تاعدىر ايداپ شەتەل اسقان مۇستافا شوقايدىڭ قاجىرلى قايراتى مەن مۇقالماس مۇراتى ارقىلى بەرلين قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «ياش تۇركىستان» جورنالى تۇتاس تۇركىستانعا – تۇگەل تۇركى الەمى مەن ورتالىق ازياعا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى مۇرانى قويناۋىنا بۇگىپ جاتىر. ولاي دەيتىنىمىز, بىرىنشىدەن, «ياش تۇركىستان» جورنالى قازىرگى قازاق تىلىنە تۇگەلدەي اۋدارىلىپ, عىلىمي, ادەبي اينالىمعا تولىق تۇسە قويعان جوق. ەكىنشىدەن, تۇتاس تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن مۇرات تۇتقان بۇل جورنالدىڭ نەگىزگى باعىتى ساياسي سيپاتتا بولعانىمەن, باسىلىم بەتىندە مادەني, رۋحاني, تاريحي, ادەبي تۋىندىلار مەن ماقالالار ءجيى جارىق كورىپ تۇرعان. ماسەلەن, شەتەل وقىرماندارى ماعجان مەن شولپاننىڭ جىرلارىن العاش رەت «ياش تۇركىستان» ارقىلى وقىعان. مۇستافا شوقاي باستاعان ازاتتىق ەرلەرى كەڭەستىك تۇركىستاندا بولىپ جاتقان وقيعالارعا نارازىلىق بىلدىرۋمەن عانا شەكتەلمەگەن, ولار ۇلتتىق تۇرعىدان وزىندىك ۇستانىمدارىن دا ايقىن اڭعارتىپ وتىرعان.
مۇستافا شوقايدىڭ ەڭبەكتەرىن جيناستىرىپ جۇرگەن كەزىمىزدە, دالىرەك ايتقاندا 1997 جىلى «ياش تۇركىستان» جورنالىندا جاريالانعان ءبىر ماقالاعا كوزىمىز ەرىكسىز تۇسە بەردى. 1934 جىلى جارىق كورگەن ماقالا «تۇركىستاننىڭ ۇلى اقىنى – اباي قۇنانباي ۇلى» دەپ اتالادى ەكەن. تۇركىستانعا ورتاق, سول تۇستا جالپىعا تۇسىنىكتى بولعان شاعاتاي تىلىندە جازىلعان اتالمىش ماقالاعا قوسىمشا رەتىندە ابايدىڭ ءماشھۇر سۋرەتى باسىلىپ, ونىڭ استىنا «تۇركىستاننىڭ ەڭ ۇلىق اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى» دەپ جازىلىپتى. مۇنداعى «ەڭ ۇلى اقىنى» دەگەندى «باس اقىنى» دەپ تۇسىنۋگە دە بولاتىنى انىق. تەز كوز جۇگىرتىپ وقىپ شىقتىق. ماقالانىڭ سوڭىنا «ەسەن تۇرسىن» دەپ قول قويىلىپتى. اۆتوردىڭ بۇركەنشىك ات قولدانعانىن سەزە قويعانىمىزبەن, ونىڭ استىنا جاسىرىنعان كىسىنى انىقتاۋ وڭايعا سوققان جوق. نەسىن جاسىرامىز, ءتىپتى, اۋەلگىدە مۇستافا شوقايدىڭ ءوزى بولار دەپ تە ويلادىق. ويتكەنى ەميگراتسيادا جۇرگەن زيالىلار اراسىندا جاڭا قازاق پوەزياسىنىڭ كوشباسشىسى بولعان ۇلى ابايدى ۇلتى قازاق شوقايدان ارتىق كىم بىلمەك؟ ونىڭ ۇستىنە, ماقالا اۆتورى ابايدى تۇتاس تۇركىستاننىڭ ەڭ ۇلى اقىنى رەتىندە باعالاعان ەكەن. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ابايدى بۇلايشا تۇتاس تۇركىستاننىڭ باس اقىنى دەپ باعالاعان جان بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس ەدى. راسىندا, كەزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ باعالاعان ۇلى اباي تۇگەل تۇركىنىڭ ورتاق قازىناسىنا اينالعان ياساۋي, ناۋاي, ماقتۇمقۇلي سياقتى ءوز داۋىرىندەگى تۇتاس تۇركىستاننىڭ باس اقىنى ەمەس پە؟!
تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن جان قيعان مۇستافا شوقايدىڭ بۇل ماقالانىڭ جازىلۋى مەن جارىق كورۋىنە ۇلكەن سەپتىگى تيگەن دە شىعار, دەگەنمەن, زەرتتەۋ بارىسىندا كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, ەسەن تۇرسىن – «ياش تۇركىستان» جورنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى تاحير شاعاتايدىڭ لاقاپ اتى ەكەن. سوندىقتان, ۇلى ابايدىڭ ومىردەن وتكەنىنە 30 جىل تولۋىنا وراي شەتەلدە, «ياش تۇركىستان» جورنالىندا جارىق كورگەن بۇل ماقالانىڭ اۆتورىن پروفەسسور تاحير شاعاتاي دەپ باتىل ايتۋعا بولادى.
ەڭ الدىمەن ايتار جايت – كولەمى شاعىن ماقالا قالىڭ كوپشىلىككە ارنالعانىمەن, عىلىمي تاسىلدەن اۋىتقىماي, بارىنشا جۇيەلى جازىلعان. ماقالانىڭ كىرىسپەسىندە ابايدى قالىپتاستىرعان ورتا مەن حالىق ادەبيەتى جايىندا وي ءوربىتىپ, قازاق ادەبيەتىن «تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى ىشىندەگى ەڭ باي ادەبيەت» دەپ باعالاعان شاعاتاي, قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ ءۇردىسى مەن ورىسىنە, ەرەكشەلىگى مەن باسىمدىلىقتارىنا توقتالادى. وسى تۇستا ءحىح عاسىرعا دەيىنگى داۋىرلەرگە تالداۋ جاساپ, حالىق ادەبيەتىنىڭ تارماقتارىن تاراتا ايتقان تاحير شاعاتايدىڭ بىلگىرلىگىنە ەرىكسىز تاڭىرقايسىڭ. ول بىلاي دەپ وي تولعايدى: «تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتى ىشىندەگى ەڭ باي ادەبيەت قازاق ادەبيەتى دەسەك, ەشقانداي ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. قازاق حالقىندا اقىندىق ونەر مەن فيلوسوفيالىق وي-تانىمنىڭ كۇشتى دامىعانى جايىندا ەل ارالاپ, قازاقتار اراسىندا بولعان كوپتەگەن شەتەلدىك عالىمدار دا ايتىپ كەتكەن. كەڭ دالا, زاڭعار تاۋلار مەن جانعا جايلى جايلاۋلار جانە تابيعي تۇرمىس سالتى سىيلاعان كەڭ مۇمكىنشىلىك پەن مۇڭسىز ءومىر سياقتى العىشارتتاردىڭ حالىق ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقانى انىق. قازاق حالىق ادەبيەتى سارقىلماس, شەكسىز قازىنا. سونداي-اق ول باسقا حالىقتار ادەبيەتى سياقتى بىرجاقتى عانا ەمەس. ول تابيعي قۇبىلىس پەن قوعامدىق ءومىردىڭ بار سالاسىنا تامىر تارتقان...».
ماقالا اۆتورى ودان ءارى اباي تۋرالى تەرەڭنەن تولعاپ, كوسىلە سويلەيدى: «...اۋىز ادەبيەتىندە ءداستۇرلى قازاق حالىق ادەبيەتىنىڭ رۋحى باسىم بولسا, جازبا ادەبيەتتە سىرتقى دۇنيەنىڭ اسەرى ايقىن ەدى. ءارتۇرلى تارماقتارعا بولىنگەنىنە قاراماستان, بۇل ءۇردىس ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا دەيىن جالعاسىن تاپتى. وسى كەزەڭنەن باستاپ ۇلى قازاق اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى ادەبيەتكە ۇلكەن وزگەرىس اكەلىپ, حالىق ادەبيەتىنە جاڭا باعىت بەردى. ول زاماناۋي سيپاتتا, ۇلتتىق رۋحتا ولەڭدەر جازا باستادى. اباي ورىس ادەبيەتى جانە سول ارقىلى ەۋروپا ادەبيەتىن جەتىك بىلەتىن. دەگەنمەن بۇل تانىستىق ونى قازاق اۋىلىنان, كەڭ دالاسىنان جانە دالا توسىندە ەركىن جايلاعان حالقىنان ايىرعان جوق. ول ءداستۇرلى قازاق ادەبيەتىندەگى حالىقشىلدىقتى زاماناۋي ۇلتشىلدىققا اينالدىردى».
راسىندا, ابايدى وزگە زامانداستارىنان ايىرىپ تۇرعان ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى – ونىڭ ۋىزعا جارىپ ءوسىپ, تەرەڭ تامىردان, ءداستۇر مەن دىننەن, حالىقتىق تانىم مەن پايىمنان قول ۇزبەي, ۇلتتىق, ەلدىك, رۋحاني قۇندىلىقتاردى جىرلاپ وتۋىندە جاتىر ەمەس پە؟ سول ارقىلى اباي, اۆتور ايتقانداي, قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ دا زاماناۋي باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
ابايدىڭ «ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا تۇر. زارارىنان قاشىق بولۋعا, پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن, وقۋىن, عىلىمىن بىلمەك كەرەك» دەگەن ءسوزىن تاحير شاعاتاي بىلسە كەرەك. ۇلى ويشىلدىڭ ورىس-ورمانعا ءۇڭىلۋ سەبەبىن تەرەڭ تۇسىنگەن شاعاتاي, ۇلى اقىندى قايمىقپاستان «ۇلتشىل, حالىقشىل اقىن» دەيدى. بۇل تۇستا ابايدىڭ شىعىسى پەن باتىسىن تاپ باسىپ, تاني بىلگەن ماقالا اۆتورى: «ورىس زەرتتەۋشى عالىمدارى ابايدى ورىس ادەبيەتىنىڭ الىپتارى پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى وقىپ, ولاردىڭ شىعارمالارىمەن جاقىن تانىس بولعان دەپ جازادى. ال بولشەۆيكتەر ونى «دالا اريستوكراتى» رەتىندە قاراپ, «فەوداليزم مەن بايشىلدىقتىڭ جىرشىسى, ۇلتشىل» دەپ قارالاۋدا. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىز بويىنشا, اباي قازاق ادەبيەتىنە جاڭا زامانعا ساي ۇلتتىق رۋح پەن سيپات بەرگەن ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ شىنايى رەفورماتورى ەدى», دەپ جازىپتى. بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى. شىن مانىندە اباي سەڭدى بۇزىپ, ساناعا سىلكىنىس اكەلگەن, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, رۋحاني جاڭعىرۋعا تۇرتكى بولعان ۇلتتىق رۋحتىڭ رەفورماتورى ەمەس پە؟!
پروفەسسور شاعاتاي, اباي تۋرالى جالپىلاما ايتپاي, ونىڭ شىعارمالارىنا دا بايىپتى باعا بەرىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, «اباي ءوز ولەڭدەرىن حالىقتى تانۋعا ءھام تانىتۋعا ارنادى. حالىقتىڭ كەمشىلىكتەرىن كورسەتىپ, ودان تىيىلۋعا شاقىردى. ول حالىقتى, ەلىن جانە ونىڭ تابيعاتىن سۋرەتتەدى, وتكەن كۇندەردىڭ جارقىن بەتتەرىن ساعىندى, ءوز داۋىرىندەگى حالىقتىڭ جاعدايىنا جانى اۋىرىپ, قايعىردى. حالىقتى كەلەشەك ءۇشىن دايىندىق جاساۋعا, وقۋ-ءبىلىم مەن مادەنيەتكە شاقىردى. اباي قازاق جاستارىن, جالپى قازاق جۇرتشىلىعىن ەلىن تانىپ-بىلۋگە, ونى سۇيۋگە جانە وعان قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى». قايران ەلى, قالىڭ قازاعى ءۇشىن قابىرعاسى قايىسقان اباي «جەرىن قورىپ, جەلىپ ءجۇرىپ بوزداعان جەلگەك شالداي» كۇڭىرەنە وتىرىپ, جۇرتىنا جارىق كۇنگە جەتەلەيتىن جولدى دا كورسەتە ءبىلدى.
تاحير شاعاتاي شىعارمالارىن قالىڭ قازاقتىڭ اراسىندا, تۋعان اۋىلىندا وتىرىپ جازعان ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە وزىنە لايىقتى قۇرمەتكە يە بولا الماعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. دەگەنمەن تاحير شاعاتايدىڭ پىكىرىنشە, «ابايدىڭ ەڭ ۇلكەن مۇراسى – ونىڭ قالىپتاستىرىپ كەتكەن مەكتەبى. ارتىنا مول مۇرا, مىقتى نەگىز قالدىرىپ كەتكەن ابايدىڭ قازاق ادەبيەتىنە اسەرى بىردەن بايقالدى». اۆتوردىڭ سوزىنە ودان ءارى قۇلاق تۇرسەك, «ابايدىڭ جولىن قۋعان كەيىنگى بۋىن ادەبيەت وكىلدەرى ونىڭ اسەرىمەن ءھام سالعان دارا جولىمەن ءجۇردى. قازاق ادەبيەتىندە بىردەن جاڭاشىلدىق رۋحى باسىم بولىپ شىعا كەلدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات, سۇلتانماحمۇت, عۇمار قاراش ۇلى جانە تاعى باسقالارى اباي قالىپتاستىرعان ادەبي مەكتەپتىڭ وكىلدەرى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات تەك قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركىستاننىڭ قالىپتاسىپ, قۇرىلۋىنا, ودان كەيىن 1925-1930 جىلدارى كەزەڭىندە ماڭىزدى قىزمەتتەر اتقارعان ەرەكشە تۇلعالار. بۇل ەكى ازامات قازىرگى كەزدە كەڭەستىك رەسەي وكىمەتى تاراپىنان «ۇلتشىل» دەپ ايىپتالىپ, مۇزعا ورانعان سولتۇستىك ولكەگە ايداۋعا جىبەرىلگەن».
ءيا, قانى سورعالاعان اششى شىندىقتى ايتىپ, الاشتىڭ ارىستارىن جوقتاعان تاحير شاعاتاي احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلاتتى تەك قازاق ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركىستاننىڭ قۇرىلىپ, قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قايراتكەرلەر رەتىندە ەسكە الادى. تۇتاس تۇركىستان ءۇشىن تەر توگىپ, جان قيعان ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, شاكارىم, مۇستافا, ماعجاندارعا رۋحاني ۇستاز بولعان اباي راسىندا تۇتاس ماڭگىلىك مۇرانى ماقسات تۇتقان ىرگەلى مەكتەپ قالىپتاستىرعان ءىرى اقىن ەمەس پە؟ ول ءوز شىعارمالارىندا تۇركىستان تۋرالى ءبىر ءسوز دە جازباۋى مۇمكىن, الايدا, ابايدىڭ مەكتەبىندە جەتىلگەن وزىق شاكىرتتەرى تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن جوق پا؟!
تۇركىستاننىڭ ازاتتىعى جولىندا بار عۇمىرىن سارپ ەتكەن كۇرەسكەر ازاماتتىڭ باعالاۋىنشا «اباي تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇكىل تۇركىستاننىڭ دا باس اقىنى!» بۇل – ورەسى بيىك وزبەك جىگىتىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزى, شىنايى پىكىرى بولسا كەرەك. ويتكەنى ماقالاداعى ويلارىن وسىمەن دوعارماي, ودان ءارى وربىتكەن اۆتور 1954 جىلى تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىندا باسىلىپ شىققان «تۇركىستاندا تۇرىكشىلدىك جانە حالىقشىلدىق» اتتى ەڭبەگىندە دە ابايدى «تۇركىستانداعى جاڭارۋ كەزەڭىنىڭ باسى» دەپ اتاپ كورسەتىپتى. اۆتوردىڭ جاڭارۋ كەزەڭى دەپ وتىرعانى – قىرىمدا يسمايل گاسپىرالى باستاپ, تۇگەل تۇركى جۇرتىن قامتىعان جاديتشىلدىك كەزەڭ!
تۇركىستاندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ورناپ, قازاق ەلى ازاتتىق العان تۇستا بۇل ماقالا قايسىبىر جاندار ءۇشىن تاڭسىق بولىپ كورىنبەۋى دە مۇمكىن. دەگەنمەن شەتەلدە جانە ستاليندىك زوبالاڭنىڭ اسەرىمەن اباي شىعارمالارى «تۇرپايى سوتسياليزم» تۇرعىسىنان تالدانىپ, تاپتىق ۇعىممەن باعالانىپ جاتقان كەزەڭدە جازىلعانىن جانە شەتەلدە جارىق كورگەن ءىزاشار ماقالا ەكەنىن ەسكەرەر بولساق, ماقالانىڭ قۇنى ودان دا ارتا تۇسپەك. ابايدىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى ورنىن تاپ باسىپ ايتقان اۆتور وسى تۇستا زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆپەن ۇندەسىپ كەتەدى.
كەزىندە الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن بۇحاراداعى استىرتىن جيىندارعا قاتىسقان مۇحتار اۋەزوۆتى پروفەسسور تاحير شاعاتاي جاقسى ءبىلىپ, ونىمەن ىشتەي تۇسىنىسكەن. سوندىقتان ول اتالمىش ماقالادا ابايتانۋدىڭ باسىندا تۇرعان مۇقاڭدى, ياعني مۇحتار اۋەزوۆتى ۇلى اقىننىڭ شاكىرتى رەتىندە اقاڭ مەن مىرجاقىپپەن قاتار اتامايدى. بۇل – كەلەشەك زاڭعار جازۋشىنى قۇپتاپ, ونى قاندى قىرعىننان قورعاۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى ەدى دەپ تۇسىنگەن ابزال. ولاي دەيتىنىمىز, مۇحاڭ قايتىس بولعاننان كەيىن جارىق كورگەن ءبىر ەڭبەگىندە ت.شاعاتاي جازۋشى تۋرالى جىلى پىكىر بىلدىرگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, «ياش تۇركىستان» جورنالىنىڭ باس رەداكتورى, تۇركىستان ۇلتتىق مايدانىنىڭ جەتەكشىسى مۇستافا شوقايدىڭ دا مۇراتتاس دوستارىن قورعاۋ ماقساتىندا وسىنداي ءادىس, امال-ايلا قولدانعانى بىزگە ءمالىم.
ماقالاسىندا «وكىنىش سول, ونىڭ قۇندى شىعارمالارىن حالقىمىز ءوز قاجەتىنە جاراتا الماي وتىر. ەلىمىزدە ۇستەمدىك قۇرىپ وتىرعان قىزىل ديكتاتۋرا تۇركىستان ۇلتتىق ادەبيەتىنىڭ وزگە وكىلدەرى سياقتى اباي جانە ونىڭ شىعارمالارىن تۇركىستان حالقىنان مەيلىنشە جىراق ۇستاۋعا تىرىسۋدا. بۇل كۇندەرى ورىستىڭ كەز كەلگەن ۇلتشىل اقىن-جازۋشىسىنىڭ ەڭبەگىن تابۋعا بولاتىن تۇركىستاندا ابايدىڭ شىعارمالارىن كەزدەستىرە المايسىز. مۇنىڭ سەبەبى دە بەلگىلى ورىس ۇلتشىلدىعى!» دەپ كۇيىنگەن تاحير شاعاتاي, ءسوز سوڭىندا اباي شىعارمالارىنىڭ حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالارىنا سەنىم ءبىلدىرىپتى. ونىڭ پىكىرىنشە, «قانشاما شەكتەۋ قويىلعانىمەن, حالىق رۋحىنىڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىسى بولعان شىعارمالار ەلدىڭ جۇرەگىنەن بەرىك ورىن الىپ, جاسامپازدىعى ارتا بەرمەك!».
ساۋەگەيلىك تانىتقان اۆتوردىڭ پىكىرى اينا-قاتەسىز كەلدى. يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتاپ وتىلەتىن اقىننىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا ابايدىڭ ولەڭ-جىرلارىن قالىڭ قازاعى عانا ەمەس, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جاتقا ايتىپ جاتقان جۇرتشىلىق مۇنىڭ ايعاعى! دەگەنمەن وسى تۇستا ويلاناتىن جايت تا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ابايدى اۋدارۋ ماسەلەسى! الەم تىلدەرىن ايتپاعان كۇندە, اباي مىنا ىرگەدەگى قاناتتاس جاتقان باۋىرلاس قىرعىز, تۇركىمەن, ازەربايجان, تۇرىك تىلدەرىنە ءالى كۇنگە دۇرىس اۋدارىلعان جوق. بىلتىر وزبەكستانداعى اباي جىلىنا وراي اقىن جىرلارىنىڭ تارجىمالانعانىن ەستىدىك, بىراق ونىڭ ساپاسى قانداي ەكەنىن بىلمەيمىز. ءبىر بىلەتىنىمىز, تۇرىك تىلىنە اۋدارماسى سىن كوتەرمەيدى! سول سياقتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» دا قايتا اۋدارىلعان جوق. ەندەشە, تۇركىستاننىڭ باس اقىنىن تۇركى جۇرتى قالاي تانيدى؟ بۇل ورايدا ءبىز ابايدىڭ اۋەلى قازاققا, سودان كەيىن تامىرلاس, تۋىس جۇرتتارعا قاجەت ەكەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى.
وسى ورايدا, ماقالا اۆتورى تۋرالى قىسقاشا ماعلۇمات بەرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياداعى سەنىمدى سەرىگى ءارى شىنايى شاكىرتى بولا بىلگەن تاحير شاعاتايدىڭ ۇلتى وزبەك. 1902 جىلى تاشكەنت قالاسىندا تۋعان تاحير شاعاتاي اۋەلى تاشكەنتتەگى ءجاديت مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ, سودان كەيىن ۋفاداعى ايگىلى عاليا مەدرەسەسىندە وقىپ, ءبىلىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەدى. قوس توڭكەرىس بولعان الاساپىران ۋاقىتتا ازەربايجان حالقىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىنە قاتىسقان شاعاتاي, تۇركىستاندا كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن المانياعا اتتانادى. تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستىڭ ءورىسى تارىلىپ بارا جاتقانىن سەزگەن تۇرار رىسقۇلوۆ پەن فايزوللا قوجاەۆ 1922 جىلى المانيا مەن تۇركياعا دارىندى, قابىلەتتى ءھام ۇلتشىل جاستاردى وقۋعا جىبەرگەن بولاتىن, تاحير شاعاتاي وسى توپتىڭ قۇرامىندا بەرلين قالاسىنا كەلىپ, فيلوسوفيا, سوتسيولوگيا جانە ەكونوميكا نەگىزدەرىنەن ءدارىس الادى. سوتسيولوگيا سالاسىندا 1931 جىلى دوكتورلىق قورعاعان شاعاتاي, سوعىستان كەيىنگى جىلداردا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى انكارا قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە پروفەسسور بولىپ قىزمەت اتقارادى. مۇستافا شوقايدىڭ مۇراسىنا بارىنشا ادالدىق تانىتقان عالىم «ياش تۇركىستان» سەرياسى بويىنشا تۇركىستان جانە مۇستافا شوقاي تۋرالى بىرنەشە كىتاپ شىعارادى. ول كىتاپتار دا قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىق كورۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.
ءبىز ۇلى اباي مۇراسى جايىندا الاشتىڭ ارىستارىنان كەيىن لەبىز ءبىلدىرىپ, عىلىمي نەگىزدە پىكىر ايتقان, شەتەلدە ءجۇرىپ ابىز اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا ءادىل باعا بەرۋگە ۇمتىلعان پروفەسسور تاحير شاعاتايدىڭ ەسىمى ابايتانۋ تاريحىنا العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ەنىپ, وندا لايىقتى ورنىن الاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز.
دارحان قىدىءرالى