قازاق ادەبيەتىنىڭ بي-اعاسى – بەيىمبەت ءمايليننىڭ كىندىك قانى تامعان جەر ايەت وزەنى بويىندا جاتىر. توبىلدىڭ ارنالى سالاسى تولىقسىپ اعادى. قازاق دالاسىنىڭ تاستاقتى, قىراتتى كەلەتىن ءبىر سۇلۋ ءوڭىرى بۇل. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە اسىل تاستىڭ قىرىنداي قۇلپىراتىن, كوكمايسا جازى, سارىالا تون كيگەندەي كۇزىنىڭ كوركەمدىگى كورگەن جاننىڭ ەسىنەن كەتپەيدى. حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ: «سازدى ايەت, سارىارقادا تۇيەمويناق, سارى جايلاۋ, ساباتىنا بيە بايلاپ, وتىرىپ ۋىق تاستام كوشپەلى ەلدەر, ەتەتىن الا شاڭدىق ۇنەمى ويناق, تىرىلگەن شىبىن-شىركەي شىلدە شالىپ, كوك مايسا قۇلپىرعان كەز جەر جاسارىپ» دەپ جىرلايتىن وڭىردە بالا بەيىمبەتتىڭ شىبىق ءمىنىپ, شاپقىلاپ جۇگىرگەنى, ات جالىن تارتىپ, جىگىت بولعانى ايان. تۋعان جەردە ساۋاتىن اشىپ, قىزمەتىن باستادى. عاسىردان استام ۋاقىتتا تۋعان جەردىڭ اقىن جىرىنداعى بەدەرى تۇگەل, ءوزى داۋىلى مەن جاۋىنىن كورگەن, قۇربانى بولعان قۇرساۋى مىقتى زامان دا الدەقاشان وزگەردى. بۇگىن ايەت بويى دا بەيىمبەت پەن ونىڭ اتالارى اڭساعان تاۋەلسىز قازاق ەلىمەن بىرگە تىنىستاپ جاتىر.
ءبىر انىق بار, قازاق دالاسىندا كوپ تاريحتى كەيىنگى ۇرپاققا زەردەسى تەرەڭ قۇيماقۇلاقتار جەتكىزىپ وتىردى. وسى ءداستۇر كەڭەس زامانى كەزىندە بۇزىلدى, بۇزىلعانى – قۇيماقۇلاقتاردان ەمەس, ەستىر قۇلاقتىڭ بولماعانىندا ەدى. كوپ سىر سولاردىڭ ىشىندە كەتتى. سونداي قۇيماقۇلاقتىڭ ءبىرى قاپىش ناۋرىزباەۆ اقساقالدىڭ وسىدان تۋرا 25 جىل بۇرىن بەيىمبەت تۋرالى اڭگىمەلەر ايتىپ وتىرعانىن بايقاعانبىز. سول كىسىنىڭ سىلتەۋىمەن سۇراي-سۇراي بي-اعانىڭ تۋعان ءىنىسى بيعوندىنىڭ ايەلى قۇلپى اجەيدى 85 جاسقا كەلىپ وتىرعانىندا بۇرىنعى تاران اۋدانىنىڭ كراسنوسەلسك سەلوسىنان تاۋىپ الىپ, قايناعاسى تۋرالى ايتقان اڭگىمەلەرىن وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا جەتكىزگەن ەدىك. ەندى مىنە, بيىل 93 جاسقا كەلگەن قاپىش اتامىز ليساكوۆ قالاسى تۇبىندەگى كەنشىلەردىڭ وكتيابر اۋىلىندا تۇرادى ەكەن. كونەنىڭ كوزىندەي اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن ەستۋگە دەگەن ىنتىزارلىق قامشىلاپ, جولعا شىعارعان. ليساكوۆ قالاسىنىڭ توڭىرەگى قاپىش اتامىزدىڭ اتاجۇرتى ەكەن. تۋدى-ءبىتتى وسى جەردە تۇرادى.
– ەسىم دۇرىس, تاماعىم ساۋ, قىزىم. جۇمىستى وتكەن جىلى عانا تاستادىم. ەسىكتىڭ الدىندا اعاش جونىپ, جۇرتقا قورانىڭ ەسىك-تەرەزەسى, بالتانىڭ سابى سەكىلدى كەرەك-جاراق جاساپ بەرەتىن ەدىم. كوزىم كورمەي قالعان سوڭ, قويدىم. ەندى ۇيدە قاراپ وتىرۋ قيىن ەكەن, كوزىمدى جدانوۆ ءادىسى ارقىلى ءوزىم ەمدەپ, تابان جولىمدى كورەتىن ەتىپ الدىم. بۇل ءىسىمدى «پىشاق تيگىزبەي-اق قويايىق» دەپ, كوز دارىگەرى ماقتادى عوي. سوڭعى كەزدەرى قۇلاعىم شىڭىلداپ, باسىم اۋىراتىن بولىپ ءجۇر. ايتپەسە بالا كەزىمدەگى ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى سول قالپىندا ايتاتىن جادى مىقتىنىڭ ءبىرى ەدىم, بەيىمبەتتىڭ ولەڭدەرىن جاتقا سوعاتىنمىن, ءالى دە ايتامىن, – دەيدى اقساقال. قاپىش اتامىزدىڭ ءجۇرىسى ءسال شابانداعانمەن, تاياق ۇستامايدى, ەڭسەسى ءتىپ-تىك, قارتتىقپەن ءالى يتجىعىس تۇسەر قاۋقارى بار.
– بەيىمبەتتىڭ رۋى قارتا قىپشاق, ونىڭ ىشىندە اقجىگىت قوي. ولاردىڭ جەرى جالشى بولعان. ال اناسىنىڭ توركىنى وسى جاقتان, مىنا پەرەلەسكي ستانساسىنىڭ ارعى بەتىندە جالبىر دەيتىن كىسى تۇرعان. ول قۇبا قىپشاقتاردىڭ جايلاعان جەرى. سول جالبىردىڭ قارىنداسى ما, اپاسى ما انىعىن بىلىڭكىرەمەيمىن, وتىرىك ايتا المايمىن, ايتەۋىر ەتجاقىنى بولعان. بەيىمبەت بالا كەزىندە سول ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىندا, جالبىردىڭ ۇيىندە جۇرەدى ەكەن, – دەپ باستادى قاپىش اتا اڭگىمەسىن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى كۇشەيىپ, قازاقتاردىڭ مال جايىلىمىن تارىلتۋى, بوكسيتتى سوعىس قاجەتىنە ءوندىرۋى, سالىقتى وسىرۋىمەن قاتار, سوعىستىڭ تىل جۇمىستارىنا قازاقتاردى كۇشتەپ ايداۋى حالىقتىڭ جاعدايىن ۋشىقتىرىپ جىبەرەدى. بۇل 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا اكەلەدى. بەيىمبەت مايلين پەسالارىندا وسى وتارلىق ساياساتتى قوستاناي وڭىرىندەگى شىنايى وقيعالار ارقىلى كورسەتەدى. ول كەيىن, 1935 جىلى ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ «جالبىر» وپەراسى ليبرەتتوسىنىڭ سۇيەگىن قۇرايدى. سونداعى باستى كەيىپكەر, امانگەلدى ساربازى بولعان جالبىر – بەيىمبەتتىڭ ءوز ناعاشىسى بولۋى ابدەن ىقتيمال دەپ ويلايمىز.
– «جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشىدان» دەگەن بار عوي. بي-اعانىڭ انالارى مىقتى بولعان. وسىعان وراي ەل اۋزىنداعى, ءوزىم بالا كەزدە شالداردان ەستىگەن ءبىر اڭگىمەنى ايتايىن. وسى اينالادا بۇرىن قىزىلجار دەگەن اۋىل بولدى. ول بۇرىن بايقان دەگەن بايدىڭ اۋىلى ەكەن. كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعان سوڭ, بايدىڭ اتىندا اۋىل بولماۋى كەرەك دەپ, ونى قىزىلجار اتاندىرعان. بىراق قىزىلجار قالانىڭ ساياجايىنا اينالىپ, قۇرىپ كەتكەلى قاشان. الگى بايقان باي 500 جىلقى ايداعان ادام. بەيىمبەتتىڭ اتاسى مايلى سول بايدىڭ جىلقىسىن باعادى. جىگىت كەزى, باي اۋىلىنىڭ قىزىمەن ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى ۇناتىپ قالادى. اكەسى قىزىن جىلقىشىعا بەرە سالماسى انىق, مۇنىڭ قالىڭمال بەرەتىن شاماسى جوق. قىز مايلىعا: «قىزدارمەن سەيىلگە شىعامىن, سەن جىلقى ىزدەگەن بولىپ كەل دە, قۇرىقپەن ماعان بۇعالىق سالىپ, توعايدىڭ ىشىنە اكەتىپ قال, ار جاعىن ءوزىم بىلەمىن» دەيدى. قىزدار شىققان كەزدە مايلى ونىڭ ايتقانىن ىستەيدى, دە اعاش اراسىنا اكەتىپ قالادى. جانىنداعى قىزدار ويبايلاپ, اۋىلعا تۇرا قاشادى. قىز مايلىعا: «ەندى سەن اۋىلىڭا كەتە بەر, مەن اۋىلعا بارىپ, جاۋابىن ءوزىم بەرەمىن» دەيدى. قىزداردىڭ ايتۋىمەن اۋىلدىڭ باس بىلەرلەرى توبەنىڭ باسىنا شىعىپ, اقىلداسۋعا جينالىپ وتىرادى. قىزدى شاقىرىپ الىپ سۇرايدى. سوندا قىزدىڭ ايتاتىنى بار:
«توعاي جاقتا ءجۇر ەدىم,
قۇربىلارمەن قىدىرىپ.
جىلقى ىزدەگەن ءبىر جىگىت,
جەتىپ كەلدى قاسىما,
بۇعالىق سالدى موينىما...
...اينالايىن اعالار
شەشىڭىزدەر وزدەرىڭ,
جاقسى قۇرىپ كەڭەستى» دەيدى.
اۋىل ۇلكەندەرى ء«وزىمىزدىڭ جىلقىشى ەكەن, بولارى بولىپ قالىپتى, ەكەۋىن قوسايىق» دەپ شەشەدى. سودان ۇناتىسقان ەكى جاس قوسىلىپ, ءوسىپ-ءونىپ كەتكەن ەكەن. بەيىمبەتتىڭ ءوز جۇرتى دا وسال بولماعان. بەلگىلى اقىن اقىلبەك شاياحمەتتىڭ جازعانىنداي, ءسوز زەرگەرى بي-اعا جاباعى باتىرمەن اتالاس. قارتانىڭ ىشىندەگى اقجىگىتتىڭ تۇگەل دەگەن بالاسىنان جاباعىنىڭ اتالارى تاراسا, بي-اعا اتان دەگەن بالاسىنىڭ ۇرپاعى بولسا كەرەك.
بەيىمبەت ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشىپ, ودان كەيىن ارعىنباي قاجىنىڭ مەدرەسە-مەكتەبىندە وقىعان. 1913-1915 جىلدارى ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە ءبىلىم العانى كوپشىلىككە ايان. ول كەزدە بۇگىنگىدەي قۇرداي قاتىناپ جاتقان كولىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى قايدا؟ اۋىلعا ءجيى كەلە المايدى عوي. بەيىمبەت ۋفادان كەلگەندە ساعىنىشتان ايتقان ءبىر-ەكى اۋىز ولەڭى دە ەلگە تاراپ كەتەدى.
– «كورىكتى اۋىل, كورىندى اۋىل
جۇماقتاي,
ىشسەڭ تويماس قىمىزى كاۋسار
بۇلاقتاي.
ورىس, نوعاي قالاسىنان بەزدىرىپ,
تارتۋشى ەدى ماگنيتىمەن شىداتپاي» دەپ كوك مايسادا جاتادى ەكەن. اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى ايتىپ وتىراتىن وسى شۋماق ەسىمدە بەك قالىپ قويىپتى. بي-اعاڭ اۋىلدى قالاي جاقسى كورگەن دەسەيشى, ساعىنۋىنىڭ ءوزى عاجاپ ەمەس پە؟! – دەيدى قاپىش اتاي.
بۇرىن دا, وسى جولى دا قاپىش اتايدىڭ اۋزىنان اقق ۇلى كومەكوۆ دەگەن كىسىنىڭ ەسىمىن ەستىدىك. كومەك بەيىمبەتتەرگە رۋلاس تۋىس, ءبىلىمدى مولدا بولعان كورىنەدى. شاقىرتۋمەن ەل ارالاپ, ايلاپ ءجۇرىپ ءدىني وسيەت, شاريعات ايتاتىن بولعان. سول كىسىنىڭ اقق ۇلى دەگەن ۇلى اۋىلدا بەيىمبەتپەن بىرگە جۇرگەن. قاراپايىم ادام بولسا كەرەك. اقق ۇلىنىڭ داۋلەت دەگەن ۇلىنىڭ اتىن 1994 جىلى قاپىش اتايدان ەستىپ, سول ارقىلى بەيىمبەتتىڭ كەلىنى قۇلپى اجەيدى تاپقانىمىزدى جوعارىدا ايتتىق.
– سول اقق ۇلى اعامىزبەن ەكى جىلداي كورشى تۇردىم. ول كىسى دە ەپتەپ ولەڭ جازاتىن, اڭگىمەشىل ەدى, بەيىمبەتتى ايتىپ وتىراتىن. مەن بي-اعانىڭ اتىنا سول كىسى ارقىلى دا قانا ءتۇستىم. بىردە ەكەۋى قوستانايدا كەلە جاتادى. ول كەزدە قالانىڭ بىرنەشە عانا كوشەسى بار, شاعىن كەزى عوي. الدارىندا بىرەۋ كوشەمەن ساتالاعان ارىق سيىردى ايداپ بارا جاتىر ەكەن. بەيىمبەت دەرەۋ سومكەسىنەن قالام, بلوكنوتىن الىپ, جازا باستايدى. «ونى قايتەسىڭ جازىپ, ساتالاعان سيىر كورمەپ پە ەڭ؟» دەيدى اقق ۇلى. «سوندا بەيىمبەت: «توقتا, كەرەگى بولادى, كەيدە وسىندايدى تاپپاي قالامىن عوي, كەدەي تۋرالى جازسام, مىنا سيىردى سونىكى دەپ تىركەپ جىبەرەمىن دە» دەپ ەدى» دەپ كۇلدىرگەن ەدى اقق ۇلى اعامىز, – دەيدى قاپىش اتاي. اقق ۇلى بەيىمبەتپەن بىرگە قارتالىعا بارعانداعى جاعالبايلىنىڭ ءبىر قىزىمەن بولعان ايتىستى ايتىپ بەرگەن ەكەن.
– اقق ۇلى مەن بەيىمبەت رۋلاس اعايىن ادامدار دەدىم عوي. قاي جىلى ەكەنىن اقق ۇلى ايتتى ما, ايتپادى ما, ەسىمدە جوق. قارتانىڭ ءبىر جىگىتى جوعالىپ كەتەدى. «قارتالى جاقتا ءجۇر» دەگەن حابار كەلىپ, بەيىمبەت پەن اقق ۇلى ارتىنان قارتالىعا ىزدەپ بارادى. بۇلار ءبىر اۋىلعا كەلگەندە ءۇيدىڭ قاسىنداعى قۇدىقتان سۋ تارتىپ جاتقان قىزدى كورەدى. بەيىمبەت دەرەۋ ات ايداۋشى جىگىتكە «انا قىزعا ايت» دەپ ولەڭ ۇيرەتەدى.
«قۇداشا, التىن دەگەن ەل بولامىز,
ساۋدامەن ترويتسكىگە ءبىز بارامىز.
مەيماندوس اۋىلىڭىزدا قانداي
جان بار؟
بۇگىنشە ءسىزدىڭ ەلگە ءبىز قونامىز» دەيدى.
سوندا زەرەك قىز الدىندا ولەڭدى ايتىپ بارعان جىگىتكە ەمەس, بۇرىلىپ, اربادا وتىرعان ەكەۋگە قاراپتى. كىدىرتپەي ول دا جاۋاپ قاتىپ:
«ەگەر دە قونار بولساڭ, اۋىل اناۋ,
قيىن عوي مەيماندوس دەپ ءۇيدى ساناۋ.
ءبىزدىڭ ەل التىن, جەز دەپ تاڭدامايدى,
ايتا بار مىرزالارعا جالپاق تاناۋ» دەپتى.
«جالپاق تاناۋ» دەپ قىز بەيىمبەتتى مەڭزەسە كەرەك. قىز جاۋابىنان كەيىن بەيىمبەت ولەڭدى ءوزى جالعاستىرادى:
«قۇداشا, ايتار سوزگە ۇستا ەكەنسىز,
ۇيدە ەمەس, مىرزالىققا تىستا ەكەنسىز.
ادامعا كورگەن جەردەن ءمىن تاعاتىن,
ادەپكە ءجون-جوسىقسىز قىسقا ەكەنسىز» دەيدى. قىزدىڭ اتى شولپان ەكەن. ەكەۋى سول جەردە ءبىراز ايتىسادى. ايتىستا تەك ءازىل-قالجىڭ عانا ەمەس, جاستاردىڭ, قىزداردىڭ ءبىلىم الۋى تۋرالى الەۋمەتتىك ماسەلە دە قامتىلادى. قىزدىڭ دا مىقتى اقىن ەكەنىن ءسوز ساپتاسىنان بايقالادى. ول جىگىتتەردى شايعا شاقىرادى. «قىزدىڭ اربالى جىگىتتەرمەن ايتىسىپ تۇرعانىن كورىپ, ۇيدەن شىققان ادامدار: «بەرى كەلىپ, اربادان ءتۇسىپ ايتىسىڭدار» دەگەندى ايتىپ ەدى, ءبىز وتىرمادىق, ترويتسكىگە ءجۇرىپ كەتتىك» دەگەن ەدى اقق ۇلى, – دەيدى قاپىش اتا. ءوزى ايتىستىڭ ءبىرازىن جاتقا ايتتى. بۇل ايتىس كەيىننەن وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتىنە دە شىققان ەكەن, ونىڭ كوشىرمەسى دە قاپىش اتانىڭ جيناعان سارعايعان قاعازدارىنىڭ اراسىنان شىقتى. ايتىستى جىتىقارالىق ايتىس اقىنى مارقۇم شايماعامبەت تورىشەۆ اقساقال رەداكتسياعا ۇسىنعان ەكەن.
قاپىش اتايدان «بەيىمبەت شولپان قىزعا نەگە «التىن دەگەن ەلدەن ەدىك» دەپ ايتتى؟» دەپ سۇرادىق كۇمانىمىز سەيىلمەي.
– بۇرىن ەلدە سولاي رۋىن, اتىن جاسىرىپ ايتىسۋ بولعان. ونىڭ بارلىعى دا قالجىڭ ءارى قارسىلاسىن سىناۋ ءۇشىن جاسالادى. ايتىساتىن قىزدىڭ دا, جىگىتتىڭ دە داڭقى ەل اراسىنا كەتىپ جاتادى, ولار ىزدەپ بارىپ تا ءسوز قاعىستىرادى ەكەن. وسى ايتىستا قىز اتى-ءجونىن سۇراعاندا دا, بەيىمبەت ايتپاي كەتەدى عوي, – دەپ قاپىش اتا, ايتىسقا كۋاگەر اقق ۇلىنىڭ سوزىنە سەنەتىندىگىن ءبىلدىردى. اقق ۇلى دىمكاس ادام ەكەن, بەيىمبەت اقتالماستان بۇرىن 50-ءشى جىلداردىڭ ىشىندە قايتىس بولىپتى.
ءبىزدىڭ وسى اقق ۇلىنىڭ ۇلى داۋلەت ارقىلى تاپقان قۇلپى اجەي بەيىمبەتتىڭ ءىنىسى بيعوندىمەن ەكى جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت قانا وتاسادى. بيعوندىدان تاپقان ۇلى شەتىنەپ كەتەدى. ال كۇيەۋى اۋىرىپ, قۇلپى ونى كورشى ۆلاديميروۆ سەلوسىنداعى نيكولاي دەگەن فەلدشەرگە اپارىپ كەلە جاتقاندا, جولدا اربانىڭ ۇستىندە ۇزىلەدى.
«جالشىدا اق كەبىنگە وراپ جەرلەنگەن سوڭعى ادام بيعوندى بولىپ ەدى. ودان كەيىن الاپات اشتىق باستالدى, ولگەندەردىڭ بارلىعىن جارعا اپارىپ يتەرىپ تاستاي بەردى. كوكتەمدە اۋىل ساسىپ بارا جاتقان سوڭ, ءۇستىن توپىراقپەن جاپتى» دەپ اڭگىمەلەگەن ەدى قۇلپى اجەي. بەيىمبەت ءىنىسىنىڭ جانازاسىنا كەلە المايدى. ابىسىندار كەيىن بي-اعا اقتالىپ, كۇنجامال كارلاگتان بوسانىپ شىققاننان كەيىن كەزدەسەدى. سوندا قۇلپىعا كۇنجامال: «بەيىمبەت قاينىمنىڭ ولگەنىن مەنەن جاسىرىپ, ءوزى بوساپ جىلاي بەردى. سۇراسام, اۋىلداعى ءبىر قۇرداستارىنىڭ قايتىس بولعانىن ايتتى» دەپتى. بي-اعا اۋىلىنا ءىنىسى ولگەن سوڭ, ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن, 1933 جىلى كەلەدى.
«جالشى اۋىلى اشتىق جىلى تاراۋعا اينالعان ەدى. اۋىلداستاردىڭ اشتان ولگەنى ءولدى, ءتىرى قالعاندارى مالدىڭ سوڭىنان باسقا اۋىلدارعا بوسىپ كەتتى. قايناعا كەلىپ, سولاردىڭ باسىن قايتا جيناپ, بارلىعىنا مال الىپ بەردى. ول كەزدە اتاق-داڭقى دۇرىلدەپ تۇر ەدى عوي, مەنىڭ قوراما دا ءبىر قاشار ايداپ اكەپ كىرگىزدى» دەپ اڭگىمەلەپتى قۇلپى اجەي 1994 جىلى ءبىز جازعان ماقالادا. بي-اعا ودان كەيىن تۋعان جەرگە قايتىپ ورالمايدى.
«اشتىق, قۋعىن-سۇرگىن مەن ەسىمىزدى جيناي الماي جاتقاندا سوعىس كەلدى عوي. سونىمەن قايناعادان دا, ابىسىننان دا حابارسىز كەتتىك, ءتىپتى قايناعانىڭ اتىلعانىن, كۇنجامالدىڭ قاماۋدا بولعانىن ءبىراز جىلداردان كەيىن ەستىدىم. «كوزى قيىپ, كىم اتتى ەكەن, ءا؟» دەپ ويلادىم» دەگەن مارقۇم قۇلپى اجەي. 1935 جىلى بەيىمبەتتىڭ رۋلاس اعايىنى بەيسەك دەگەن كىسىمەن قايتادان شاڭىراق كوتەرەدى.
بەيىمبەت اۋىلىنا سوڭعى رەت 1933 جىلى كەلگەندە جانىندا ەلۋباي ومىرزاقوۆ بولادى. ونىمەن بىرگە اۋىلىنان ءارى قاراي جىتىقارا, دەنيسوۆ جاعىن ارالايدى. «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىنە سول ساپارىنان «جىتىقارا» اتتى ماقالاسىن جاريالايدى. وندا بي-اعا قازاق ءتىلى ماسەلەسىن قوزعايدى. «مەكەمەلەردى ارالاپ ءجۇرمىن. كەڭسە ورىس تىلىندە. قازاق قىزمەتكەرلەرى ەداۋىر سەكىلدى, قاي بولمەدەن بولسا دا كوزگە شالىنادى. بىراق سولاردىڭ وزدەرى دە ورىسشاعا تىم بەيىم ەكەن. قازاق قىزمەتكەرلەرى ءبىر-بىرىنە حات جازسا دا, ورىسشا سۇيكەيتىن ءتارىزدى... «قايتەيىك, ءبىز ءوندىرىس ورنىمىز عوي؟» دەيدى. جۇمىسشىلارىنىڭ 70-80 پروتسەنتى جەرگىلىكتى حالىقتان بولىپ وتىرعاندا, ءوندىرىس ورنى جەرگىلىكتى تىلگە كوشپەسىن دەپ پارتيا قاشان ايتىپ ەدى؟» دەپ اشىنا جازادى. ارۋاعىڭنان اينالايىن بي-اعا وسى ءسوزدى 1933 جىلعى قىركۇيەكتە ەمەس, 2019 جىلعى قىركۇيەكتە جازىپ وتىرعان سياقتى. بۇگىنگى جىتىقارادا تاۋەلسىز ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى قادامىنىڭ بەيىمبەت مايلين جازعان كورىنىستەن اسا وزگەرىپ كەتكەن ەشتەڭەسى جوق...
بەيىمبەت مايلين قوستانايدا قىزمەت ىستەگەندە دە, الماتىعا كەتكەندە دە اۋىلى, تۋعان جەرى ونىڭ جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە مەيىزدەي قاتىپ جاتقان ساعىنىشى بولعانى ايان. قوستانايدا جۇرگەندە كوپ ادامدارعا كومەگى, شاراپاتى ءتيدى. ءارتىس ەلۋباي ومىرزاقوۆ پەن اقىن ءماريام حاكىمجانوۆانى «سۇيەگىن تانىپ», الماتىعا الىپ كەتكەن دە, بۇلاق كوزىن اشقان دا بەيىمبەت ەكەنىن جۇرت بىلەدى. كوبىنە اۋىلدىڭ جىرىن جىرلايتىن شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءپروتوتيپى دە نەگىزىنەن ءوز اۋىلداستارى ەدى. « ۇلى ادامدار حالقىنا ماڭگى قىزمەت ەتەدى» دەگەن ءسوز راس بولار, ءسىرا. 1994 جىلى بەيىمبەت ءمايليننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ تويى قارساڭىندا ونىڭ تۋعان اۋىلى جالشىعا سول كەزدەگى وبلىس باسشىلىعى 20 ءۇي, مەشىت سالدىردى, جولدارىن دۇرىستادى. اتتەڭ, سول جالشىدا قازىر 15 ءتۇتىن عانا قالدى, مەشىت ەسىگىنىڭ اۋزىندا ق ۇلىپ ءىلۋلى تۇرادى.
قىزىل يمپەريا قۋعىن-سۇرگىنىنىڭ قۇربانى بولعاندا بي-اعانىڭ كاۋسارداي تازا بولمىسىن, ونىڭ ءار وقىرمان ميىقتان ك ۇلىپ وتىرىپ وقيتىن, قازاق ادەبيەتىن جاڭا جانرلارمەن تولىقتىرعان شىعارمالارىن بىلەتىن جۇرتتىڭ ءىشى ۋداي اشىعان. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جۇرەگى «بەيىمبەت جاۋ بولسا – مەن دە جاۋمىن!» دەپ قان جىلادى. سويتكەن بەيىمبەت 1957 جىلى اقتالىپ, ورتا تولدى. بىراق ءوزىن «ماگنيتتەي تارتاتىن» اۋىلىندا, تۋعان جەرىندە بەيىمبەت ءمايليننىڭ ەسىمى قىزىل كوميسسار تاران قۇرلى بولمادى. ەسكەرتكىش تە, اۋداننىڭ اتى دا, قوستانايدىڭ ەڭ ۇزىن ورتالىق كوشەسى دە تاراننىڭ اتىنا بەرىلدى. بي-اعاعا ورتالىقتاعى قيسىق-قىڭىر قىسقا كوشە مەن ءبىر كەڭشار «جەتكىلىكتى» بولدى. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, سانا سىلكىنگەن تۇستاردا وبلىس ورتالىعىنا جازۋشىنىڭ ەسكەرتكىش-ءمۇسىنى قويىلدى. ال «ايەت بويىنان شىققان اسىل پەرزەنتتىڭ ەسىمى تۋعان جەرىندە نەگە اسقاقتامايدى؟» دەگەن ساۋالدار اعا بۋىن وكىلدەرىنە, قالام ۇستاعان جانە زيالى قاۋىمعا مازا بەرمەي, اۋىق-اۋىق ايتىلىپ قويىپ ءجۇردى. راسىندا, بار قازاقتىڭ بەيىمبەتى بولعانىمەن, بي-اعا ءۇشىن تۋعان جەردىڭ ورنى بولەك ەمەس پە ەدى؟ بۇل سۇراققا ەل گازەتى «ەگەمەن» دە ارالاستى. 2017 جىلى گازەتتە قوستانايلىق قاسىمبەك كەڭەسباەۆ باستاعان ءبىر توپ ارداگەر اعالاردىڭ «تاريحي ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلسە دەيمىز» دەگەن ماقالاسى باسىلدى. وندا اقساقالدار قازاق حالقى ءۇشىن بەيىمبەت كىم, تاران كىم ەكەنىن تاپتىشتەپ تۇرىپ ايتادى. «قاپ تۇبىندە ءبىز جاتپاس» دەگەن عوي. شاڭىنا كومۋگە ۋاقىتتىڭ دا شاماسى جەتپەيتىن, توت باسپايتىن اسىلدار بولادى. ول – ادىلەتتىلىك, ول – ارۋانانىڭ سۇتىندەي قاسيەتتى ادالدىق, تازالىق شىعار, بالكىم. بۇل ادىلدىك – بي-اعانى قادىرلەگەن حالقىنىڭ تالابى بولسا, ارۋانانىڭ سۇتىندەي ادالدىق پەن تازالىقتى – بەيىمبەتتىڭ ءوزى دەسەك قاي قۇلاققا جاقپايدى؟ بيىل حالىق قالاعان سول تاريحي ادىلەت ورنادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ماۋسىم ايىندا قوستاناي وبلىسىنداعى تاران اۋدانىنىڭ اتىن بەيىمبەت مايلين اتىنا وزگەرتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
اتتەڭ-اي, بي-اعانىڭ تۋعان توپىراعىندا تاعى ءبىر كەم دۇنيە بار. وسى كەزگە دەيىن قوستانايدا بەيىمبەت ءمايليننىڭ مۋزەيى بار دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. مۇنى كوزىنىڭ تىرىسىندە جازۋشى گەرولد بەلگەر وسىدان 15 جىل بۇرىن رەنجي جازعان ەكەن. «استانادا ساكەن سەيفۋلليننىڭ, تالدىقورعاندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ مۋزەيى بار. بەيىمبەت ءمايليننىڭ تۋعان جەرى قوستانايدا ونىڭ مۋزەيى جوق. ال مەنىڭ تاران اۋدانىندا كورگەن مۋزەيىمدى مۋزەي دەپ اتاۋعا كەلمەيدى. كەش بولماي تۇرىپ ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرگەن ءلازىم. بەيىمبەتتىڭ مۋزەيى قوستانايدا بولۋى ءتيىس!» دەپتى گەر-اعا. يمانداي شىندىق. اۋدان ورتالىعىنداعى مۋزەي بەيىمبەت مايلين اتىمەن اتالعانىمەن, وندا ءبىر-ەكى سۋرەت پەن 2-3 كىتاپ قويىلعان بۇرىش قانا بار. جاسى دا, تالانتى دا, تاعدىرى دا بىردەي ءۇش الىپتى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋدە دە الشاقتىق بولماسا قۇبا-قۇپ ەدى. مۋزەي بەيىمبەتتىڭ وزىنە ەمەس, كەيىنگى ۇرپاققا كەرەكتىگىن دە ۇمىتپاعان ءجون.
عۇلاما جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «...ءومىر شىندىعىن, ادامداردىڭ تيپتىك بەينەسىن جاساۋدا بەيىمبەتتەي ەشبىر جازۋشى شىنايى سۋرەتتەي العان ەمەس» دەگەن ەكەن. بي-اعانىڭ وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن كوتەرگەن ماسەلەلەرىنىڭ بارلىعى دا ءدال بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. «گۇلدەنسە اۋىل, گۇلدەنەمىز ءبارىمىز!» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى بۇگىنگى كۇننىڭ دە ۇرانى بولىپ تۇر, كۇيىپ تۇرعان ماسەلە. كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي تۋعان جەرىندە وتەتىن تويدى جازدا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ء«وزىمىزدىڭ بي-اعا!» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسى باستاپ بەرگەن ەدى. بۇل دا جاقسى ىرىم بولدى. قازاق توپىراعىنىڭ قۇنارى امان بولسا, بي-اعانىڭ شاپانىنان ءالى تالاي تۇلعالار شىعادى.
قوستاناي