وتۇكەندە قاعانعا ارنالعان كەشەن تابىلدى

ابدانىن ەركەلەتكەن ارىستان

جالپى, سوڭعى 5 جىلدا TWESCO ءتۇرلى ەلدەردىڭ عىلىمي ورتالىقتارىمەن تى­عىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ۇيىم ارىپتەستىك ورنات­­قان قۇرى­لىم­داردىڭ ارا­سىندا موڭ­عو­ليا­­نىڭ عى­لى­مي مەكەمەلەرى دە بار. «نومگون-2019» عىلىمي ەكسپەديتسيا­سىن اكادەميا موڭعو­ليا­نىڭ تاريح, ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىردى. ءسويتىپ, حالىقارالىق ەكسپەديتسيا عالىمدارى موڭعوليانىڭ ارحانگاي ايماعىنداعى «نوم­گون» دەپ اتالاتىن جازىق دالا­­دا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىس­تا­رىن باستادى. بۇل القاپ­تا كونە تۇركى ءداۋىرىنىڭ وندا­عان عۇرىپتىق كەشەندەرى بار. ولار بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىنگە ارنالعان ايگىلى كەشەندەردەن 80 شاقىرىم عانا جەردە ورنالاسقان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇركى حالىقتارى تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار وڭىردە جاتىر.

جاقىندا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا بارىسىندا «نومگون-2» كەشە­نىنەن قوس ابدا­نىن ەركەلەتىپ تۇرعان ارىستاننىڭ تاس ءمۇسىنى, ۇڭعىلى تەكشە تاس, بارىق ء(ۇي) قۇرى­­لىسىنىڭ كەراميكالىق اشەكەي­لەرى تابىلدى. سونىمەن قا­­تار كەشەندەگى بالبال تاس­تار­­­دان قاعان اۋلەتىنە تيەسى­لى «اشينا» تاڭبالارى مەن وزگە دە ارتە­فاك­تىلەر شىققان. TWESCO پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ءوزىنىڭ Facebook-تەگى پاراقشاسىندا اتالعان كەشەن­دە بۇرىن-سوڭدى ارحەو­لو­گيا­لىق قازبا جۇمىستارى جۇر­گى­زىل­مەگەنىن جازدى. سونىمەن قاتار, ول كەشەننىڭ قاعان اۋلەتىنە تيەسىلى ەكەندىگىن اتاپ وتكەن. «حالىقارالىق تۇركى اكا­دە­ميا­سى­نىڭ موڭعوليا تاريح, ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسكەن «نومگون-2019» ەكسپەديتسياسى العاشقى ارحەولوگيالىق قازبا زەرت­تەۋلەرىن تابىس­تى باستادى.

موڭعوليانىڭ ارحانگاي ايما­­عىن­­داعى «نومگون» دەپ اتالاتىن بۇل جا­زىق­تا 10-نان استام كونە تۇركى عۇ­رىپ­­­تىق كەشەندەرى ور­نالاسقان. بۇل كەشەن­دەر ايگىلى بىل­گە قاعان مەن كۇل­تە­گىن­ كە­شەنى­­نەن 80 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەرەكشە ماڭىزدى تاريحي القاپ. ايرىقشا ايتا كەتەر­لىگى, بۇل وڭىر­دە بۇرىن-سوڭدى قازبا جۇمىستارى جۇر­گى­زىلمە­گەن. اكادەميا قازعان العاش­قى «نومگون-2» كەشەنىنەن ەكى ابدا­نى (كۇشىگى) ەركەلەپ تۇرعان ارىس­تان تاس ءمۇسىن, ۇڭعىلى تەكشە تاس, بار­ىق ء(ۇي) قۇرىلىسىنىڭ كەرا­مي­كالىق ءتۇرلى اشەكەيلەرى, بالبال تاستاردان «اشي­نا» قاعان اۋلەتىنىڭ تاڭبالارى جانە باسقا دا ارتەفاكتىلەر تابىلدى. قازبا جۇمىستارىنان اڭعارىلعانداي, مۇنىڭ قاعان كەشەنى ەكەنىنە داۋ جوق. زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرە­دى», دەپ جازدى د.قىدىرالى.

ال تۇركيالىق پروفەسسور كۇرشاد زورلۋ twitter-دە ء«سۇيىنشى كوك­تۇرىكتەر! تۇركى اكادەمياسى موڭ­عو­لياداعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە بىلگە قاعان كەشەنىنەن 80 شاقىرىم عانا جەردەن قاعانعا تيە­سىلى بولۋى مۇم­كىن كەشەن تاپتى. ارتەفاكتىلەردە تۇر­كى قاعان­دا­رىنىڭ «اشينا» تاڭبا­­لارى بار ەكەن, ولاردىڭ سانى قازبا جۇ­مىستارى جاسالعان سايىن ارتا تۇ­سۋ­دە» – دەپتى. سونىمەن قاتار تۇركيا, ازەربايجان جانە وزگە دە تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ عا­لىمدارى TWESCO تاپقان جا­دى­گەر­لەردى جوعارى باعالاپ وتىر.

قاي ءداۋىردىڭ مۇراسى؟

عالىمدار «نومگون-2» عۇ­رىپ­­تىق كەشەنىن VI-VIII عا­سىر­­لاردىڭ مۇراسى رەتىندە ءبىراۋىزدان مويىن­­داعان. ول كەزدە ۇلى دالا­نىڭ توسىندە تۇركى قاعاندىعى كۇن­دەي كۇركىرەپ تۇر­عا­نى تاريحتان بەل­گىلى. ال كەشەن تۇركى كەزەڭىنە جاتاتىن, تاريحي قۇندىلىعى جوعارى بىرەگەي ەسكەرتكىش. ءتۇرلى عۇ­رىپ­تىق راسىمدەرگە ارنالعان كەشەن ارحانگاي ايماعى, حاشات سۇمى­نىنا قاراستى اۋماقتا ورنا­لاس­قان. كونە مۇرا ساقتالعان القاپتىڭ سولتۇستىگىن كوگنە تارنى تاۋى, وڭتۇستىگىندە ۇلكەن نوم­گون, سولتۇستىك-باتىسىن كىشى نوم­گون تاۋلارى اينالا قورشاپ جاتىر.

قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كەشەننىڭ ۇزىندىعى – 60 مەتر, ەنى 40 مەتر. عۇرىپتىق كەشەننىڭ قۇرامىندا قوشقار, قوي, ارىستان تاس مۇسىندەرى ساق­تال­­عان. باتىستان شىعىسقا قاراي سوپاقشا بولىپ سوزىلىپ ورنا­لاس­قان كەشەننىڭ جان-جاعىنا ور قازىپ, توپى­راق­تارىن ءۇيىندى ەتىپ قامال جاسا­عان. سونىمەن قاتار كەشەن قۇرامىندا كەزىندە قاقپاسى بار جانە توبەسى جابىق عيمارات بول­عان­دىعى ءار جەردە شاشىلىپ جاتقان كىرپىش سىنىقتارى مەن قىش جابىندىلارىنىڭ قال­دىق­تا­رىنان بايقالادى. كەشەن­نىڭ باتىس جاعىندا ورتاسىندا ويىعى بار ءتورت بۇ­رىش­تى ۇلكەن تاس التار بار. عۇ­رىپتىق كەشەننىڭ سىرتىن اينال­دىرا كوك ءتۇستى گرانيت تاستان جاسالعان بالبالدارمەن قورشاعان. ازىرگە جەردىڭ بەتىندە جاتقان بال­بال­­داردىڭ سانى وننان اسادى. ال كەشەننىڭ الدىندا شى­عىسقا قاراي 40-تان استام بال­بالدار تىزبەگى ورنا­لاسقان. بارلىق بالبالدار قۇلا­عان. كەيبىر بالبالدار جەرگە كومىلىپ, شەتى عانا كورىنىپ جاتىر. وسى بالبالداردىڭ ەكەۋىندە «تاۋ­تەكە» («اشينا» قاعان اۋلەتى) تاڭ­با­سى بەينەلەنەگەن.

جالپى «نومگون-2» عۇرىپتىق كەشەنى ءوزىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى جا­عىنان بىلگە قاعان, كۇلتەگىن كەشەندەرىنە ۇقساس كەلە­دى. وندا تاس مۇسىندەر ورتاسىندا ۇڭ­عى­سى بار تەكشەتاس, ارىستان, قوش­قار بەينەلى تاسمۇسىندەر جانە وزگە دە جا­دى­گەر­لەر كەزدەسەدى. ءارى قاعاندارعا ارنال­عان كەشەندەردىڭ اراسى الىس ەمەس. مۇنىڭ ءوزى بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىن كەشەندەرى ورنالاسقان وڭىردە قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن, بابالار تاريحىنان سىرت شەرتەتىن ءالى تالاي مۇرا جاتۋى مۇمكىن ەكەنىن اڭعارتادى. «نومگون-2» سولاردىڭ ءبىرى عانا.

 تۇلعاسىن تاۋتەكە بەينەلەگەن...

ءسوز باسىندا «نومگون-2» كەشەنىنەن ارىستان ءمۇسىنى مەن «اشينا» تاڭباسى شىققانىن ايتتىق. بۇلاردىڭ ەكەۋى دە قا­عان­دار اۋلەتىنە عانا ءتان بەلگى­لەر, قاستەرلى سيمۆولدار. بالكىم «جوعارىدا كوك ءتاڭىرى, تومەندە قارا جەر جارالعاندا, ەكەۋىنىڭ اراسىن­دا كىسى بالاسى جارالعان. كىسى بالاسىنىڭ ۇستىنەن مەنىڭ ۇلكەن بابام بۋمىن, ەستەمىس قاعان وتىرعان. بۇلار قاعان وتىرىپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن العان» دەپ شارتاراپقا ءامىر جۇرگىز­گەنىن ماقتانا ايت­قان تۇركىلەر قاعاندارىن تەك اڭ پات­شاسىنىڭ بەينەسى عانا سيپات­تايدى دەدى مە, ايتەۋىر تۇركى كەشەندەرىندە ارىستان ءمۇسىنى كەزدەسىپ قالادى. ماعجان اقىننىڭ «ارىستانداي ايباتتى...» دەيتىنى دە سول مىنەزدەن شىعار, كىم ءبىلسىن؟! TWESCO جۇرگىزگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا قوس ابدانىن ەركەلەتىپ تۇرعان ارىستاننىڭ ءمۇسىنى بىلتىر دا تابىلعان. بىراق ول موڭعولياداعى «شيۆەەت ۋلاان» كەشەنىنەن شىققان ەدى. ال بيىلعى ولجا «نومگون-2» عۇرىپ­تىق كەشەنىنەن تابىلدى. تاس مۇسىندە ەكى ابدانى باۋىرىنا جابى­سىپ, ەركەلەپ تۇرعان اتالىق ارىس­تان بەينەلەنگەن.

ارىستان ەكى قۇلاعىن ارتقا قاراي جىميتىپ جۇرەلەپ وتىرعان قال­پىندا سومدالعان. ارانداي اشقان اۋىزىنان سالاقتاعان ءتىلى مەن اقسيعان تىستەرى انىق كورى­نەدى. جەلمەن تەربەلگەن ءۇش بۇ­­رىشتى ساقالى القىمىنان كەۋ­دە­­سىنە توسەلگەن. كوزدەرى بەينە ءبىر قورقىنىش تۋعى­زارداي شا­را­­سىنان شىعا بەينەلەنگەن. باۋى­­رىنداعى الاننىڭ قۇلاعى, كوزى, جالى, قۇيرىعى ءبارى انىق بەينە­لەنگەن. مۇ­سىنگە زەر سالىپ قارايتىن بولساق, اۋزىن اران­­داي اشىپ, تىستەرىن اقسيتا ايبات شە­گىپ تۇرعان ارىستان بەينەسى, قان­داي دا ءبىر دۇنيەنى (زاتتى) قورعاپ تۇرعانىن انىق بايقاۋعا بولا­دى. ارىستاندى بەينە­لەۋدە شەبەر مونۋمەنتالدى مۇسىندەۋ ونەرىن بيىك شىڭىنا جەتكىزە ورىنداعان.

ادەتتە, شىعىس پەن باتىس ەلدەرى دۇنيەتانىمىندا ارىس­تان «ايباتتى, قۇدىرەتتى, كۇشتى, مىقتى, قورقىنىشتى» سەمانتيكاسىمەن قاتار ز ۇلىم كۇشتەردەن, جاماندىقتان ساقتاپ قورعاۋشى رەتىندە قاستەرلى سانالدى. كوش­پە­لىلەردە ارىستان بەينەسى بي­لىك­تەگى تۇلعالاردىڭ قۇ­دى­رەتىنىڭ, ايبارىنىڭ بەلگىسى بولىپ ەسەپتەلگەن. تۇركى داۋىرىندە ارىستان بەي­نەسى قاعانداردىڭ عۇرىپتىق كە­شەن­دەرىندە عانا كەزدەسەتىنىن ايتادى عا­لىم­دار. دەمەك ارىستان بەينەلەۋدىڭ, ونى مۇسىندەۋدىڭ قاعاندىق بيلىك يەلە­رى­نە عانا ءتان ىرىم-جوسىندىق ءمانى بار-اۋ دەپ توپشىلايمىز. «نومگون-2» كەشە­نىندە قازبا جۇمىستارى بيىل عانا باستال­عا­نىن ەسكەرسەك, كەشەننەن ءالى دە ءتۇرلى جادىگەرلەر شىعۋى مۇم­كىن. ال ازىرگە TWESCO جۇرگىز­گەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىستارى بارىسىندا قاعان­نىڭ قۇدىرەتىن بىلدىرەتىن ارىس­تان مۇسىندەرى ءسوز باسىندا ايت­قا­نىمىزداي «شيۆەەت ۋلاان» كە­شەنىنەن تابىلعان ەدى. وندا ءاۋ باستا 8 ارىستان بولىپتى, بىراق بىرەۋىن ەرتەرەكتە ولكەتانۋشىلار جەرگىلىكتى مۋزەيگە الىپ كەتسە كەرەك. قازىر كەشەندە ارىستاننىڭ جەتى ءمۇسىنى ساقتالعان.

تاعى ءبىر اتاپ وتەر جايت, «نومگون-2» كەشەنىنەن اشينا اۋ­لەتىنىڭ تاڭباسى بەينەلەنگەن بالبال تاستار تابىلدى. ادەت­تە قاعاندار تەك اشينا اۋ­لە­­تىنەن عانا شىعادى, ال ولار­دىڭ تاڭبالارى رەتىندە تاۋتەكە بەينەسى تاڭدالىپتى. قۇزار شىڭ­نىڭ باسىن عانا مەكەن قىلا­تىن تاۋتەكەنى ۇلى دالا حالىقتارى ەجەلدەن ايرىقشا قاس­تەر­لەسە كەرەك. ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردە تاۋتەكە بەينەسى كەز­دەسىپ تۇرادى. سول تاۋ­تە­كەنى تۇركىلەر قاعانداردىڭ تاڭباسى دەپ باعالاپتى. عالىمداردىڭ سوزىنە قارا­عان­دا, بايىرعى كوش­پەن­دىلەر تاۋتەكەنى تاڭىرىگە جاقىن, ء«تاڭىر مەكەنىندە» ءومىر سۇرۋشىلەر دەپ ەسەپتەگەن كورى­نە­دى. سوندىقتان دا تاۋتەكە بەينەسى كوك اسپانمەن (تاڭىرمەن) بايلا­نىس­تىرىلعان. تاڭىرلىك سەنىمنىڭ عۇرىپتىق كەشەن­دە­رى­نىڭ ۇزدىك ۇلگى­سى سانالاتىن «شيۆەەت-ۋلاان» كەشەنىندەگى ارىستان بەي­نە­سىندەگى 7 ءمۇسىنىنىڭ ەكەۋىنىڭ جام­باسىندا جانە «ماڭگى تاستا» تاۋتەكە «اشينا» تاڭ­با­­لارى قاشالعان. بەلگىلى تۇركولوگ ۆ.رادلوۆ كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعان ەسكەرت­­كىشتەرىندە كەزدەسەتىن تاۋتەكە (اشي­نا) بەلگىسىن دە «قاعان تاڭباسى» دەپ تۇ­جى­­رىمداعان. دەمەك حالىقارالىق تۇر­كى اكادەمياسى قازبا جۇمىستارىن باس­تاعان «نومگون-2» كەشەنى تۇركولوگيا عى­لىمىنا تىڭ جاڭا­لىقتار اكەلۋى بەك مۇمكىن. بىل­تىر عانا شىڭعىس حان­نىڭ تۋعان جەرى كەرۋلەن-كەنتاي ولكەسىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تا­رىن جۇرگىزگەن TWESCO عالىمدارى عىلىمداعى جاڭساق تۇسىنىكتى جوققا شى­عار­عان بولاتىن. «عۇندار مەن تۇركىلەر موڭعوليانىڭ سولتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىن مەكەن ەتپەگەن» دەيتىن ءۋاج ايتاتىندارعا كەرۋلەن وزەنى القابىنداعى «حاياحۋداگ» جانە «گۇنبۇرد» عۇرىپتىق كەشەن­دەرىندە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى ناقتى دالەل كور­سە­تىپ, اتالعان اتىراپتى دا تۇركى قاعاندارى مەكەن قىلعانىن ايعاق­تاپ ەدى. بيىلعى جاڭالىق تا تۇركولوگياعا قاتىستى سونداي تىڭ ايعاقتار كەلتىرۋى بەك مۇمكىن.

ءناپىل بازىلحان,

تۇركولوگ,

نۇربولات بوگەنباەۆ,

PhD دوكتور, تۇركولوگ