سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:23
2012 جىل ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءۇشىن تابىستى اياقتالدى. وقۋ ورنى مارتەبەلى ماراپات – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «التىن ساپا» سىيلىعىنا يە بولدى. بۇل سىيلىققا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ەڭ الدىمەن ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم بەرۋدەگى تابىستارى ءۇشىن يە بولعانى انىق. سونىمەن بىرگە, «التىن ساپانى» ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋداعى جارقىن جەتىستىكتەرى ءۇشىن دە يەلەنىپ وتىر.
سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:23
2012 جىل ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءۇشىن تابىستى اياقتالدى. وقۋ ورنى مارتەبەلى ماراپات – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «التىن ساپا» سىيلىعىنا يە بولدى. بۇل سىيلىققا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ەڭ الدىمەن ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم بەرۋدەگى تابىستارى ءۇشىن يە بولعانى انىق. سونىمەن بىرگە, «التىن ساپانى» ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋداعى جارقىن جەتىستىكتەرى ءۇشىن دە يەلەنىپ وتىر. وسىعان وراي ءبىزدىڭ وسى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ەرلان ءباتتاش ۇلى سىدىقوۆپەن سۇحباتىمىزدا اڭگىمە ارقاۋى نەگىزىنەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ جاي-كۇيى بولدى. ويتكەنى, «عىلىم تۋرالى» زاڭعا سايكەس, عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت ءبىلىم بەرۋمەن قاتار جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى باستى قىزمەت تۇرىنە اينالماق.
– ەرلان ءباتتاش ۇلى, بۇگىنگى ۋنيۆەرسيتەت – عىلىمنىڭ قاينار كوزى, سونداي-اق وتاندىق يننوۆاتسيا سەرپىلىسىنىڭ تىرەگى. رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشى وقۋ ورنى رەتىندە وسى باعىتتاعى قانداي الەۋەتتى ەرەكشە اتار ەدىڭىز؟
– قازىر مەملەكەتىمىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. سوندىقتان مىندەتتەر دە ناقتىلاندى. ماقسات-مىندەتتىڭ نەگىزگىسى ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنان ءوربيدى. بۇل قۇجات ەل بولاشاعىن ايقىنداپ, جاڭا باسىمدىقتار ارناسىن كورسەتىپ وتىر. مۇندا مەملەكەت باسشىسى: «جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىمەن شەكتەلىپ قالماۋى ءتيىس. ولار قولدانبالى جانە عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك بولىمشەلەرىن قۇرۋى جانە دامىتۋى قاجەت» دەپ اتاپ كورسەتتى. ءبىز قازىر جۇمىس باعدارىن وسى تاپسىرماعا سايكەس قايتا جان-جاقتى پىسىقتادىق. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اشىلعان ينجەنەرلىك زەرتحانامىزدان باستاپ جاڭاشىل يننوۆاتسيالىق پاركىمىزگە دەيىن ءىس-شارا جوسپارىندا ستراتەگيا مەجەسىن ولشەم ەتىپ الدى.
ەلباسىمىز 2009 جىلى عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. 2011 جىلى جاڭا «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. مۇندا 5 باسىم باعىت انىقتالدى. وسىنى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى مەملەكەت قوماقتى قارجى ءبولىپ كەلەدى. مىسالى, عىلىمدى دامىتۋعا 2010 جىلى 20 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, 2012 جىلى ول 48 ميللياردقا جەتتى. عىلىمدى دامىتۋ مەحانيزمى جۇيەسى بەلگىلەندى. ولار: الەمدىك عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتقا قول جەتكىزۋ, قازاقستانعا شەتەلدىك اسا تانىمال عالىمداردى شاقىرۋ, عىلىمي ۇتقىرلىقتى دامىتۋ, جوعارى رەيتينگتى جۋرنالدا ماقالا جاريالاعان عالىمداردى ىنتالاندىرۋ, جاستاردى تارتا وتىرىپ ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىن وركەندەتۋ. سوڭعى ەكى جىل ىشىندە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمعا قاتىسۋى 33 پايىزدان 57 پايىزعا ءوستى. عىلىم جەتىستىگىن الەمگە جاريالايتىن Thomson Reuters (اقش), Springer (گەرمانيا), Elsevir (نيدەرلاند) كومپانيالارىمەن كەلىسىم-شارتقا قول قويىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان عالىمدارىنىڭ الەمدىك رەيتينگتەگى باسىلىمداردا 2010 جىلى 405 ماقالاسى جارىق كورسە, 2012 جىلى 850 ماقالاسى جارىق كوردى. ونىڭ ىشىندە 110 ماقالا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ ەڭبەگى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ءبىلىم جانە عىلىم بويىنشا جاھاندىق باسەكەلەستىك يندەكسىندە قازاقستان 21 پوزيتسياعا كوتەرىلىپ, الەمدە 51-ورىندى يەلەندى. وسى قيىن دا جاۋاپتى تابىستا ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ دا ورنى بار.
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى – ەرەكشە ءبىلىم شاڭىراعى, ول – ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى اشقان تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەتى. بۇل وقۋ ورنى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەۋرازيا يدەياسىنىڭ ارماننان اقيقاتقا اينالعانىن عىلىم-ءبىلىم تۇرعىسىنان دالەلدەي الدى. بۇگىنگى ءبىلىم الۋشى جانە عىلىممەن شۇعىلدانۋشى جاستارىمىز وسىنى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەلشىل مامان بولۋعا جۇمىلىپ وتىر. ولار الدىڭعى بۋىننىڭ ءبىلىمىن ساقتاپ ءارى مولايتا وتىرىپ, رەسپۋبليكامىزداعى عىلىمي سەرپىلىستى جاقسى تۇسىنەدى.
ەلباسىنىڭ سەنىمى, ەلوردالىق مارتەبە جانە سول سەنىم مەن مارتەبەگە لايىق جاۋاپكەرشىلىك ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ سالماعىن اۋىرلاتا تۇسەدى.
– جاستاردى عىلىمعا تارتۋ مەن عىلىم مەن بيزنەستىڭ كووپەراتسياسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– ەلباسىمىز 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعدارىمىزدى انىقتاعان تاريحي جولداۋىندا: «ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ» دەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىز ءۇشىن عالىمدار مۇراسىنا بايلانىستى شارانىڭ ءبارى دە ەل ابىرويى مەن عىلىم بەدەلىن كوتەرۋ, جاستاردى جاڭا بيىكتەرگە جۇمىلدىرۋ. سالاداعى سەرپىلىس اياسىندا ءبىز جاستارىمىزدى باكالاۆر – ماگيستر – دوكتورانتۋرا جۇيەسىنە سايكەس عىلىمعا تارتىپ وتىرمىز. مەملەكەت بولگەن قوماقتى قارجى ولاردىڭ شەتەلگە شىعىپ, الەمدىك تاجىريبەنى مەڭگەرۋىنە, زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەپ, رەيتينگتى جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋىنا مول مۇمكىندىك تۋعىزدى. مىسالى, ەلباسى يدەياسىمەن استانادا ومىرگە كەلگەن جاڭا «وقۋشىلار سارايىنىڭ» ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ يننوۆاتسيالىق پارك جاردەمىمەن عىلىمي-تانىمدىق ورتالىققا اينالىپ, بالامالى ەنەرگەتيكا, تەحنيكالىق فيزيكا, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا, ت.ب. زەرتحانالاردىڭ نەگىزى قالاندى. بۇل بالالاردى جاسىنان عىلىمعا تارتۋعا ىقپال ەتەدى.
عالىمدارىمىز يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىمەن, «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرلەسىپ جاڭا وندىرىستىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. بۇل جوبالاردىڭ ىشىندە تازا اۋىز سۋ مەن بۇزىلعان توپىراقتى زالالسىزداندىرۋ سياقتى ەلگە اسا پايدالى قولدانبالى زەرتتەۋلەر بار. «سامۇرىق-قازىنا» ۇسىنعان كوكەيكەستى 146 يننوۆاتسيالىق جوبانىڭ 47-ءسىن ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ورىنداۋعا جۇمىلىپ وتىر. ياعني ءبىز وسىنشاما جوبا ۇسىندىق. 18 اقپاندا بۇل جونىندە ارنايى رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەس وتەدى. قازىرگى كۇنى ۋنيۆەرسيتەتتە بىرنەشە باستاما-ساراپتاما زەرتحانالارى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىن جاقىنداتۋ. عىلىم مەن كووپەراتسيا ىقپالداستىعىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ورىنداۋ – ءبىزدىڭ نەگىزگى باعىتىمىزدىڭ ءبىرى. مىنا زاماندا عىلىم وندىرىسكە شىعۋدىڭ جولىن ءوزى ىزدەۋ كەرەك.
– ەل ەكونوميكاسىنا اسەر ەتەتىن عىلىمي قامتىمدى جۇيەگە ەرەكشە باسىمدىق بەرۋ كەرەك دەيمىز. وسى تۋرالى ءوز ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق قالىبىنان يننوۆاتسياعا قاراي بەت بۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, قاۋقارلى عىلىمي قامتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ.
بۇل ماسەلەدە ەلباسىمىز بەن ۇكىمەتىمىز, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىم مەن بىلىمگە ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر جانە ت.ب. الەم ەلدەرىنىڭ دامۋ تاجىريبەسىن العا تارتىپ, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويعان ەل ەشبىر سالادا ءبىرىنشى بولا المايتىنىن اتاپ كورسەتكەن ەدى.
عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت ءۇشىن كادرلار دايارلايتىن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى دەگەن ۇعىم ەنگىزىلدى. ولار يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ بەلسەندى نۇكتەلەرىنە اينالۋى ءتيىس. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى ارنايى باعىتتالعان باعدارلامالار نەگىزىندە جۇمىس جاساۋى كەرەك ءارى جوعارى دارەجەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرىپ, ونىڭ پراكتيكادا قولدانىلۋىنا جول اشۋعا مىندەتتى بولىپ وتىر.
ەلدىڭ بىرنەشە بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارى سەكىلدى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستراتەگيالىق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالۋ باعىتىندا ءتيىمدى ءبىلىم-عىلىم-ءوندىرىس ىقپالداستىعىن جۇرگىزىپ وتىر. شەتەلدىك جانە وتاندىق عالىمداردى بارىنشا جۇمىلدىرىپ, بىلىكتى مامانداردى قالىپتاستىرىپ, مەملەكەت پەن بيزنەس كلاستەرى جۇيەلەگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ىرگەلى ءارى قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. وسى جونىندە سالا باسشىسى ب.جۇماعۇلوۆ رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشى جوو باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرما بەردى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى – كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلە. ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ – وتاندىق عىلىم-ءبىلىمنىڭ ابىرويلى مىندەتى. بۇل دارەجەگە جەتۋدە ءار وقۋ ورنىنىڭ ءوز كوزدەگەن جولى بار. ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ءبىز ءوز مىندەتىمىزدى انىقتاپ الدىق. جاقىن بولاشاقتا ەۇۋ ءبىلىم-عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ تىعىز ىقپالداستىعىنا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالادى دەپ سەنەمىن.
– جالپى, يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەندى قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟ قازىرگى زامانعى ۋنيۆەرسيتەت قانداي بولۋى كەرەك؟
– «يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» دەگەن ۇعىمدى يننوۆاتسيالىق دامۋ انىقتايدى. ال يننوۆاتسيالىق دامۋ دەگەنىمىز – الەمدىك دەڭگەيدە ءونىم شىعارۋ جانە جاڭا نارىق پەن باسەكەگە قاراي توقتاۋسىز ۇمتىلۋ دەگەن ءسوز. ال بۇل ۇمتىلىس بار جۇمىستى عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسپاق. ەلباسىمىز 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيادا: «تابىسقا جەتۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ تالاي بۋىنىنىڭ تاجىريبەسىنە, تاريحي قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ارناۋلى اقپارات جانە بىلىمدەرىنىڭ كوپ تەررەبايت كولەمىنە نەگىزدەلگەن دەربەس عىلىمي بازا قاجەت بولادى» دەپ ەلەۋلى ماقساتتاردى بەلگىلەدى.
ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق قىزمەت مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىمەن ورايلاسۋى قاجەت. ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ كۇشىمەن جوعارى تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قول جەتكىزە وتىرىپ, سونىڭ ناتيجەسى نەگىزىندە ونىمدەردى سىرتقى جانە ىشكى نارىققا شىعارۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ – بۇگىنگى يننوۆاتسيانىڭ العىشارتى.
قازىرگى زامانعى جوو يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋدىڭ, عىلىمي جۇمىستاردىڭ ساپالى دەڭگەيىنە قول جەتكىزىپ, ولاردى وقۋ ۇدەرىسىنە ءتيىمدى ەنگىزە الۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى ۋنيۆەرسيتەت جاڭاشىل باعدارلامالارى ارقىلى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ قاجەتىن تولىق قاناعاتتاندىرىپ, ولاردان قارجىلىق قولداۋ تاۋىپ, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە عىلىمي سالالاردىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الۋى كەرەك.
– عىلىم مەن ءوندىرىس ىقپالداستىعىن قالاي سالالاندىرىپ جاتىرسىزدار؟
– ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءبىلىم, عىلىم, ءوندىرىس بايلانىسىن ەرەكشە ايتتى. الەم وسى جولمەن كەلەدى, ءبىز دە سول جولمەن وركەندەي الامىز. قازاقستانداعى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە باسىم باعىتىمىز – عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, سونىمەن بىرگە ءبىلىم-عىلىم مەن ءوندىرىستى ىقپالداستىرۋ. بۇل ىستە باستى نازار ىرگەلى ءارى قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عالىمدار مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي بولىمشەلەرىنە اۋدارىلادى. سوڭعى جىلدارى عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىمىزدىڭ كولەمىنىڭ ءوسىمى بايقالادى. 2011 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇل سالاسىنا 276 ملن.تەڭگە ءبولىندى. 2012 جىلى عىلىمىمىزدى قارجىلاندىرۋ 1,1 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. عالىمدارىمىز ءبىر جىلدا 0,6 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 140 عىلىمي جوبانى ۇتىپ الىپ, جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. بۇل – ۋنيۆەرسيتەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك.
بۇدان بولەك, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي مەكتەپتەرى مەملەكەتتىك بيۋدجەت باعدارلامالارى شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 230 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن عىلىمي جوبالاردى ورىنداپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى – ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي مەكتەپتەرىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىنە سەنگەنى.
عىلىم مەن ءوندىرىس بايلانىسى دەگەندە, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى بالامالى ەنەرگيامەن شۇعىلداناتىن يننوۆاتسيالىق پارك (ديرەكتورى ۆ.كيم), ترەك مەمبراناسى نەگىزىندەگى مەتالدىق نانوقۇرىلىمداردى الۋمەن اينالىساتىن ينجەنەرلىك زەرتحانا (ديرەكتورى م.زدوروۆەتس), مەگنەگاز تەحنولوگياسىن قاراستىراتىن ىرگەلى زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (ديرەكتورى ا.ارىنعازين), كومپيۋتەرلىك لينگۆيستيكا جانە اقپارات جۇيەسىن زەرتتەيتىن جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى (ديرەكتورى ا.شارىپباەۆ), مولەكۋليارلىق بيولوگيا, بيوحيميا جانە گەنەتيكانى زەرتتەيتىن بيوتەحنولوگيا ينستيتۋتى (ديرەكتورى ر.وماروۆ), جەل ەنەرگياسىن زەرتتەيتىن عىلىمي توپ (جەتەكشىسى ا.الىمعازين), ت.ب. ورتالىقتاردىڭ ءساتتى جۇمىسىن ايتا الامىز.
ايتقاندايىن, ءبىز الەمدىك رەيتينگتىك جۋرنالداردا ماقالا جاريالاعان عالىمدار مەن دوكتورانتتارىمىزدى ۇنەمى ىنتالاندىرامىز. مىسالى, 2012 جىلى وسىنداي 38 عالىمعا 9 ملن. تەڭگە كولەمىندە ماتەريالدىق سىياقى بەردىك. بۇل باستاما ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى.
– ەرلان ءباتتاش ۇلى, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىڭىزدىڭ باسىم باعىتتارىن ايتىپ وتسەڭىز.
– ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قاينار كوزى ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنان جانە «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەگىنەن باستاۋ الادى. جاڭا قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋى, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ باسىم باعىتتارى نەگىزىندە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. مىسالى, فيزيكاداعى – يادرولىق, عارىشتىق جانە نانوتەحنولوگيالىق باعىتتار, حيمياداعى – ترەك مەنبراناسىنىڭ نانوقۇرىلىمى, بيولوگياداعى – بيوتەحنولوگيا, ماتەماتيكاداعى – ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالارداعى – جاساندى ينتەللەكت ماسەلەلەرى, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمدار باعىتىنداعى – ەۋرازياتانۋ, تۇركىتانۋ, فولكلورتانۋ, قىپشاقتانۋ, الاشتانۋ زەرتتەۋلەرى جانە ت.ب.
الەمگە ءمالىم جابايحان ءابدىلدين, مۇحتارباي وتەلباەۆ سىندى اكادەميكتەرىمىزدەن باستاپ, جاس تا بولسا تانىمال ءۋالىباي ومىرباەۆ, اسقار ارىنعازين سىندى عالىمدارىمىزعا دەيىن قازاقستان عىلىمىنىڭ اتىن, دارەجەسىن ايگىلەپ وتىر. پروفەسسور م.جولداسبەكوۆ پەن ق.سارتقوجا ۇلىنىڭ كونە تۇركى تاريحى مەن ەتنوگەنەزىنە, جازبا جادىگەرلەرىنە قاتىستى تىڭ زەرتتەۋلەرى – عىلىمعا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس. استانا ماڭىنداعى كونە بوزوق قالاسىن جۇيەلى زەرتتەپ جۇرگەن عىلىمي توپ – مارقۇم پروفەسسورىمىز ك.اقىشەۆتىڭ شاكىرتتەرى.
ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ەكونوميكا, زاڭتانۋ, فولكلورتانۋ, جۋرناليستيكا تاريحى جانە تاعى دا باسقا باعىتتار بويىنشا عىلىمي مەكتەپتەر ءساتتى قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
ارينە, ءبىزدىڭ ەلەۋلى عىلىمي باعىتىمىز – شەتەلدىك جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارمەن, اسا تانىمال عالىمدارمەن بايلانىس ورناتۋ. مىسالى, سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە نوبەل سىيلىعىنىڭ 9 لاۋرەاتى كەلىپ, ءدارىس وقىدى. بۇلار – ءار عىلىمنىڭ كوشباسشىلارى. 2011-2012 جىلدارى وقۋ ورنىمىزعا ارنايى شاقىرتىلعان 550-دەن استام شەتەلدىك پروفەسسور PhD دوكتورانتتار مەن ماگيسترانتتارىمىزعا ءدارىس وقىدى, عىلىمي كەڭەس بەردى. حيروسيما, لەون, تەحاس, كارديفف, توم ۋنيۆەرسيتەتتەرى سياقتى الەمدىك عىلىمي ورتالىقتاردان ۇزاق مەرزىمگە 25 بەلگىلى عالىمدى شاقىرتتىق. سالالىق مەملەكەتتىك باعدارلاما نەگىزىندە ولاردىڭ بارلىق الەۋمەتتىك جاعدايى شەشىلدى. وسى پروفەسسورلار ءبىزدىڭ عالىمدارمەن بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرعانىن ماقتانىشپەن ايتامىز. جاقىندا يزرايلدىك نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بىزگە ۇزاق مەرزىمگە كەلىپ, عىلىمي جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىمىن بەردى.
– وتاندىق جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم ءجۇيەسىندەگى ەلەۋلى ماسەلە – عىلىمي الەۋەت جاسىنىڭ ۇلعايۋى ەكەنى بارشامىزعا بەلگىلى. وسىنى قالاي شەشىپ وتىرسىزدار؟
– قازاق اتامىز «بالانى – جاستان» دەپ بەكەر ايتپايدى. بولاشاق عالىم دا كەمى ستۋدەنت كۇنىنەن باۋلىنۋى ءتيىس. ءبىز 1-كۋرستان باستاپ ستۋدەنتتەردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساپ وتىرمىز. «التىن بەلگى» يەگەرلەرى ەڭ كوپ ۋنيۆەرسيتەت ەسەبىندە جاستارىمىزعا ءبىرىنشى سەمەستردەن عىلىمي تاقىرىپ بەرىپ, اكادەميكتەر مەن بىلىكتى پروفەسسور ماڭىنا توپتاستىرۋ – قالىپتاسقان ءداستۇرىمىز. ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن جاستار بەلگىلى شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتارعا بارادى. وسىنداي ءبىلىم الۋ جۇيەسى ولارعا ءوز كوزدەرىمەن وزگە ەلدەردىڭ عىلىمي ينفراقۇرىلىمىن كورۋگە جانە بىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزىق جاعى مەن قالىڭقى تۇستارىن باعالاۋعا, سارالاۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.
عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىلىم الۋشى ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى مىندەتتى تۇردە قاتىستىرامىز. ياعني جوبا ورىنداۋشىلاردىڭ 30 پايىزى جاستار بولۋى ءتيىس.
تالاپتى جاستارىمىز از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى, جوعارى رەيتينگتىك جۋرنالداردا جىل سايىن بىرنەشە ماقالا جاريالايتىن ماتەماتيك, PhD دوكتورى اقساۋلە جۇبانىشوۆا, ەگىز ماتەماتيك رۋسلان مەن نۇرلان ناۋرىزباەۆتار قازىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكاعا تانىلىپ ۇلگەردى.
قازىر بىزدە جەتەكشى پروفەسسورلاردىڭ سەمينارلارى, عىلىمي-شەبەرلىك سىنىپتارى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. شاقىرىلعان شەتەلدىك پروفەسسورلاردىڭ دا ساپاسىنا, ەڭبەگىنە قاتتى كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاجىريبەسى – بىزگە ۇلگى. 2012 جىلى ءبىز بۇل ۋنيۆەرسيتەتپەن ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويدىق.
– ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ ەلەۋلى دەگەن عىلىمي جەتىستىگى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– دانىشپان ءال-فارابي: «عالىم ادامنىڭ اقىل-ويى – ايقىن, ەرىك-جىگەرى – زور, تىلەك-ماقساتى – اقيقات پەن ادالدىققا قىزمەت ەتۋ» دەپ جازعان ەكەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ 21 جىلدىعىندا ناعىز عالىمدارىمىز وسى ءسوزدىڭ راستىعىن دالەلدەدى. ەكونوميكامىزدىڭ قيىن كەزىندە دە عىلىمنان قول ۇزبەي, ەل بولاشاعىن ويلاپ قىزمەت ەتتى. ەندى جاڭا تىنىس, جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى. مۇنى ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جاقسى ايتتى.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىز «جاسىل تەحنولوگيا» نەمەسە بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا باعىتتالعان عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. ەلدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وزىندىك قوسقان ۇلەسى – كۇننەن الاتىن ەلەكتر ەنەرگياسى گەنەراتسياسىن جۇزەگە اسىرۋ جوباسىن باستاۋ. مۇنى ءبىز گەرمانيا كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ اتقارۋدامىز.
وتاندىق ساۋلەلەندىرگىش پوليمەرلى ماتەريالداردى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارى مەن ماگنەگاز تەحنولوگيالارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىمىزدى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن بۇكىلالەمدىك بانك كومەگىمەن جۇزەگە اسىرۋدامىز.
كوسمولوگيا سالاسىنداعى پروفەسسور ۆ.د.جۋنۋشاليەۆتىڭ ولدەنبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىمەن (گەرمانيا) اتقارعان عىلىمي جوباسى ديسكاۆەري جاڭالىقتارى سايتىندا جاريالاندى. گەنەتيكا سالاسى بويىنشا عالىمدارىمىزدىڭ جاڭالىقتارى جاپونيا عىلىمي ورتالىقتارىن قىزىقتىرىپ وتىر. ت.ينەرباەۆ, ۆ.بۋرەنكوۆ, ا.جۇماگەلدينوۆ سىندى جاپونيا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا عىلىمي مەكتەبىنەن وتكەن عالىمدارىمىزدىڭ جەتىستىگى دە ءبىرشاما. اعىلشىن تىلىندەگى «ەۋرازيا ماتەماتيكا جۋرنالى» اتتى عىلىمي باسىلىمىمىز حالىقارالىق بەدەلگە يە.
– سۇحبات سوڭىندا ارىپتەستەرىڭىزگە نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ ارىپتەستەرىم – ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. اقىل-وي ەڭبەگىنىڭ ادامدارى. اباي اتامىز بىزگە «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ وسيەت قالدىردى. ءححى عاسىردا عىلىم – جاي قاعازداعى, كىتاپتارداعى عىلىمي جاڭالىقتار ەمەس, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ دەڭگەيى, ساپاسى. سوندىقتان ءبىزدىڭ بىرلەسە اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىسىمىز قىزىقتى دا جاۋاپتى. مەنىڭشە, قازاقستان عىلىمى مەن ءبىلىمى قازىر تاريحي كەزەڭدى باستان وتكەرىپ وتىر. ونىڭ تاريحيلىعىن حالقىمىز بەن ەلباسىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىنا قىزمەت ەتۋ انىقتايدى. قازىر ءبىزدىڭ سالامىز تۇبەگەيلى جاڭارۋ, جاڭعىرۋ ۇستىندە. بىزدە بىلىكتى ماماندار, جاقسى جەتىستىكتەر مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتحانالار بار. ەندەشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنىمىمەن جاڭا بيىكتەردى باعىندىرۋعا جۇمىلۋىمىز كەرەك. وسى جولدا ارىپتەستەرىمە ساتتىلىك تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».