كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قاندى قاسابىنا ىلىككەن الاش زيالىلارىنىڭ قيلى تاعدىرلارى تەك قازاقتىڭ قابىرعاسىنا باتپاۋى كەرەك. ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ ءار قۇربانى – الەمدىك تراگەديا. بۇل تۇرعىدا اتالعان تاقىرىپ ءالى دە «اشىلماعان ارال» دەۋگە بولادى. كەيدە شىندىقتى شىڭىراۋدان, اقيقاتتى اسپاننان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك تاريحي وقيعالارعا ءادىل باعا بەرۋ اركىمنىڭ ار الدىنداعى بۇلجىماس پارىزى بولسا جەتكىلىكتى.
الاش جايىن ءسوز ەتكەندە مۇحتار اۋەزوۆ ەسىمىن ەرەكشە اتاپ وتەتىنىمىز بەلگىلى. ۇلى مۇقاڭ جايلى ايتىلعان, جازىلعان, تۇسىرىلگەن قۇندى دۇنيەلەر از ەمەس. سول ەڭبەكتەردىڭ قاتارىنا, جوعارىدا اتالعان جوبالاردىڭ جالعاسى, «Qazaqstan» ۇلتتىق ارناسى ۇسىنعان ء«بىر پەسانىڭ ىزىمەن» دەرەكتى ءفيلمىن قوسۋعا بولادى. جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» پەساسىن كەڭىنەن باياندايتىن دەرەكتى فيلم اۆتورى – بەلگىلى جۋرناليست مۇحتار تۇمەنباي.
ەكى سەريالى ءفيلمنىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە جازۋشىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە دەيىن ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولى, قازاق رۋحانياتى ءۇشىن ىستەگەن اۋقىمدى جۇمىستارى باياندالادى. فيلم اۆتورى م.تۇمەنباي ول تۋرالى «جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ – كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەڭشىلىگىنەن گورى كەكشىلدىگىن كوپ كورگەن تاعدىرلى تۇلعا. ءومىر – كۇرەس دەسەك, مۇحتار ومارحان ۇلى سول قايناعان كۇرەستىڭ ۇلكەن باستاۋىندا ءجۇردى. باي شىعارماشىلىق جازۋشى ادامنان تەك ىزدەنىستى تالاپ ەتپەيدى, سونىمەن بىرگە ۇلكەن ءتوزىم مەن باتىل كۇرەستى قاجەت ەتەدى. كەيدە ادام ساناسى ءتۇسىنىپ بولمايتىن قورقىنىشتى قۇرباندىقتارعا دا بارادى. اۋەزوۆ سول وتكەلدىڭ بارلىعىنان ءوتتى, كۇرەستى, قۋدالاندى, اقىر-اياعى قۇرباندىققا دا باردى», دەيدى.
ەكى ءجۇز جىلدىق بوداندىق قازاقتى ابدەن ەزىپ, جانىشتاپ جىبەرگەن-ءدى. الايدا, اقپاندا اق پاتشانىڭ تاقتان قۇلاۋى, ودان كەيىن باستالعان قازان توڭكەرىسى قازاقتى بوستاندىققا ءبىر تابان جاقىنداتقانداي بولدى. سول كەزەڭدە الاشتىڭ بەتكە ۇستار ءبىلىمدى ازاماتتارى ازاتتىققا جەتۋدى ءارتۇرلى جولمەن ىزدەدى. ءبىرى – الاشتىڭ اق تۋىنا بىرىكسە, ەكىنشىسى – قىزىل يمپەريانىڭ ادىلدىك پەن تەڭدىك يدەياسىن جاقتادى. دەرەكتى فيلمدە وسى تاريحي وقيعالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن اشىق كورسەتىلگەن. ارينە, ساياسي كۇرەستەردەن اۋەزوۆ البەتتە تىس قالعان جوق. «الاش» پارتياسىنىڭ جاستار قاناتىنا كىرگەن جاس مۇحتاردىڭ الاش جاستارى وداعىن قۇرۋعا بەلسەنە كىرىسۋى, 1918 جىلدىڭ مامىر ايىندا ومبىدا وتكەن قازاق جاستارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا ورتالىق اتقارۋشى كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولۋى, الاش قوزعالىسىن ناسيحاتتاۋى, «جاس ازامات» اتتى جالپىقازاقتىق جاستار ۇيىمىن قۇرۋى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆپەن بىرلەسىپ «اباي» جۋرنالىن شىعارۋى سياقتى قايراتكەر تۇلعانىڭ ءىرى-ءىرى قادامدارى دەرەكتى فيلمدە دايەكتى باياندالادى. ارحيۆ قۇجاتتارى مولىنان پايدالانىلىپ تۇسىرىلگەن ءفيلمدى كورىپ وتىرىپ, اۋەزوۆتىڭ وسىناۋ جۇمىستارى كەيىن جازۋشى ومىرىنە قالاي سوققى بولىپ تيگەنىنە وكىنىشپەن كۋا بولاسىڭ. الايدا, حالقى ءۇشىن تۋعان اسىل ازاماتتىڭ «حان كەنەدەي» پەساسى ءبارىبىر قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن قايراپ, «اباي جولىنداي» كلاسسيكالىق تۋىندىلارى كوشپەلى ءومىر سالتاناتىمىزدى ولتىرمەي وسى كۇنگە جەتكىزدى.
ەكىنشى ءبولىم اۋەزوۆتىڭ ەكى جىل بويى تۇرمەدە وتىرىپ, شارتتى تۇردە بوستاندىققا شىققان جىلدارىن بايانداۋدان باستالادى. فيلم اۆتورى بۇل ساياسي ءجۇرىستىڭ ءمانىن بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «جازۋشىنىڭ 1932 جىلى «سوتسيالدى قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىندە شىققان اشىق حاتى ونىڭ ايىپتارىن «جۋىپ-شايدى» دەۋگە بولادى. بىراق, كەڭەس وكىمەتى مۇحتاردى اتپاۋعا بىرنەشە سەبەپ بولدى دەپ ويلايمىن. ءتىپتى, اتالعان اشىق حاتتىڭ ماتىنىنە, تاقىرىبىنا ۇڭىلگەن بولساق, جالاڭ عانا جالعىز سويلەم «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اشىق حاتى» دەپ بەرىلەدى. دەمەك, اۋەزوۆ سول كەزەڭدە اسا تانىمال تۇلعا بولىپ تۇر دەگەن ءسوز. ايتپەسە, قازاق جازۋشىسى دەپ بولسىن بىرەر انىقتاما ءسوز قوسارلانۋى كەرەك ەدى. ياعني, بار قازاققا اسا بەلگىلى اۋەزوۆتى سۇرقاي ساياسات ادەيى پايدالانعان», دەيدى اۆتور.
«حان كەنە» پەساسى نەگىزىنەن وسى ەكىنشى بولىمدە ايتىلادى. پەسانى جازۋشى 1934 جىلى تەاتر رەجيسسەرى ورىنبەك بەكوۆپەن بىرلەسە وتىرىپ ساحناعا الىپ شىعادى. اتالعان شىعارما الاش قايراتكەرىنىڭ بولشەۆيكتىك بيلىككە قارسى ۇندەۋى دەۋگە بولادى.
پەسا باستان-اياق قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن دارىپتەيتىن ءىرى مونۋمەنتالدى قويىلىم رەتىندە قۇندى بولاتىن. ونى وزدەرىنىڭ سىن ماقالالارىندا عابيت مۇسىرەپوۆ تە, ساكەن سەيفۋللين دە اۆتوردىڭ بەتىنە كەمشىلىك رەتىندە باسقان. «بۇل پەسا توڭىرەگىندە ءتۇرلى ينتريگالار ورىن العانىن ارحيۆ قۇجاتتارىنا كوز جۇگىرتكەندە انىق اڭعاراسىڭ. ماسەلەن, فيلمدە عابەڭدەردىڭ, سابەڭدەردىڭ سول ۋاقىت شەڭبەرىندە جازعان, جاڭىلعان جۇرىستەرىن جاسىرىپ قالساق, جاڭا ۇرپاق ۇلكەن اداسۋلارعا ۇشىرايدى. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە تولىق قالىپتاسۋىمىزعا, تاريحىمىزدى تۇگەندەپ تارازىلاۋىمىزعا قاتتى نۇقسان كەلتىرەدى», دەيدى م.تۇمەنباي.
ايتالىق عابيت مۇسىرەپوۆ «پەسانىڭ ونە بويىندا كەنەسارى مەن ناۋرىزباي, بوپاي ەرجۇرەك باتىل تۇلعالار ەتىپ كورسەتىلگەن جانە سونىڭ ارقاسىندا كورەرمەن قاۋىم ەرىكسىز سولاردىڭ جاعىندا بولادى» دەسە, ساكەن سەيفۋللين «مەنىڭ پىكىرىمشە, بۇل ۋاقيعا پەسادا تاريحي سوتسياليستىك شىندىق رەتىندە جارامدى بولىپ كورسەتىلمەگەن. جارامدى بولىپ كورسەتىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, زياندى ۇلتشىل سەزىم وياتاتىن جات پەسا بولىپ شىققاندىعى ايقىن كورىنەدى», دەپ جازادى. جالپى, ء«بىر پەسا ىزىمەن» دەرەكتى ءفيلمى تەك اۋەزوۆتىڭ ءومىرىن ەمەس, سول كەزەڭدەگى كوپتەگەن ءىرى قايراتكەردىڭ ءومىر جولىن جالعان جالا مەن جازادان اراشالاپ وتىرادى. فيلم اۆتورى جوعارىداعى ەكى ماقالانىڭ دا ساياسي تاپسىرما ەكەنىن ايتادى.
دەرەكتى فيلمدە سول كەزدەگى جاقسى ماعىناسىنداعى «تەمىر ناركوم» تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ تۇلعاسى جان-جاقتى جاقسى اشىلعان. جۇرگەنوۆتىڭ پەساعا تىيىم سالۋ ويىندا دا بولماعانىن فيلمدە عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ميرزويانعا جازعان حاتىنان, جينالىستا سويلەگەن بىرنەشە قوعام قايراتكەرىنىڭ سوزدەرىنەن بايقاۋعا بولادى. جۇرگەنوۆ تە, بەكوۆ تە, اۋەزوۆ تە پەسانى قوعامدىق كەڭەستەن وتكىزبەستەن كورەرمەنگە ۇسىنىپ جىبەرۋى – ۇلكەن ەرلىك ەدى. الايدا, كەيىن پەسا كورەرمەننىڭ ويىنان شىقپادى, وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى قاجەت ەتەدى دەگەن جەلەۋمەن ەرىكسىز توقتاتىلادى.
ايتپاعىمىز, ءفيلمدى كورگەن كورەرمەن كوپتەگەن تاريحي قۇجاتپەن تانىسىپ, شىندىق جايلى تانىم-تۇسىنىگىن تولىقتىرا تۇسەدى. ءفيلمنىڭ ءارى اۆتورى, ءارى جۇرگىزۋشىسى مۇحتار تۇمەنبايدىڭ وسىنداي يگى ءىستى ىلگەرى الىپ شىققانى ءبىزدى قاتتى قۋانتتى. ۇلت رۋحانياتىن تۇگەندەۋگە قوسقان سۇبەلى ەڭبەك. البەتتە, بۇنداي تاريحي قۇندى دۇنيەلەر ءالى دە كوپتەپ تۇسىرىلسە دەگەن تىلەك بىلدىرگىمىز كەلەدى. بايقاعانىمىزداي, ءتۇسىرىلىم توبىنىڭ دەنى كوبى وتىزعا تولماعان جاستاردان قۇرالعان, اتاپ ايتقاندا قويۋشى رەجيسسەر سامات ءالىم, مونتاج رەجيسسەرى رۋستام ۋلتارشين, قويۋشى وپەراتور جاندوس نيدەلدانوۆ. ياعني, بۇل سياقتى جوبالاردى الداعى ۋاقىتتا دا وسىنداي ءبىلىمدى, بىلىكتى كاسىبي ماماندارعا بەرۋ جۇمىسقا ۇلكەن سەرپىن اكەلەتىنى اڭعارىلادى.
قورىتا ايتقاندا, ء«بىر پەسا ىزىمەن» دەرەكتى ءفيلمى – ۇلت ۇپايىن تۇگەندەگەن تۇمەنبايتەگى مۇحتاردىڭ تۇپكىلىكتى يدەياسىنىڭ باستاۋى دەر ەدىك. اۆتوردىڭ ءالى دە ۇلتتىق ارنامەن بىرلەسىپ جاسايتىن جاقسى جۇمىستارى الدا دەپ ەسەپتەيمىز.