• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
باستى سايتقا ءوتۋ
تاريح 09 تامىز, 2019

ابىلپەيىزدىڭ حاتى

1250 رەت
كورسەتىلدى

ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى 1755 جىلدارى تسين يمپەرياسى جوڭعار حاندىعىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەردى دە, قازاق ۇلىسى قىتايداعى مانجۋلار اۋلەتى باسقارعان پاتشالىقپەن بەتپە-بەت ءتۇيىستى.

وسى تۇستا قازاق حان-سۇل­تان­دارى مەن تسين يمپەراتو­رى اراسىندا حات-حابار ال­ما­سۋ ءىسى جولعا قويىلدى. بۇل ءۇر­دىس 1754 جىلدان باس­تاپ, 1780 جىلدارعا دەيىن ۇز­­دىك-سوز­­دىق جالعاسقان سى­ڭايلى.

جۋىقتا بەيجىڭدە قىتاي تىلىندە 2006 جىلى جارىق كورگەن «تسين پاتشالىعى تۇسىنداعى قىتاي-قازاق قاتى­ناستارى جايلى ارحيۆتىك قۇجاتتار» اتتى ەكىتومدىق ەڭبەكتى كورىپ قالدىق. وسى كىتاپ­تىڭ ءبىرىنشى تومىندا 1754-1762 جىلداردى قام­تي­تىن 269 ءتۇرلى ءىس-قۇجات, ەكىن­شى تومىندا 1762-1764 جىل­دارعا تيەسىلى 239 ءتۇرلى ءىس-قۇجات جيناقتالعان كورىنەدى.

وسى ەڭبەكتىڭ 199-بەتىندە: «قازاق­تىڭ ابىلپەيىز ءباھادۇر سۇلتانىنىڭ مانجۋ حانىنا جولداعان حاتى» دەگەن قۇجات تۇر. حات كونە ويرات-موڭعول تىلىن­دە جازىلعان. حات يەسى «ابىلپەيىز سۇلتان كىم» دەگەنگە توقتالساق, بۇل كىسى ورتا ءجۇزدى باسقارعان ابىلمامبەت حان­نىڭ بالاسى. قازاق تاريحىن­دا بۇل تۇلعاعا قاتىستى «قى­تاي­مەن ديپلوماتيالىق باي­لانىس ورناتىپ, قازاق-قىتاي قاتىنا­سىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ءھام جوڭعارعا قارسى سوعىستا ابىلاي حان ساياساتىن قولداۋشى» دەگەن باعا بەرىلىپتى. 1783 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن.

جوعارىداعى حاتتى قازاق سۇلتانى تسين پاتشاسىنىڭ مۇرا­گەرى نۋ امبىعا (لاۋا­زىم­دى اتاق) 1758 جىلى جول­داعان كورىنەدى. حاتتا «ابۋل­پەيىستىڭ حاتى. نۋ امبى جانە ساراي نوياندارىنا سالا­مات بولسىن. مالىمدەيمىن: بۋرۋد­­تىڭ جانە ءۇش سەرىگىن كەرى قايتار­عاندا, ولار­دىڭ ات-كولىگى مەن ازىعىن قادا­عا­­لاۋ­دى وتىنەمىن» دەلىنىپ, حات­تىڭ سوڭىن­داعى جۇزىك-تابان موردە «ابۋ-ل-فايز-باحاد­ۋر-سۋلتان» دەگەن بەلگى بادىزدەلىپتى.

اتالعان حاتپەن تانىس­قان كونە ۇيعىر-موڭعول جازۋى­نىڭ مامانى, استا­نا­لىق جاس ادەبيەتشى-عالىم اسىل­بەك بايتان ۇلى, بۇل قۇ­جات سول كەزدەگى شە­كارالىق كەرۋەن­شىلەرگە قاتىستى جول­دانعان حات, مۇنداعى «بۋرۋد» دەپ وتىر­­عانى – قىرعىز-حاكاستار, ياع­ني بۇلاردى رەسەي وكىمەتى وي­­رات­تاردان بوساعان جەر­گە قو­نىس­­تاندىرۋ ءۇشىن حاكاسيا­دان ايداپ اكەلگەن جۇرت ەدى دەيدى. 

سوڭعى جاڭالىقتار