قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى العاشقى جولداۋى ارقىلى ەلىمىزدى دامىتۋدى كوزدەيتىن جاڭا باعىت, جاڭا لەپ, جاڭاشا كوزقاراستار, جاڭاشا ۇسىنىستار مەن مىندەتتەر ايقىندالدى.
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا تəۋەلسىزدىك جىلدارى جاسامپازدىق پەن ىلگەرىلەۋ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كەزەڭى بولعانىن, وسى ۋاقىت ىشىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز əلەمدەگى بەدەلدى ءəرى ورنىقتى مەملەكەتكە اينالعانىن ايتتى. حالىققا بەرگەن ۋəدەلەرىن مىندەتتى تۇردە ورىندايتىنىن مəلىمدەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەستىڭ ورتاق ماقساتتارىن, ونىڭ ىشىندە سايلاۋالدى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا نەگىزدەلگەن جولداۋدىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىنىڭ وزەگى قوعامدىق ديالوگ تاقىرىبى بولدى. مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن ايتا كەلە, كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت فورمۋلاسىن ۇسىندى. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ سىندارلى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قاراستىراتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ بəرىمىزگە ورتاق مىندەت ەكەنىن باسا ايتتى. وسىنداي پارمەندى تەتىكتەردىڭ ءبىرى روتاتسيالىق ءتارتىپ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن, بەلگىلى قوعام وكىلدەرىن قامتيتىن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى بولۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلدى. قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان نەگىزگى مəسەلەلەر كوشەدە ەمەس, پارلامەنتتە جəنە ازاماتتىق ديالوگ اياسىندا تالقىلانىپ, شەشىمىن تابۋى ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋ مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسى ماقساتتا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش-شاعىمدارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ساپالى قاراۋىن باقىلاپ, ءتيىستى شارالار قابىلدايتىن ءبولىم اشىلدى. وسى سياقتى ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارى, وتىنىشتەرى, حاتتارىمەن جۇمىس ىستەيتىن ءبولىم وبلىس, رەسپۋبليكاعا باعىنىستى قالالاردىڭ اكىمدىكتەرىندە اشىلعانى ءجون. بۇگىندە ورتالىق پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەر ءوز الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرا الماي جاتىر. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك حال-احۋالىن ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن جانە سالالىق, ايماقتىق قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن ولارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەگەندەرى دۇرىس بولار ەدى. قوعامدىق نازاردان تىس قالىپ وتىرعان كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور جۇمىسىن اشىق ەتۋ ءۇشىن, ولاردىڭ باقىلاۋ كەڭەستەرىنە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇلتتىق قوعامدىق كەڭەستە ايتىلعان ۇسىنىستار وتە ورىندى. حالىق پەن بيلىكتىڭ بايلانىسىن نىعايتا ءتۇسۋ ماقساتىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى ازاماتتاردى اي سايىن قابىلداپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن جىلىنا 2 رەت كەزدەسىپ, ولاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن تىڭداپ, حالىق الدىندا ەسەپ بەرىپ وتىرسا, ارتىق بولماس ەدى. ال وبلىس اكىمدەرى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى بەكىتىلگەن گرافيك بويىنشا ازاماتتاردى ايىنا ءبىر رەت, قالا, اۋدان اكىمدەرى مەن ورىنباسارلارى اپتا سايىن, اۋىل اكىمدەرى كۇندەلىكتى قابىلداپ, تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمدارىن, وتىنىشتەرىن, ۇسىنىس, پىكىرلەرىن تىڭداپ, شەشىپ نەمەسە ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدى وزدەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىنە اينالدىرعانى ءجون. سونىمەن بىرگە وبلىس, اۋدان باسشىلارى ەلدى مەكەندەردە حالىقپەن ءجيى كەزدەسىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ەسەپ بەرىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەر تۋرالى حابارلاپ وتىرۋلارى كەرەك. مۇنداي كەزدەسۋلەر مەن قابىلداۋلاردا كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە بايلانىستى اشىق وي-پىكىرلەر, ۇسىنىستار, وتىنىشتەر ايتىلادى. ولاردى ەسەپكە الىپ, ورىنداۋىن باقىلاپ, كەلەسى كەزدەسۋلەردە قالاي ورىندالىپ جاتقانى باياندالىپ وتىرسا, حالىق ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ جەردە قالمايتىنىن ءتۇسىنىپ, قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ارالاساتىن بولادى.
تىڭداي بىلسەڭ, حالىق – دانا. پىكىرلەسۋ, اقىلداسۋ, تىڭداۋ بارىسىندا ايتىلعان وي-پىكىرلەردىڭ ىشىنەن تالاي ءىنجۋ-مارجاندى تەرىپ الۋعا بولادى. حالىق جاي اڭگىمەنىڭ وزىندە ساعان تالاي اقىل ايتادى, تالاپ قويادى, مىندەت ارتادى. كوپتەگەن ءتۇيىندى ماسەلە كوپشىلىك تالقىسىنا تۇسكەندە ءوز-وزىنەن شەشىمىن تاۋىپ كەتۋى دە مۇمكىن نەمەسە مۇنداي كەزدەسۋلەر الداعى جۇمىستارعا باعىت-باعدار بەرۋى دە عاجاپ ەمەس. ەڭ باستىسى, جۇمىستىڭ وسىنداي باعىتى بيلىكتى حالىقپەن جاقىنداستىرادى, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ۇلعايتادى, ەلدىڭ بىرلىگى نىعايادى.
جولداۋدا قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ەلىمىزدە كوپپارتيالىلىقتى, ساياسي بəسەكەلەستىكتى جəنە پىكىر ءپليۋراليزمىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋدى تىكەلەي مىندەتى دەپ بىلەتىنى تۋرالى ماڭىزدى مəلىمدەمە جاسادى. پرەزيدەنت ەلدە بەيبىت ميتينگىلەردى ەركىن وتكىزۋدى قولدايتىنىن, ەگەر ولار زاڭ اياسىنان شىقپايتىن جəنە ازاماتتارىمىزدىڭ تىنىشتىعىن بۇزبايتىن بولسا, ولاردى وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى ورىن ءبولۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. الايدا زاڭسىز əرەكەتتەر مەن بۇزاقىلىق جاساۋعا تىيىم سالىناتىن بولادى.
پرەزيدەنت قوعامدا كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن ارتتىرۋ مəسەلەسىنە ەرەكشە مəن بەرىپ, قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندەگى ءرولىن بەكەمدەپ, قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭ كەلەتىنىن ايتتى.
جولداۋدىڭ «ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» دەپ اتالعان بولىمىندە مەملەكەت باسشىسى قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىرعان اسا ورەسكەل, كەلەڭسىز جاعدايلارعا; زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ, ادام ساۋداسى, əيەلدەرگە جاسالاتىن تۇرمىستىق قىسىم جəنە باسقا دا تۇلعالارعا, əسىرەسە بالالارعا زاردابى تيەتىن اۋىر قىلمىستاردىڭ جازاسىن جەدەل تۇردە قاتاڭداتۋ جونىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. بۇعان قوسا, تابيعاتقا اياۋسىز قاستاندىق جاساپ جۇرگەن براكونەرلەردىڭ əرەكەتتەرىنە تەز ارادا توسقاۋىل قويۋ تالاپ ەتىلدى.
جولداۋدىڭ قارقىندى جəنە ينكليۋزيۆتى ەكونوميكانى دامىتۋ جونىندەگى بولىگىندە مەملەكەت باسشىسى الدىمەن شيكىزاتقا بايلانعان مەنتاليتەتتەن باس تارتىپ, ەكونوميكانى əرتاراپتاندىرۋدى, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ناقتى ءوسىمىن كەم دەگەندە 1,7 ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن قوزعادى.
بيزنەسكە تۇراقتى تۇردە قولداۋ كورسەتىلىپ, ۇلتتىق قوردان 100 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى بولىنەتىن بولدى. بىراق قارجىلاي قولداۋدىڭ يگىلىگىن تەك جەرگىلىكتى بيلىكپەن بايلانىسى بار شارۋاشىلىقتار عانا كورمەۋى كەرەك. شاعىن جəنە ورتا بيزنەستى قولداۋدا باسىمدىق جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشاتىن, قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىن ۇلعايتاتىن جاڭا جوبالارعا بەرىلۋى قاجەت. جولداۋدا ميكرو جانە شاعىن بيزنەسپەن اينالىسۋشى كاسىپكەرلەر سالىق تولەۋدەن 3 جىلعا بوساتىلۋى جانە 3 جىلعا دەيىن تەكسەرۋگە تىيىم سالىناتىندىعى ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن ارەكەتتەردىڭ ءبارى مەملەكەتكە قارسى جاسالعان قىلمىس دەپ ەسەپتەلۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سەبەبى شاعىن, ورتا بيزنەس نارىقتا تاۋارلاردى, قىزمەتتەردى كوبەيتەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تولىقتىرادى, باسەكەلەستىكتى دامىتىپ, ءمونوپوليزمدى جويادى, جاعدايى تومەن ازاماتتارعا كومەكتەسەدى.
جولداۋدا الەۋمەتتىك سالا بويىنشا ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا مəن بەرىلدى. قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ورتا ءبىلىمنىڭ ساپاسى الشاقتاپ بارا جاتقانىن نازارعا العان مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە كەلەسى جىلدان باستاپ «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋدى 20 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋدى جۇكتەدى. سونداي-اق «دارىندى بالانىڭ» قابىلەتىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن əزىرلەۋدى تاپسىردى جəنە كەلەسى جىلدان باستاپ مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى 25%-عا وسەتىنىن مəلىمدەدى. بۇعان قوسا, مəدەنيەت قىزمەتكەرلەرىنە دە قولداۋ كورسەتىلىپ, ەڭبەكاقىسى كوتەرىلەدى. ال مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىندا پرەزيدەنت ءۇش جىلدا تەگىن مەديتسينالىق كومەكتى قارجىلاندىرۋعا 2,8 ترلن تەڭگە بولىنەتىنىن جəنە بۇعان قوسىمشا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا 2,3 ترلن تەڭگە باعىتتالاتىنىن ايتتى.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە الەۋمەتتىك كومەك الاتىن ادامداردىڭ سانى دا, بولىنەتىن قارجى دا بىرنەشە ەسەگە ءوستى. دەگەنمەن, ۇكىمەت الەۋمەتتىك كومەك بەرۋدىڭ ءتارتىبىن رەتتەۋ كەرەك. كومەك بەرۋ جۇيەسى اشىق ءارى ادىلەتتى بولىپ, ول ادامداردى ماسىلدىققا ەمەس, ەڭبەك ەتۋگە ىنتالاندىرۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ءاربىر اۋىل وكرۋگى, شاعىن اۋدان, قالالار مەن اۋداندار بويىنشا تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك كارتاسىن جاساپ, جاعدايى تومەن, كوپ بالالى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى وتباسىلاردى انىقتاپ, بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەكتى سوزبۇيداعا سالماي, ونىڭ اشىقتىعىن, جاريالىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, بارىنشا جەڭىلدەتۋ قاجەت. ماسىلدىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن بۇل وتباسىلاردىڭ ەڭبەككە جارامدى مۇشەلەرى مىندەتتى تۇردە جۇمىسپەن قامتىلۋى قاجەت.
سونىمەن قاتار وتباسىلىق شاعىن جəنە ميكروبيزنەستەر قۇرۋدى ىنتالاندىرۋعا, كوپ بالالى انالارعا ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋگە كۇش سالىنۋى ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ العاشقى جولداۋى قوعامدى تولعاندىرعان ماسەلەلەردىڭ بارىنە جاۋاپ بەردى. الدىمىزداعى ماقسات ايقىن. ەندەشە, ءبارىمىز وسى جولدا ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ, ەسەلى ەڭبەك پەن تىنىمسىز تىرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, ايانباي تەر توگەيىك, ەل بىرلىگىن, ىنتىماعىن نىعايتايىق.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى