن مىنا بولمەدە وتىرىپ... – وسى كەزدە جازۋشى ءتىلىنىڭ ۇشىنا ورالا كەتكەن ادەتتەگى «جازۋ جازام» دەگەن ءسوزدى ادەيى ىركىپ قالعانداي كورىندى, – راديو تىڭدايمىن. ءۇش بولمەنى اۋىستىرعانداعى ويىم بالالاردى ءوز الدىنا جەكە وتاۋ ەتىپ شىعارۋ ەدى. ەندى مىنە, سول ماقساتىما جەتتىم...
* * *
وسىدان كەيىن مەن بەردىبەك اعانى كوردىم بە, جوق پا... ول دا ەسىمدە قالماپتى. كەزدەسە قالعان كۇننىڭ وزىندە ول كىسىنىڭ بىزگە كوڭىل ءبولىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنداي ۋاقىتى دا بولماعان شىعار.
جالپى, بەكەڭمەن كوپ ادامنىڭ سويلەسكىسى, پىكىرلەسكىسى كەلىپ تۇراتىن-دى. ويتكەنى, جۇرت ونىڭ شىعارمالارىن جاقسى كورەتىن. ءارتۇرلى كەيىپكەرلەرىنىڭ باستان كەشكەن وقيعالارىنا, مىنەز-قۇلقىنا, وقىس قىلىقتارىنا تاڭ قالىپ وتىراتىن. ءسوز ساپتاۋىنا, ياكي جازۋشىنىڭ ستيلىنە ريزا بولاتىن. «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانىن وقىعاندا, اركىم-اق ءوز اۋىلىنا بارىپ كەلگەندەي ءبىر راقات سەزىمگە بولەنۋشى ەدى.
* * *
ءبىز, ارينە, بەكەڭمەن بىرگە جۇرگەن جوقپىز. تاعدىر جازىپ, ءيا, قۇرداس, ءيا, سىرلاس بولمادىق.
سول باياعى ... ءبىر-اق كۇن... ءۇيىن كوشىرۋگە كومەكتەسكەنىمىز عانا...
ايتسە دە ول ءبىزدىڭ جانىمىزعا وتە جاقىن سۋرەتكەر. ءتىل مايەگىن, ءسوز قايماعىن اڭساعان كەزدە ءبىز ءالى دە بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ كىتابىن قولعا الامىز. ونىڭ شىعارمالارىنا قيىن دا قاسىرەتتى جىلداردىڭ وقيعالارى وزەك بولسا دا, جازۋشىنىڭ تىلىنەن ۋ ەمەس, بال تامىپ تۇراتىنىن بىردەن سەزەسىز. شىنايى ءومىردى, ماڭگىلىك تىرشىلىكتى كورەسىز. سول وقيعالاردىڭ ىشىنە ءوزىڭىزدىڭ دە قالاي ارالاسىپ كەتكەنىڭىزدى بايقاماي دا قالاسىز. بىردە ك ۇلىپ, بىردە مۇڭاياسىز. كەيدە ءتىپتى, جىلايتىن ساتتەرىڭىز دە بولادى. قىسقاسى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءسىز ولارمەن بىرگە ءومىر سۇرەسىز.
بەردىبەك اعا دۇنيە سالعاننان كەيىن جارىق كورگەن ءبىر كىتاپتى سوڭعى كەزدەرى قولىما ءجيى الاتىن بولىپ ءجۇرمىن. وندا جازۋشىمەن قۇرداس, سىرلاس, سىيلاس, دوس, جولداس بولعان قالامگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلعان. اتى دا وتە قاراپايىم. «بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى ەستەلىكتەر» دەپ اتالادى. بىراق, سونىسىمەن دە قۇندى. ويتكەنى, بەكەڭنىڭ ومىرشەڭ شىعارمالارىن ءسۇيىپ وقيتىن وقىرمان قاۋىمنىڭ نازارىنا بىردەن تۇسەدى. ايتسە دە, 2005 جىلى ء«بىلىم» باسپاسىنان باسىلىپ شىققان وسى ءبىر قۇندى كىتاپتىڭ تارالىمى بار بولعانى – 2000 دانا عانا.
ونى وقىعان كەزدە سۋرەتكەردىڭ بولمىسىن, مىنەز-قۇلقىن جاقىنىراق تانىپ-ءبىلىپ, ىشكى دۇنيەسىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلە تۇسكەندەي بولاسىز. قاي شىعارماسىن الساڭىز دا, كەيىپكەرلەرى ءومىردىڭ نەشە ءتۇرلى قيىن-قىسپاق, قۋعىن-سۇرگىنىنە تاپ بولىپ جاتسا-داعى ەشقاشان مويىمايتىن, الداعى كۇنگە ۇمىتپەن قارايتىن جازۋشىنىڭ ءوز باسى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا رۋحاني جالعىزدىققا, ۇمىتسىزدىككە, شاراسىزدىققا قالاي بوي الدىرعانىنا قايران قالاسىز...
كەڭەس وداعى كەزىندە كىتاپتارى جىل سايىن جارىق كورىپ, «بالالىق شاققا ساياحات», «مەنىڭ اتىم قوجا» پوۆەستەرىنىڭ جەلىسى بويىنشا فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالدە جۇلدە الىپ, نەشە ءتۇرلى ەلدەردىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ جاتسا دا, جازۋشى سول جۇيەگە ىشتەي قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ءوز ۇلتىنىڭ تراگەدياسىن ءبىر ءسات تە ەسىنەن شىعارماعان ەكەن. سوندىقتان دا, جەكە باسىنىڭ جەتىستىكتەرىنە شىن جۇرەگىمەن جارىلىپ قۋانا الماعانى, ءوز ۇلتىنىڭ تاعدىرى مەن كەلەشەگىنە كوپ الاڭداعانى انىق اڭعارىلادى. بۇل, ارينە, ۇلى سۋرەتكەرگە عانا ءتان مىنەز.
«ماسكەۋدىڭ كولەڭكەسى ءتۇسىپ تۇرعان ەلدىڭ كوسەگەسى كوگەرىپ, ونەرى وركەندەي بەرەدى دەگەنگە مەن, مىسالى, ءومىرى سەنبەيمىن. سەندەر دە سەنبەڭدەر. مىنە, مەنىڭ بەرەتىن باتام وسى!»
بۇل – بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ جانايقايى. جالىندى لەبىزى. ونى كورنەكتى جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازبەك سارسەنباي ءوزىنىڭ «جۇمباق جازۋشى» اتتى ەستەلىگىندە قاز-قالپىندا كەلتىرە وتىرىپ: «كەڭەس وكىمەتىنىڭ امان-ەسەن كەزىندە, كومپارتيانىڭ ابدەن داۋىرلەپ تۇرعان زامانىندا – جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا, الماتىداعى لەنين كوسەم اتىنداعى الاڭنىڭ گۇلزار باعىندا, تاپا-تال تۇستە قىدىرىستاپ جۇرگەن قازاق جازۋشىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ اۋزىنان وتارشىل يمپەريانى اشىق ايىپتاعان مۇنداي سوزدەر ەستۋ – ول تۇستا, شىنىندا دا, شەتىن وقيعا ەدى», دەپ اتاپ وتەدى.
ال بەردىبەك اعامىز تۋىپ-وسكەن وڭىردەن ماڭدايى جارقىراپ شىققان تاعى دا ءبىر تالانتتى جازۋشى باققوجا مۇقاي ءوزىنىڭ «جەڭىلىستەردەن تۇراتىن جەڭىس» اتتى ەستەلىگىندە: «بەكەڭ شىندىقتى جازعانى ءۇشىن, قالىڭ وقىرماننىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالعان كوركەمدىگى كەلىسكەن تۋىندىلار بەرگەنى ءۇشىن العىس الۋدىڭ ورنىنا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن قۇپتامايتىنداردىڭ, «سەنىمسىز» ادامداردىڭ قاتارىندا ءجۇردى. جاراتىلىسىنان بىربەتكەي, كەرەك كەزدە ادىسكە باعىپ, شەگىنىس جاساپ ۇيرەنبەگەن بەكەڭ الىپ وكىمەتتى توقتاتار كۇشتىڭ جوقتىعىن جانە دە ادىلەتى كەم زاماندا سوقپاقباەۆشا ءومىر سۇرۋگە بولماسىن بىلە تۇرا, ءوز پرينتسيپىنەن اينىعان جوق. ونىڭ شىندىقتان وزگە قارۋى, سۇيەنىشى جوق ەدى. سول سەبەپتى دە ونىڭ ومىرىندە ۇلكەن جەڭىلىستەر كوپ بولدى», دەيدى.
اسىلى, «بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى ەستەلىكتەر» اتتى وسى ءبىر قىزىق كىتاپ كوزىڭىزگە تۇسكەن جەردە, تاستاي قاتىپ, جەلىمدەي جابىسا قالاتىنىڭىزعا ءوز باسىم كۇمان كەلتىرمەيمىن, قۇرمەتتى وقىرمان.
* * *
مەنىڭ ەسىمە تاعى دا سول ءبىر كۇن – بەردىبەك اعانىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, اڭگىمەسىن تىڭداعان ساتتەر ورالادى.
ول كەزدە ءالى ءۇي اۋىستىرۋ, پاتەر ايىرباستاۋ سەكىلدى قالا تىرشىلىگىنەن مۇلدە بەيحابار, ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن جاس قالامگەرلەردىڭ بار ەسىل-دەرتى ادەبيەت قانا بولعانىن, سوندىقتان دا, بەكەڭنەن تەك ءوز شىعارماشىلىعى جايلى عانا اڭگىمە كۇتكەنىن وزدەرىڭىز دە سەزىپ وتىرعان بولارسىزدار.
– مەن ءوزىمنىڭ شىعارمالارىمنىڭ دەنىن مىنا سەندەر سياقتى جاس كەزىمدە, بىردە اۋىلعا, ەندى بىردە قالاعا كوشىپ جۇرگەن كەزىمدە جازدىم. ال ماسكەۋدەگى جوعارى ادەبي كۋرستا وقىعان جىلدارى كىتاپحانادا, تەمىرجول ۆوكزالىندا وتىرىپ جازعان كۇندەرىم دە بولدى. شىركىن, سونداعى ارمان قۋىپ, البىرت كوڭىلدىڭ الىپ-ۇشقان كەزدەرىنە نە جەتسىن؟! – دەپ ەدى-اۋ سوندا جازۋشى. – ءاي, بىراق, ونداي زامان قايدا-ا ەندى!.. ءبىر رەت, جاس كۇنىمدە وسىنداي ويلارىمدى ايتامىن دەپ, تاشكەنتتە ءوتىپ جاتقان ازيا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ كونفەرەنتسياسىنا تەلەگرامما سالىپ, جالاڭاياق تابانىممەن شوق باسىپ العان جاعدايىم بار. ونى جۇرتتىڭ كوبى بىلەدى, سەندەر دە ەستىگەن شىعارسىڭدار؟..
ول كەزدە ءبىز بۇل وقيعادان دا مۇلدە بەيحابار ەدىك.
مىنە, ول تۋرالى باققوجا مۇقاي اعامىز ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «... بەردىبەك سوقپاقباەۆ ەتكەن ەڭبەگىنە لايىق قۇرمەت كورگەن جوق. ءۇيىنىڭ ءوزىن ۇلكەن كۇشپەن الدى. قولدارىنان «ولگەن ادامدى تىرىلتۋدەن باسقانىڭ ءبارى كەلەتىن» شىتىناعىش شەنەۋنىكتەردىڭ الدىنا بارىپ, الاقان جايىپ تۇرۋدى ار سانايتىن «قيقار» سوقپاقباەۆ ول جولى دا وزىنە عانا جاراساتىن تەنتەكتىگىنە باسىپتى. تاشكەنت قالاسىندا ءوتىپ جاتقان ازيا, افريكا جازۋشىلارى ءماجىلىسىنىڭ تورالقاسىنا جەدەلحات سالادى. مەملەكەت باسشىلارى ء«بىزدىڭ ەلدە جازۋشىعا ەرەكشە جاعداي جاسالادى» دەپ باسقالارعا ۇلگى كورسەتىپ جاتقاندا, ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن قالامگەردەن جەدەلحاتتىڭ كەلۋى ءۇن-ءتۇنسىز جابا سالاتىن ماسەلە ەمەس ەدى».
ءيا... وسىدان كەيىن-اق بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ سوڭىنا ەسكى جۇيەنىڭ تىڭشىلارى شىراق الىپ تۇسسە كەرەك.
ونى ادەبي ورتادا مۇز-اعاڭ اتانعان مۇزبالاق اقىن – مۇزافار الىمباەۆ «بەرەن تالانت بەردىبەك» اتتى ەستەلىگىندە بىلايشا باياندايدى: «سوندا بۇل كىم؟» سول سۇراقتى كوزىمنەن وقىدى بىلەم. ول: – مۇزاعا! مەن... – دەپ ءتوس قالتاسىنان كىشكەنتاي كۋالىگىن سۋىردى دا, كوزىمە تاقاپ اكەپ, وقىپ الىڭىز دەگەندەي ءبىراز ۇستاپ وتىردى. پورترەتى دە جەلىمدەنگەن. كۋالىگىن قالتاسىنا قايتا سۇڭگىتتى.
– ءبىز ءسىزدىڭ ادال كوممۋنيست, ىسكەر جەتەكشى, جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنەتىن ازامات ەكەنىڭىزدى بىلەمىز... سول سەبەپتى دە, اشىق سويلەسكەلى كەلدىم, – دەپ ءسوزىن نىقتادى جىگىت. – بەردىبەك سوقپاقباەۆ قانداي ادام؟ يدەيالىق پوزيتسياسى؟ ساياسي ۇستامدىلىعى؟»
ال ەندى, مۇز-اعاڭنىڭ وعان نە دەپ جاۋاپ بەرگەنىن مەن سىزدەرگە ايتپاي-اق قويايىن دەپ وتىرمىن. ويتكەنى, وسىدان كەيىن-اق سىزدەردىڭ كوڭىلدەرىڭىزدە «بەردىبەك سوقپاقباەۆ تۋرالى ەستەلىكتەر» اتتى كىتاپتى قالايدا تاۋىپ الىپ, وقىپ شىقسام دەگەن قىزىعۋشىلىق وياناتىنىنا بەك سەنىمدىمىن.
* * *
سۇيىكتى جازۋشىمىزدىڭ العاش جارىق كورگەن كىتابى – «بۇلاق» دەپ اتالاتىن الاقانداي عانا ولەڭدەر جيناعى ەكەن. قازىر ويلاپ قاراساڭىز, ونىڭ «جەكپە-جەك», «بالالىق شاققا ساياحات», «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى», «مەنىڭ اتىم قوجا» سەكىلدى كلاسسيكالىق تۋىندىلارىنىڭ ءبارى دە سول كىپ-كىشكەنتاي بۇلاقتان باستالعان وزەندەرگە ۇقسايدى ەكەن-اۋ...