قازاقتا «اۋىلىم التىن – بەسىگىم», دەگەن اتالى ءسوز بار. اۋىلدى ساعىنىپ, جىل سايىن ەڭبەك دەمالىسىمىزدا اۋىلعا باراتىنبىز, اۋىل ءبىزدىڭ تاريحىمىز, سول تاريحتىڭ ءبىر بەتىن قاراساڭىز, اۋىلداعى كۇندىز-ءتۇنى بىتپەيتىن تىرشىلىك,كوكتەمدە مال تولدەپ, جەر قۇلپىرىپ, اۋىل ادامدارى ەسىك الدىنداعى 10-50 سوتىق جەرىنە جوڭىشقا, كارتوپ, كوكونىستەرىن ەگىپ, كەڭشاردىڭ جىل ون ەكى اي بىتپەيتىن جۇمىسىنان ءبىر كۇن بوسامايتىن ەدى. اۋىل ادامدارى ەڭبەك دەمالىسى دەگەندى بىلمەيتىندەي ويتكەنى دەمالۋعا ۋاقىت جوق. بۇل سول كەزدەگى جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانىنىڭ ءار كەڭشارىنداعى بار جاعداي-تىن. جالپى, تالاس اۋدانىنان 61 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىعىپتى.
كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردى تاراتقان 1997 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن اسا قيىن جىلدار بولىپ كەلەدى. جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا اكىمشىلىك كۇشتەۋ ارقىلى شارۋاشىلىقتاردىڭ تاراتىلۋى, نارىقتىق جۇيەگە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دايىن بولماۋى, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينالاردىڭ كوپ بولىگى جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا تالان-تاراجعا ۇشىراۋى, ت.ب. ەكونوميكالىق زاڭداردى ەسەپكە الماۋدىڭ زارداپتارى اسەرىن تيگىزدى. جەر وڭدەۋ مادەنيەتى جوعالدى, مال شارۋاشىلىعى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. ۇكىمەت تاراپىنان اۋىلدى كوتەرۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى قاۋلى-قارارلار مەن زاڭدار قابىلدانعانىنا قاراماستان, ويداعىداي ناتيجە شىقپاي وتىر.ۇزاق جىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قىزمەت ەتكەن سوڭ, بۇل سالانىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەمىن. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بايلانىستى ۇكىمەت تاراپىنان قابىلدانىپ جاتقان باعدارلامالاردى قاداعالاپ وتىرامىن. بارلىق باعدارلامالاردا تەك ءىستىڭ ەكونوميكالىق جاعى قارالادى دا اۋىل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى تۋرالى ءسوز قوزعالمايدى. مەنىڭشە, باعدارلامالار حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدان باستالۋى كەرەك.
ازاماتتاردىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ – باستى ماقسات. بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ جۇمىستارىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن ءوسىرۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن مال ونىمدەرىنىڭ جالپى ازىق-ت ۇلىك سالالارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى ءوز دارەجەسىندە جۇمىس ىستەمەي وتىر.
جامبىل وبلىسى – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى ولكە. بىراق اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانعان ويلاستىرىلماعان شارالار وعان كەرى اسەرىن تيگىزدى. وبلىستا قوي شارۋاشىلىعى – مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشى سالاسى بولىپ كەلگەن, الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولۋى ءتيىس. سەبەبى وبلىستىڭ تابيعي جاعدايى دا شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇزاق تاريحى دا سوعان ىڭعايلى. قوي نەگىزىنەن جايىلىم مالى, بىزدەگى تابيعي جايىلىم وسىنداي ۇساق مال جايۋعا وتە ءتيىمدى. ناتيجەسىندە سالىستىرمالى تۇردە ارزان ءارى ساپالى ەت, ءجۇن, تەرى جانە ت.ب. ونىمدەر وندىرۋگە بولادى.
...تالاس اۋدانىندا اكىم بولىپ ىستەپ جۇرگەن جىلدارى, شارۋا قوجالىقتارىنا «تاۋارلى نەسيە» رەتىندە مالداي كرەديت بەرىلدى. «تالاس اۋدانىنىڭ اكىمى ب.قۇلەكەەۆتىڭ مالداي نەسيە بەرۋ تاجىريبەسىن» ىسكە اسىرۋ جولدارى وبلىستىق اكىمدىكتە جانە وبلىستىق ءماسليحات سەسسياسىندا قارالدى.
ءتارتىبى وتە قاراپايىم, ياعني اۋدان بيۋدجەتىنەن ءوتىنىش بەرگەن ءار ءبىر شارۋا قوجالىعىنا 250 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنەدى. بۇل – «كوكتال» اق جانە «تالاس» اق-عا 50 باس توقتى الۋ ءۇشىن العان قارجىسىن قۇيادى, ءوز كەزەگىندە اق-دار سالىعىن وتەيدى, بەرىلگەن قارجى قايتا اينالىپ اۋدان بيۋدجەتىنە تۇسەدى. بۇل جۇيە ارقىلى ءبىز العاشقى جىلى 5 مىڭ باس توقتىنى اۋدان شارۋا قوجالىقتارىنا تاراتتىق. سوڭعى جىلدارى قارجىنىڭ كوزى ۇلعايعاننان كەيىن جىلىنا 7 مىڭ 10 مىڭ باس مالداي «تاۋارلى كرەديتتەر» بەرىلىپ, تالاس اۋدانىنىڭ ۋاق مالى بەس جىلدا 320 مىڭ باسقا جەتتى. «تاۋارلى نەسيە» اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن كوتەرۋدە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بۇل ءتاسىل جۇمىسسىزدىقپەن, كەدەيشىلىكپەن كۇرەسىپ, اۋىل تۇرعىندارىن ماتەريالدىق تۇرعىدان قولداپ, تيىسىنشە تۇتىنۋشىلاردى ارزان مال ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جەڭىل, ءارى توتە جولى بولدى دەپ ەسەپتەيمىن.
تالاس اۋدانىندا توعىز جىل اۋدان اكىمى بولىپ جۇمىس ىستەدىم, سول جىلدارى 50 مىڭنان اسا قوي-ەشكى, سيىر, جىلقى مالى اۋدان حالقىنا تاۋارلى نەسيەمەن بەرىلدى. سول كەزدەگى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى بالتاباي بەكەجانوۆ مالداي نەسيە بەرۋ ىسىنە تىكەلەي باسشىلىق جاساپ وتىردى. اۋدانداعى بارلىق اۋىلدارعا حالىق سانىنا قاراي تاراتىلعان نەسيە تەڭدەي بەرىلدى. اۋداندا قۇرىلعان كوميسسياعا, اۋىل اكىمدەرى ۇسىنىس بەرىپ, ەش كەپىلدىكسىز 50 باستان التى ايلىق توقتىنى قوزى ءبولۋ كەزىندە شارۋا قوجالىقتارىنا تاراتتىق. كەلىسىمشارتقا اۋدان اكىمى, اۋىل اكىمى جانە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى قول قويىپ زاڭداستىردى. بۇل جۇمىستى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىر مامانى, سول كەزدەگى وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ ۇنەمى قولداپ وتىردى. بۇل باستامانى ۇناتپايتىندار دا تابىلدى, ارىزدار جازىلدى, بىراق قانشا تەكسەرۋلەر بولعانىمەن, اۋىل حالقىنىڭ ريزاشىلىعىن كورىپ, ءبارى جاقسى پىكىرلەر ايتتى.
اۋىلدى تۇراقتاندىرۋدىڭ جولى – اۋىل ادامدارىنا مال الىپ بەرۋ. ءار وبلىس, اۋدان اكىمى ءوز بيۋدجەتىنەن ءار وتباسىنا 50 باس توقتى الىپ بەرۋى كەرەك. قايتارىمى ەكى جىلدان كەيىن بولادى. سوندا 50 قوي العان ادام, سول مالدى كوبەيتۋ جاعىن ويلايدى. مالعا قورا كەرەك, جەم-ءشوپ دايىنداۋ قاجەت جانە باسقا دا جۇمىس كوزى تابىلادى.
مەنىڭ ويىمشا, بۇل پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» ءبىر تارماقشاسى دەر ەدىم. مالداي نەسيە العان شارۋا قوجالىعى العان نەسيەسىن ەرتە قايىرىپ جاتسا, ول مالدى ەكىنشى شارۋا قوجالىعىنا بەرىپ, ەرتە قايتارعان ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سۋبسيديا بەرۋ جاعىن قاراۋ كەرەك.
حالىقتىڭ ءومىرى – شارۋاسىندا. شارۋاسى كۇيلى بولسا حالىق تا كۇيلى. سوندىقتان اۋىل حالقىنا جۇمىس بەرۋ كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان «مالداي نەسيە» ارقىلى حالىقتى قولداۋ كەرەك. پرەزيدەنت ايتقان «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ» الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعان ءتارتىپ بويىنشا, ءار اۋدان ءوز بيۋدجەتىنەن تىكەلەي اۋدان اكىمىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن, كەلىسىمشارت ارقىلى كەپىلدىكسىز كرەديت بەرۋ كەرەك. كەلىسىمشارتقا اۋدان جانە اۋىل اكىمى, شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قول قويۋى قاجەت. زاڭ اياسىندا اۋدان, اۋىل اكىمشىلىكتەرى جانىنان كوممۋنالدىق مەكەمەلەر اشىپ, اۋدان كولەمىندە وزدەرىنە قاراستى الەۋمەتتىك مەكەمەلەردىڭ اعىمداعى جوندەۋدەن باستاپ كۇردەلى جوندەۋىنە دەيىن جانە كانالدار مەن ارىقتاردى تازالاۋ قىزمەتتەرىن دە سول مەكەمەگە جۇكتەۋ قاجەت. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى مالىنىڭ جەم-ءشوبىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شارۋامەن اينالىسسا, ەكىنشىسى كوممۋنالدىق مەكەمەسىندە جۇمىس ىستەپ ەڭبەك اقىلارىن الار ەدى.
باتىربەك قۇلەكەەۆ,تاراز قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسىجامبىل وبلىسى