قاراتاۋدىڭ كۇي قاينارى

جيناقتىڭ قۇراستىرۋشىسى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسي­تە­­تىنىڭ پروفەسسورى, شەرتپە كۇي­دىڭ شەبەرى جانعالي ءجۇز­باي كۇي­شىنىڭ «سالتانات» كۇيىن ورىنداپ, تولەگەن كۇيشى جو­نىن­دە جازىلعان زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ەڭبەكتەرگە اي­رىق­شا توقتالىپ ءوتتى. بۇل رەتتە بەل­گىلى عالىم راحمانقۇل بەر­دى­باي, جازۋشى, سىنشى تولە­گەن توق­بەرگەنوۆ, فولكلورشى ءۋالي بەكەنوۆ, ەتنوگراف-عا­لىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك سىن­دى ايتۋلى تۇلعالاردىڭ كۇيشى شىعارماشىلىعى تۋرالى تول­عانىستارى العا تارتىلدى. اي­گىلى كومپوزيتور نۇرعيسا تى­لەن­ديەۆ اعامىزدان: «تولەگەن گەني عوي!» دەگەن اسىل ءسوز قال­عان ەكەن. فايزوللا ءۇرمىزوۆ, گە­نەرال اسقاروۆ سياقتى زامان­داستارىمەن بىرگە قاراتاۋ كۇي مەكتەبىن اسپانداتقان ونەر يەسىنىڭ «مەلوديا» فيرماسىنان كەزىندە كۇيتاباعى شىعىپتى. ءىنجۋ-مار­جان كۇيلەرى ناسيحاتتالىپ, وركەسترگە ءتۇسىرىلىپتى. «قازاقتىڭ ءداس­تۇرلى 1000 كۇيى» انتولوگياسىنا ەنىپ, مەكتەپ باع­دارلاماسىنا اتى جازىلىپتى.

كۇيشىنىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعى جايىندا العاش قالام تارتقان جاۋلىباي يماناليەۆ پەن مۇحيت ايتقاليەۆ ەكەنى, 1975 جىلى «قاراتاۋ شەرتپەلەرى» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىققان بۇل جيناققا توكەننىڭ ورىندا­ۋىنداعى تاڭدامالى كۇيلەردىڭ ەنگىزىلگەنى, ودان كەيىن ءۋالي بەكە­نوۆتىڭ «كۇي تابيعاتى», «شەرتپە كۇي شە­بەر­لەرى» اتتى مونوگرافيالىق زەرت­تەۋلەرىنەن ورىن العانى, ت.موم­­بەكوۆتىڭ ءتول شاكىرتى ءبىلال ىس­قاقوۆتىڭ اۆتورلىعىمەن 1995 جى­لى «ونەر» باسپاسىنان «سال­تانات» دەگەن اتپەن كۇي­شىنىڭ جاۋ­ھار تۋىندىلارى جەكە جيناق بولىپ جارىق كور­گەنى تىلگە تيەك ەتىلە كەلىپ, تە­رىسكەيدىڭ بايىرعى مايدا قو­ڭىر كۇي ءداستۇرىن شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي بۇگىنگى كۇنگە جەت­كىزگەن دارابوز دومبىراشى رەتىندە جوعارى باعالاندى.

كەشتە شەرتپە كۇيدىڭ ءدۇل­د ۇلى رىمحان ءابىلحان ۇلى, ونەر­­تانۋشى, دومبىراشى ار­دا­بي ماۋلەت ورىنداۋىندا تولەگەن موم­بەكوۆتىڭ كۇي-نۇس­قالارى ەرەكشە ماقاممەن قۇ­بى­لىپ, وزگەشە ىرعاقتا قانات قاقتى. بەلگىلى قالامگەرلەر ورىنبەك جولدىباي, ەسقارا توقتاسىن ۇلى, فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى جانتاس جاقىپوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نەسىپ جۇنىسباەۆ, تۋىس ءىنىسى قار­شى­­عابەك قامباربەكوۆ, قازاق را­ديو­سىنىڭ شەف-رەداكتورى قوشان مۇستافا ۇلى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى با­­قىت­جان بيىمبەتوۆ, تەحنيكا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك باقتىباي قاسىمبەكوۆ, جۋرناليست امانعالي قالجانوۆ ت.ب. كۇي جاناشىرلارى تۇلعانىڭ ساز­گەرلىك-ورىنداۋشىلىق ءداس­تۇرىن جاڭعىرتۋ تۇرعىسىندا وي ءوربىتتى.

 كەشكە كۇيشىنىڭ قىزى قىز­جان مومبەكوۆا قاتىسىپ, اكە تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. «اكەم دومبىرانى نازارمەن بىرگە تۋعان باپىش اتامنان ۇي­­رەنگەن ەكەن. قازاقتىڭ كۇي تاري­­حىندا بۇل كىسىنىڭ ورنى بولەك سانالادى, قاراتاۋدىڭ كونە سارىنىنا مولىنان قانىپ, بابالاردىڭ كۇي-كوشىن ۇزبەي ۇزارتقان تانىمال تۇلعالاردىڭ ءبىرى. «سوزاققا بارساڭ, كۇيشىمىن دەمە…» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ ايت­پاقشى, قۇت دارىعان كيەلى وڭىردەن توقا, باپىش, سۇگىر, جاپ­پاس قالامباەۆ, گەنەرال اسقا­روۆ سەكىلدى نەبىر داۋلەسكەر كۇي­شىلەردىڭ, ق ۇلىنشاق پەن قۇلجاباي اقىنداردىڭ, بەرىرەكتە ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ سياقتى ادەبيەت الىپتارىنىڭ شىعۋى كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ونەگە مەكتەبى دەسەك, سول عاجاپ ءداستۇردىڭ ەلورداداعى اي­تۋلى وقۋ ورنىندا ورنىعىپ جاتۋى قانداي جاراسىمدى. سان عاسىرلىق تاريحى بار قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندە ايتىسكەر اقىن, جىرشى قۇلجاباي تولەۋوۆتى بىلمەيتىن جان نەكەن-ساياق. اكەم سول كىسىمەن اقىندار ايتىسىنا ءتۇسىپ, شىعارماشىلىق جولى اۋەلى ءسوز ونەرىنەن باستاۋ العان ەدى. كەستەلى ويدى قيىستىرا الۋ قابىلەتى ونىڭ كۇيشى عانا ەمەس, جان-جاقتى ونەر يەسى بولعانىن ايعاقتاي تۇسەدى. الايدا الگى ايتىستاردىڭ جازباشا نۇسقاسى ساقتالماعاندىقتان, بۇل تۋرالى تولىققاندى ماعلۇمات تابا المادىق. بالكىم ءالى دە ىزىمەن ىندەتە ءتۇسىپ زەرتتەسە, «التىندى توت باسپايدى» دەمەكشى, تابىلىپ قالار دەپ ۇمىتتەنەمىن.

اكەم مۇقاباسى قىزىل ءتۇستى داپتەرىن جانىنان ەش تاستامايتىن. سودان ويدا-جوقتا كوز جازىپ قالدىق. «تولعاۋ» جي­نا­عىنان ءجامي مۇسا ۇلىنىڭ ولەڭىنە جازىلعان «حات-ولەڭىن», قۇلجاباي اقىننىڭ داستانىنا شىعارعان ء«ۇمىتتىڭ زارىن» كوزىم شالعاندا, الگى داپتەر تاعى دا ساناما سارت ەتە قالدى. ابايسىزدا جوعالتىپ الماعانىمىزدا, ون­داعى جاۋھار جىرلار ارقىلى ءوزى دە اقىندىقتان قارا جاياۋ بول­ماعانىن ايعاقتايتىن قۇن­دى دەرەك رەتىندە جيناقتى قوماقتى ەتە تۇسەر ەدى-اۋ» دەپ اڭگىمەسىن تۇيىندەدى.

كوپ جىل مەكتەپتە ۇستازدىق ەتىپ, زەينەتكە شىققان اسىلدىڭ سىنى­عى بۇگىندە استانادا تۇرىپ جات­قانىن ايتتى. تايقوڭىرداعى ورتا مەكتەپ تو­لەگەن مومبەكوۆ ەسىمىمەن اتالىپ, ەسكەرتكىشى ور­ناتىلعانىن, اۋىلدا كوشەگە اتى بەرىلگەنىن سۇيسىنە جەتكىزدى. ءتورت ۇل, ءتورت قىزىم بار, ۇلكەن ۇلىم شەرالحان «سالتانات», «بوزىنگەن», «قاراتاۋ شەرتپەسىن» اجەپتاۋىر ورىندايدى. بىراق ونەر جولىنا تۇسكەن جوق دەدى. مومبەكوۆتەر اۋلەتىنەن قايرات پەن سالتاناتتىڭ دا كىشكەنتاي كەزدەرىنەن دومبىراعا جاقىن بولىپ وسكەنىن ەستىدىك.

ال ەندى «تولعاۋ» كۇي جينا­عىنىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتاتىن بولساق, «بوزىنگەننىڭ بۇل­كىلى», «تەلقوڭىر», «بەس­جور­عا», «شالقىما», «قوسباسار», «جو­لاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى», «قاراتاۋ شەرتپەسى», «سالتانات», «قاناعات», «اناما», «ەكى ءجۇز ەلۋ جىل» سياقتى جالپى باس-اياعى 33 كۇيدىڭ نوتاسىنا قوسا ءار كۇيدىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات بەرىلگەن ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك ىسپەتتى. ەكىنشىدەن, كۇيشىنىڭ اتاسى – باپىش قوجامجار ۇلىنىڭ وسى جيناققا «قاراجورعا», ء«ۇش قار­قارا, كوكتوبە», «ىڭعاي توكپە» اتتى كۇيلەرى ەنگىزىلىپتى. بۇل كى­سىنىڭ اتاقتى كۇيشى بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەۋى مۇم­كىن. سوندىقتان ونىڭ وسى ءۇش تۋىندىسىنىڭ ءوزىن قازاق ۇلتتىق كۇي ونەرىنە قوسىلىپ جاتقان سۇبەلى ۇلەس دەپ ەسەپتەيمىز.

 اۆتور ءوزىنىڭ العىسوزىندە: «كەزىندە «بوزىنگەن», «قوس­با­سار», «قاراتاۋ شەرتپەسى» سياق­تى قاراتاۋلىق سارىندارعا قا­تىستى داۋلار بولعان. بىلىكتى عالىمدار بۇلاردىڭ سۇگىرگە دە, تولەگەنگە دە ورتاق مۇرا ەكەن­دىگىن مويىنداعان. تىرشى­لىكتە ۇستاز-شاكىرت بولىپ سىيلاسقان, رۋحى ءبىر ۇلى كۇيشىلەردى بولمەي, ءداۋىردىڭ بىرەگەي ءۇنى دەپ قابىلداۋ ابزال ءىس بولارىن ەل ۇققانداي. وسى كۇنى سۇگىر مەن تولەگەندى بولەتىندەر نەكەن-ساياق» دەگەن ويدى العا تارتادى. مىسالى, حالىق كومپوزيتورلارى كۇيلەرى توپتاستىرىلعان تاراۋداعى «بو­­زىنگەننىڭ بۇلكىلى» كۇيىنە – ىقىلاس – سۇگىر – تولەگەن, ال «قوس­باسارعا» تاتتىمبەت – سۇگىر–تولەگەن دەپ شىعارمانىڭ اۆتو­رى كورسەتىلەتىن تۇسقا ءۇش كۇيشىنىڭ ەسىمى قاتار بەرىلگەن. بۇل جەردە نە سەبەپتى ەكى كۇيدى ءۇش ادامعا بىردەي تەليدى دەگەن سۇراق تۋى زاڭدى. مۇنىڭ جاۋابى – جيناقتىڭ وزىندە. «قاراتاۋ كۇيلەرىنىڭ بىلگىرى تولەگەن توقبەرگەنوۆ مىناداي پىكىر جازىپتى: «بۇل ءوزى ءاۋ باس­تا «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى» بولىپ ىقىلاستىڭ قارا قوبىزىندا تار­تىلعان ەدى. ودان سۇگىر ەن­شىلەپ, دومبىرا پەرنەسىنە باس­قاشا ورنەكتەگەن. مىنە, سول كۇيدى تولەگەن تارتقاندا تاعى دا قىزىق حال كەشتىك. «بوزىنگەن» مۇلدە وزگەرىپ كەتتى. تەك تولەگەنگە عانا لايىق وزگەشە دىبىستار, ىرعاقتار تۋدى. بىراق تولەگەن شىنىندا سۇگىرگە ەلىكتەي تۇرا, كەيىننەن جاڭا كۇيدىڭ, وزىنە عانا ءتان كۇيدىڭ تۋعانىن اڭعارماعان ەدى».

– كەڭەس كەزىندەگى كۇيتاباق­تاردى شولاتىن بولساق, – دەيدى اۆتور, – «بوزىنگەن» كۇيى 1968 جىلى «تۋلەگەن مومبەكوۆ (دوم­برا). كازاحسكيە مەلودي» اتتى كۇيتاباققا تولەگەن موم­بەكوۆتىڭ ورىنداۋىمەن حالىق كۇيى بولىپ جازىلدى. 1973 جىلى بۇل كۇي گەنەرال اسقاروۆتىڭ تارتۋىندا سۇگىردىڭ كۇيى اتالىپ شىقتى. 1980 جىلى «بو­زىنگەننىڭ بۇلكىلى» كۇيى تو­لەگەن مومبەكوۆتىڭ ورىنداۋىندا سەگىز كۇيتاباقتان تۇ­راتىن «قازاقتىڭ اسپاپتى مۋ­زى­كاسىنىڭ انتولوگياسى» جي­ناعىنىڭ 1-تا­باعىنا حالىق كۇيى دەپ جازىلدى. 1984 جىلى شىققان قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ «سارىارقا» اتتى كۇيتاباعىندا سۇگىردىڭ كۇيى دەلىنسە, 1989 جىلى تولەگەن موم­بەكوۆتىڭ تارتۋىندا شىققان كۇي­تاباقتا تاعى دا حالىق كۇيى دەپ بە­رىلدى. «قوسباسار» كۇيىنىڭ دە كۇي­تاباقتاعى اۆتورلارى سولاي, ءار جىل­عىسىندا تۇرلىشە, بىردە تات­تىمبەتتىڭ, ەندى بىردە حالىق كۇيى بولىپ تارادى.

 كەڭەس داۋىرىندە قازاق ۇلت­تىق كۇي ونەرى مەن اتا-بابا­لارىمىزدىڭ جاۋھار مۇرا­سىنا دەگەن كوزقاراستىڭ قاي دەڭ­گەيدە بولعانى وسى ءبىر-ەكى كۇيدىڭ توڭى­رەگىندەگى الا-قۇلا ماع­لۇمات­تار­دىڭ وزىنەن-اق ايقىن سەزىلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, «تولعاۋ» كەلەشەك كۇيشىلەر ءۇشىن پايداسى مول وقۋ قۇرالى بولماق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل وقۋلىق – مەجەلى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كۇيدى تارتا ءبىلۋ جەتكىلىكسىز, ول ءۇشىن دومبىرامەن بىرگە ءار كۇيشىنىڭ كوكىرەگى دە بىردەي سايراپ تۇرۋى كەرەك, كۇيدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن ءبىلۋ – پارىز دەگەن تالاپ.