ناعاشىبەك كاپالبەك ۇلىنىڭ بارلىق شىعارمالارىن تۇگەل وقىدىم دەپ ايتا المايمىن. العاشقى اڭگىمەلەر جيناعى “ەڭلىكگۇل” دەگەن اتپەن “جالىن” باسپاسىنان 1980 جىلى شىققان بولاتىن. اراعا 5 جىل سالىپ “دوس جۇرەگى”, تاعى ءبىر جىلدان كەيىن “قىزىل ەلىك” اتتى جيناقتارى شىقتى. سودان بەرى “ماحابباتسىز ءومىر جوق”, “بويتۇمار”, “جەروشاقتىڭ ءتۇتىنى”, ء“بىزدىڭ اۋىل تاۋ جاقتا”, “قۇت پەن جۇت”, “اق شىمىلدىق” سياقتى پوۆەستەر مەن ءاڭگىمەلەر جيناعى بىرىنەن كەيىن ءبىرى دۇنيەگە كەلىپ جاتىر.
ءاربىر شىعارماسىنان كەيىن جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى شىڭدالىپ, ءورىسى كەڭەيىپ, ءتىلى بايىپ, دۇنيەتانىمى تەرەڭدەي باستاعانىن بايقايسىڭ. اڭگىمەلەرىنىڭ سيۋجەتى دە, كەيىپكەرلەرى دە ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان, ومىردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستار اسقان شەبەرلىكپەن سۋرەتتەلەدى.
ناعاشىبەكتىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ تاقىرىبى الۋان ءتۇرلى. ەشكىم اتتاپ وتە المايتىن ماحابباتتان باستاپ, وتباسىنداعى پسيحولوگيالىق احۋال – جۇبايلاردىڭ ارا-قاتىناسى, بالالى بولۋ, ۇرپاق ءوسىرۋ, اكە مەن بالا اراسى, سالاماتتى ءومىر سالتى سياقتى وزەكتى تاقىرىپتاردى قامتي وتىرىپ, قازىرگى قازاق اۋىلىنىڭ جاي-كۇيى, ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامنىڭ الەۋمەتتىك تىنىسى تۋرالى دا تەرەڭنەن سىر شەرتەدى. اڭگىمەلەرىنىڭ ۇتىمدى تۇسى – ولار ەل اراسىندا كەڭ تاراعان ناقىل سوزدەرگە, ماقال-ماتەلدەرگە وتە باي. اۆتور ولاردى وتە ورىندى قولدانا ءبىلگەن, دەر كەزىندە جانە كەرەك كەيىپكەرىنىڭ اۋزىنا سالادى.
جالپى, اۆتوردىڭ اڭگىمەلەرىن وقىپ وتىرىپ, ونىڭ قىسقا دا نۇسقا اڭگىمەنىڭ شەبەرى ەكەنىنە كوزىڭ جەتەدى. بۇل مەنىڭ ناعاشىبەكتىڭ جازۋشىلىق ءبىر قىرى جونىندەگى پىكىرىم. ال مەنى وقىرمان رەتىندە وزىنە ءتانتى ەتكەن جازۋشىنىڭ ەكىنشى قىرى – تاريحي تۇلعالار تۋرالى شىعارمالارى.
ناعاشىبەكتىڭ كىتاپتارىنىڭ تەڭ جارتىسى وسى تۇلعالارعا ارنالعان. ال توقسانعا تارتا ماقالالارىن تۇلعالار ءومىرىن زەرتتەۋ, ولاردىڭ كومەسكى تۇستارىن اشىپ, كوپشىلىككە تانىستىرۋ, دارىپتەۋ دەپ باعالاۋ كەرەك. اۆتور حالىق اراسىندا اتتارى كەڭ تاراعان قاراساي, رايىمبەك, ناۋرىزباي, سۇرانشى, ساۋرىق, سىپاتاي, وتەگەن, بەكبولات سياقتى داڭقتى باتىرلار, ءسۇيىنباي, جامبىل, كەنەن, ۇمبەتالى سياقتى اقىن-جىرشىلار, تولە بي, بالۋان-شولاق, قۇرتقا ءتاۋىپ سەكىلدى حالىق دانالارى تۋرالى جازىپ قويماي, ەل اراسىندا اتتارى ءالى كەڭ تاراي قويماعان, بىراق ەلىنە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالاردى زەرتتەپ, ءبىراز ەڭبەك جازعان.
سولاردىڭ ىشىندە ماقىش بالۋان ەرەكشە ورىن الادى. جامبىلدىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان, ءارى اقىن, ءارى باتىر, بالۋان, كەزىندە قاستەكتە بولىس بولىپ سايلانعان, اۋداننىڭ تۇڭعىش رەۆكومى بولعان ماقىش رايىمبەك ۇلىنىڭ قيىن دا قىزىق تاعدىرىنا كولەمدى پوۆەست ارناپ جازدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وسىنشاما ءىرى تۇلعاعا ارنالعان جەكە شىعارما جوق بولاتىن. ماقىشتىڭ اتى جامبىلعا حاتشى بولعان ءبىراز اقىن-جازۋشىلاردىڭ جازبالارىندا كەزدەسەدى جانە جامبىلتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە ول تۋرالى ازىن-اۋلاق مالىمەتتەر بار. ونىڭ سەبەبى, ماقىشتىڭ ورىنسىز جابىلعان جالامەن رەپرەسسيا قۇربانى بولعانى شىعار. مۇندايعا وتە ساق زەرتتەۋشىلەر جامبىلدىڭ شاكىرتى بولعان, ۇزاق ۋاقىت قاسىنا ەرىپ جۇرگەن ادام تۋرالى اشىپ جازا قويماعان. ەندى, مىنە, ناعاشىبەك سول ازاماتتىڭ ارۋاعىن ءتىرىلتىپ, ونىڭ ءومىرىن پوۆەسىنىڭ ارقاۋى ەتىپ العان.
ناعاشىبەكتىڭ “قۇرتقا ءتاۋىپ” اتتى زەرتتەۋى دە قىزعىلىقتى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بۇل كىسىنىڭ اتى ەل اراسىندا عانا, اعايىن-تۋىس ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندە عانا ايتىلاتىن. كەيىن ازىن-اۋلاق ماتەريالدار شىعا باستادى, بىراق ولاردا كوبىنەسە قۇرتقا بابانىڭ تاۋىپتىگى عانا ءسوز بولىپ ءجۇر. ال ناعاشىبەك ول كىسىنىڭ سىنىقشى, ەمشى عانا ەمەس, ۇلكەن قايراتكەر, ەلگە قامقور بولعان ادام ەكەنىن كورسەتەدى. ارابشا, پارسىشا وقىعان, ءوز زامانىنىڭ وتە ساۋاتتى ازاماتى بولعان. جاۋگەرشىلىك زاماندا ءومىر سۇرگەندىكتەن جاس كەزىندە جوڭعارلارمەن, كەيىنىرەك قوقاندىقتارمەن بولعان سوعىستارعا بەلسەندى تۇردە قاتىناسىپ وتىرعان. سوعىستان كەيىن شاشىراپ كەتكەن اعايىن-تۋىستارىن جيناستىرىپ, باستارىن قوسىپ قامقورلىق جاساعان. ەل بولىپ بىرىككەن حالقى: “ەل يەسى — قۇرتقا” دەپ وتىرعان. ارينە, مۇنداي قۇرمەتكە ەكىنىڭ ءبىرى يە بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى.
قالامگەر بۇل ەڭبەگىندە قۇرتقا جونىندە ءار ءتۇرلى گازەتتەرگە جاريالانعان ماتەريالداردى جيناقتاعان. “يزۆەستيا”, “كومسومولسكايا پراۆدا” گازەتتەرىندە جارىق كورگەن ماقالالار تولىق كەلتىرىلگەن. سونىمەن قاتار قۇرتقا بابامىز تۋرالى ءبىراز مامانداردىڭ, عالىمداردىڭ وي-پىكىرلەرىن جيناقتاپ بەرگەن. ءسويتىپ, وسى شاعىن ماقالانىڭ وزىندە قۇرتقانىڭ تۇلعاسىن تولىق, جان-جاقتى ەتىپ اشۋعا تىرىسقان.
ناعاشىبەكتىڭ تاعى ءبىر تۋىندىسى اتى كوپ ايگىلى بولا بەرمەگەن سارىباي بي ايدوس ۇلىنا ارنالادى. ول اسكەري قولباسشى, ساۋرىق پەن سۇرانشى باتىرلاردىڭ ساربازى بولعان, كوسەم, شەشەن, ادىلەتتى بي بولعان. سوعىستان توز-توز بولىپ كەتكەن ەلىن جيناستىرىپ, ەگىن سالدىرىپ, وتىرىقشىلىققا ۇيرەتەدى. مەشىت-مەدرەسە سالدىرىپ بالالاردى وقۋعا تارتادى, ونەرى بار جاستارعا قامقورلىق كورسەتەدى.
سارىباي بي باتىرلىعىمەن دە كوزگە تۇسكەن, كەزىندە قوقاندىقتاردى سايرامعا, تاشكەنتكە دەيىن قۋىپ بارىسقان باتىرلاردىڭ ءبىرى. بولىس بولعان كەزىندە ۇزىناعاش پەن قاسكەلەڭدە قازاق بالالارى ءۇشىن ارنايى مەكتەپ سالدىرعان. وندا بالالاردى اراب الىپپەسىمەن وقىتىپ, ال قالاعاندارىن ورىسشا وقىتاتىن بولعان. سونىمەن ناعاشىبەك سارىباي ءبيدى سانالى, وزىق ويلى, حالقىنىڭ قامىن جەگەن قايراتكەر رەتىندە كورسەتە بىلگەن.
سول سياقتى انداس داتقا ستامبەك ۇلى, قىرباي سال بوزىمبەك ۇلى, مەدەۋ پۇسىرمان ۇلى, بايسەركە بولىس سياقتى تاريحي تۇلعالار تۋرالى جازىلعان تانىمدىق تولعاۋلارى دا وتە قۇندى شىققان.
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلىنىڭ شىعارمالارىنىڭ تارتىمدى, كوركەم, قىزىقتى بولىپ كەلەتىن سىرى ونىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتىندە جاتقان سياقتى. ول قوعامدىق قۇبىلىستارعا تەرەڭ تۇسىنىكپەن, كەيىپكەرلەرىنە ۇلكەن ماحابباتپەن قارايتىن اۆتور. ويتكەنى, ءوزى دە وسى قوعامنىڭ بەلسەندى ازاماتى, بەلدى قايراتكەرى. حالىقارالىق جامبىل قورىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ الماتى وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ توراعاسى بولدى. ەندى, مىنە, ون جىلدان بەرى رەسپۋبليكالىق كىتاپ مۇزەيىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. وسى قىزمەتى اياسىندا الۋان ءتۇرلى ماڭىزدى شارالار وتكىزدى. نەبىر ايتۋلى كورمەلەر, عىلىمي كونفەرەنتسيالار, پىكىر الماساتىن وتىرىستار ۇيىمداستىرادى.
كوپجاسار نارىباەۆ, اكادەميك. الماتى.