قوستاناي ەگىن شارۋاشىلىعى ءۇشىن تاۋەكەلى كوپ وڭىرگە جاتادى. ديقان قانشا جەر شۇقىعانمەن, نەسىبەسىن كوكتەن كۇتەدى, تامىر العان ءداننىڭ ءونىمى ىلعالدىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى. شولەيت ايماققا جاتقاندىقتان, مۇندا ءبىر جىل ىلعال مول تۇسسە, ءتورت جىل قۇرعاقشىلىق بولۋى مۇمكىن. ال بيىل جەردىڭ اڭقاسىن كەپتىرگەن, تانابىن قۋىرعان قۋاڭشىلىق بولدى.
بۇرناعى جىلدارى جاۋعان جاڭبىردىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 107 مم بولسا, بيىل بار-جوعى 67 مم عانا ىلعال تۇسكەن. وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ ديقاندارمەن كۇزگى جيىن-تەرىن ناۋقانى باستالاردا وتكىزگەن كەزدەسۋىندە استىقتى ءوڭىر ءۇشىن مۇنى تابيعي اپاتقا تەڭەگەن ەدى. ديقاننىڭ كوكتەمدە ماڭدايىن كۇن قاقتاپ ءجۇرىپ ەككەن ەگىنگە كۇزدە كەۋسەنى تولماي قالدى. ءتىپتى وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا كوكتەن ءبىر تامشى تامباعاندىقتان, بيدايدىڭ ساباعىنىڭ باسىنداعى ءدانى ءپۇش بولىپ, جەلگە ۇشىپ كەتتى. قىسقاسى, بيىل وبلىستا 76 مىڭ گەكتار جەردىڭ ەگىنى كۇيىپ كەتىپ, القاپ شاڭداققا اينالدى.
ورۋعا كەلگەن القاپتاردىڭ وزىنەن ءتۇسىم 2-3 تسەنتنەردەن عانا اينالدى. ەرتە كوكتەمنەن باستاپ الا جازداي القاپتىڭ كۇتىمىنە جىبەرگەن, ياعني زيانكەستەردى ۋلاۋ, ارامشوپتەن تازارتۋ سياقتى جۇمىستارعا جۇمساعان قارجىسى دا جەلگە ۇشتى. ال مەملەكەت تاراپىنان تولەنەتىن سۋبسيديا ۋاقتىلى قولعا تيمەيتىنى دە بۇيىردەن تيگەن سوققىداي بولىپ تۇر. ناۋىرزىم اۋدانى وبلىستىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي ورنالاسقان. وسىنداعى «شولاقساي» شارۋاشىلىعىنىڭ القابىنداعى استىق ءتۇسىمى گەكتارىنا 2-4 تسەنتنەر بولدى.
– بيىل ءبىز وراققا ىلىنگەنىن ورۋدامىز. بىراق ساپاسى تومەن. بيدايدىڭ قامىرلىلىعى بۇرىننان دا كوتەرىڭكى بولاتىن, بيىل ءتىپتى جوعارى, بىراق تابيعي ساپا بولىمى تومەن, – دەيدى سەرىكتەستىك ديرەكتورى ءمادي يحتيلياپوۆ. جاز بويى تامباعان جاڭبىر ەندى كۇنارا جاۋىپ, وراق سالدىرماي جاتىر. ءمادي بارلىق القابىنىڭ ءالى 35 پايىزىن جيناي الماي وتىر. ماساقتىڭ قاۋىزى اشىلىپ, ءدان توگىلىپ قالادى دەگەن ديقاننىڭ ۋايىمى دا كۇن وتكەن سايىن كۇشەيىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە ميزام شۋاق كەلە جاتىر, كۇننىڭ شۋاعى تۇسسە ءارامشوپ تە قاۋلايىن دەپ تۇر.
– ديىرمەنشىلەردى دە تۇسىنەمىن. بيدايدىڭ ساپاسى بولماعان سوڭ, ولار دا العىسى كەلمەيدى نەمەسە باعاسىن تۇسىرەدى. وعان نە ىستەي الامىز؟ مەنى بارىنەن بۇرىن بۇگىنگى ەمەس, ەرتەڭىم الاڭداتادى, كەلەسى جىلدىڭ تۇقىمىن تۇگەندەپ السام, سول ۇتقانىم بولار ەدى, – دەيدى ءمادي. گەربيتسيد ءۇشىن بەرىلەتىن مەملەكەتتىك سۋبسيديا ءالى تۇسكەن جوق. ال بيىل ديقاننىڭ قامباسىندا ساتاتىن بيدايى تاعى جوق, سوندىقتان نارىق باعاسىنا الاڭداماپتى دا.
توپىراقتى حيميالىق وڭدەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن بيىل وبلىسقا 4 ملرد 900 ملن تەڭگە بولىنگەن. ول بارىنە بىردەي جەتپەگەن.
– مىسالى, بىلتىر ساتىپ العان گەربيتسيدتىڭ 35 پايىزى ديقاندارعا قايتارىلعان بولاتىن. بيىل بۇل كورسەتكىش 50 پايىزعا كوتەرىلدى, ياعني 15 پايىزعا ءوستى. بىراق قوسىمشا قاراجات بولىنگەن جوق. ونىڭ سىرتىندا گەربيتسيدتىڭ باعاسى قىمباتتادى, – دەيدى وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باس مامانى نۇرسۇلتان قابدەلوۆ. جالپى, اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەگىن كۇتىمىنە جۇمسالعان شىعىننىڭ ورنىن تولتىراتىن قوسىمشا قارجى بولىنبەيدى. دەمەك, ۇكىمەت ديقاندار الدىنداعى قارىزىن كەلەر جىلى عانا وتەۋى مۇمكىن. سۋبسيديانىڭ كەشىگۋى بۇرىننان قورى بار شارۋاشىلىقتارعا اۋىر سوقپايتىنى انىق.
سۋبسيديا الا الماعان شاعىن شارۋاشىلىق يەسىنىڭ ءبىرى ەرلان ايتباەۆتىڭ القابى ارقالىق قالاسىنا قاراستى ميرنىي دەگەن اۋىلدىڭ ماڭىندا. بيىل 400 گەكتارعا ەگىن ەككەن ەكەن, سونىڭ جارتىسىنان كوبىن جيناپ الدى. بىراق ديىرمەندەرگە بيدايدى ۋاقتىلى وتكىزە الماسا, ول دا شىعىن.
– مىسالى, ءبىر ەلەۆاتور مەنىڭ بيدايىمدى ءتورتىنشى كلاسقا جاتقىزدى. بىراق 5-ءشى كلاسس رەتىندە قابىلداماقشى. سەبەبى جەكە ساقتايتىن ورىن جوق, سوندىقتان ورتاق قويماعا قۇيعاندا باسقا ونىممەن ارالاسىپ ساپاسىن جوعالتاتىنىن ايتادى. سوندىقتان «تەك سەنىڭ بيدايىڭدى ءتورتىنشى كلاسپەن قابىلداۋ ءتيىمسىز, ءوزىمىز شىعىنعا باتامىز» دەپ وتىر, – دەيدى ديقان ەرلان ايتباەۆ.
ءتورتىنشى كلاستى بيدايدىڭ تونناسى ساپاسىنا قاراي 60, 70 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. ال بەسىنشى كلاستى بيدايدىڭ باعاسى 50 مىڭ تەڭگەگە ءبىر-اق قۇلدىرايدى. ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعا الداعى جىلعا تۇقىم ساتىپ الماق تۇگىل, بيىلعى شىعىندى وتەمەيدى. استىق قابىلداۋشىلار دا بىرەۋدى الداپ, پايدا تابايىق دەگەن ويدان اۋلاق. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى كۇندەرى تولاسسىز جاۋعان جاۋىننان بيدايدىڭ ساپاسى كۇرت تومەندەگەن. ەلەۆاتورلارعا ديقاندار شاعىمى بويىنشا تەكسەرۋ دە جۇرگىزىلىپتى. بىراق ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى تابىلماعان.
نەگىزى ديقاندار مەن استىق قابىلداۋشىلاردىڭ اراسىنداعى داۋ-دامايعا استىق قابىلدايتىن ورىنداردىڭ ازدىعى سەبەپ بولعان سىڭايلى. كەرەعارلىقتى قاراڭىز, استىق شىعىمى تومەن جىلدىڭ وزىندە ارقالىق قالاسى ماڭىنداعى ەكى شاعىن ەلەۆاتورعا بار-جوعى 57 مىڭ توننا استىق سيادى. وسى وڭىردە بۇگىنگى جينالعان استىقتىڭ ءوزى 140 مىڭ تونناعا جەتىپ قالعان, ال سىيىمدىلىعى ۇلكەن ەكى ءىرى ەلەۆاتورلاردىڭ ەسىگى جابىق. ونىڭ سەبەبىن وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باس مامانى نۇرسۇلتان قابدەلوۆ ايتتى. بۇل ەكى ەلەۆاتور دا استىق جەتىمسىزدىگى انىقتالىپ, تەرگەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان كورىنەدى.
استىق شارۋاشىلىعىندا بيىلعى پروبلەما تەك تابيعات قۇبىلىسىنان عانا ەمەس, وسى سالادا بۇرىننان جينالىپ قالعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ دە سالدارىنان بولىپ وتىر. مىسالى, ساقتاۋعا العان بيدايدى عانا ەمەس, بانكتەن العان نەسيەسىن دە قايتارا الماي بەرەشەككە باتقان ەلەۆاتورلارعا قازىر جاڭا ينۆەستورلار ىزدەستىرىلىپ جاتىر. بىراق جاڭا ينۆەستور ورنىعىپ, كاسىپورىندى ىسكە قوسقانشا قار تۇسەتىنى انىق. ديقان ماڭداي تەرمەن وسىرگەن استىعىن لايىقتى باعاعا وتكىزە الماي اۋرە, ال ديىرمەندەرگە بيداي جەتپەي جاتىر. مىسالى, وبلىستاعى بارلىق ديىرمەندەر جىلىنا 2 ميلليون توننا بيداي وڭدەيدى. بيىلعى جينالعان استىق 3 ميلليون توننا بولا ما, بولماي ما, ونى دا ۋاقىت كورسەتەدى. قوستانايداعى ۇن تارتاتىن ءىرى كاسىپورىننىڭ كوممەرتسيالىق ديرەكتورى ولەگ كۋرۆاتوۆ بيدايدىڭ جەتپەۋىنەن كوپتەگەن شاعىن ديىرمەن جۇمىسىن توقتاتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. وعان باستى سەبەپ – بانكتەردەن العان قارىزىن وتەي المايتىنى. قازىر وڭىردە جەتپىستەن استام كاسىپورىن بار. بىلتىر ولار ەكسپورتقا 938 مىڭ توننا ۇن جىبەرسە, بيىل بۇل كورسەتكىش 243 مىڭ تونناعا كەمىگەن. جەتپەيتىن بيدايدى ديىرمەندەر سىرتتان تاسىماي قايتەدى؟ ارينە, ول ۇن مەن نان باعاسىن قىمباتتاتادى.
وسى كورىنىستەردىڭ بارلىعى دا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋدەگى ۇيلەسىمسىزدىكتىڭ سالدارى ەكەنى انىق. تەك تابيعاتتى, قۋاڭشىلىقتى كىنالاي بەرۋگە بولمايتىنىن ديقان بىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ديقاننىڭ ايتقان ءسوزى ەگىس القابىنان ءارى اسپاي تۇر.
قوستاناي