باس پروكۋراتۋرانىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرىنە سۇيەنسەك, كامەلەتكە جەتپەگەندەردى زورلاۋ فاكتىسى جىل باسىنان بەرى 92 رەت تىركەلگەن, بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 26-عا كوپ. ال 18-گە تولماعاندارعا جىنىستىق سيپاتتاعى كۇش كورسەتۋ ارەكەتتەرى وتكەن جىلى ماۋسىمعا دەيىن 54 رەت تىركەلسە, وسى جىلى بۇل كورسەتكىش 34-كە ارتىق.
بيىل 2 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل زاڭ ارقىلى قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق, حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى, نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكستەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن. كامەلەتكە تولماعاندارعا جىنىستىق زورلىق كورسەتكەندەرگە بۇدان بىلاي 12 جىل ەمەس, 17 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالادى. بۇعان قوسا بۇل باپپەن سوتتالعاندار جازاسىن وتەپ شىققاننان كەيىن دە پەداگوگيكالىق نەمەسە قانداي دا ءبىر بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى مەكەمەلەرگە ءومىر بويى جۇمىسقا تۇرا المايدى. ال قوعامعا قوزعاۋ سالاتىن ءبىر وزگەرىس اكىمشىلىك جازاعا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋدا بولىپ تۇر. بالالارعا قاتىستى كەز كەلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتى قۇزىرلى ورگاندارعا جەتكىزبەي, جاسىرعان ءبىلىم, الەۋمەت, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماق. دەگەنمەن, جازانىڭ كۇشەيتىلۋى نەمەسە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتتىرىلۋى بالانى قورقىنىشتى قاۋىپتەن قانشالىقتى قورعايدى, ماسەلە سوندا.
قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى دە جاۋاپقا تارتىلۋى ءتيىس
جاقىندا عانا بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل قىزمەتىنە تاعايىندالعان ارۋجان ساين جوعارىدا اتالعان ءۇش سالانىڭ قىزمەتكەرلەرى عانا ەمەس, بالالارعا قاتىستى ورىن العان قانداي دا ءبىر قىلمىسقا قاتىستى ءىس قوزعاماعان, بۇركەمەلەۋگە تىرىسقان قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى دە جاۋاپقا تارتىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى شالعاي اۋداندار مەن اۋىلداردا پوليتسيا ايتەۋىر بىرەۋدىڭ تانىسى, ياكي تۋىسى بولىپ شىعادى نەمەسە قىلمىسكەرمەن اۋىز جالاسادى. ال بالانىڭ قۇقىعى تاپتالا بەرەدى. «وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا 25 ساۋىردەگى مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسۋىمدە كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى جاسالعان كەز كەلگەن, اسىرەسە سەكسۋالدى قىلمىستاردىڭ اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى ەمەس, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى دەڭگەيىندە, وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ قاتىسۋىمەن قارالۋىن ۇسىندىم. وسى ءساتتى پايدالانىپ تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆكە العىس ايتقىم كەلەدى. ول بيىلعى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن بارلىق سالا ماماندارىمەن, بۇكىل اۋدان اكىمدەرى جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىمەن قوسا جينالىس وتكىزدى. سول كەزدەگى باياندامامدا جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ماسەلە كوتەردىم. اباي اۋىلىندا بولعان جاعدايدى جاسىردى, سونى مىسالعا كەلتىردىم», دەيدى ول. «ونى موينىنا العاندار قايدا؟ ءىس قوزعاماعان پوليتسەيگە كىم جاۋاپتى؟» دەگەن ا.سايننىڭ سالماقتى ساۋالىنا تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى شەنەۋنىكتەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان باستاپ بالالارعا جاسالعان قىلمىستى جاسىرعانداردىڭ بارلىعىن جازاعا تارتۋدى قاتاڭ قاداعالايتىنىن شەگەلەپ ايتقان. سونان سوڭ بولعان سارىاعاشتاعى سۇمدىق وقيعادا بالالاردى ساباعان وگەي شەشە سوتتالدى. سونداي-اق اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى, مەكتەپ ديرەكتورى تارتىپتىك جازاعا تارتىلىپتى.
«وسىدان ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى تۋىنداپ تۇر. اتالعان وبلىستا 18-گە جەتپەگەندەر اراسىنداعى قىلمىس ەكى ەسەگە وسكەن. نەگە؟ سەبەبى بالا ەرەسەكتەردىڭ قىلمىسكەردى قولدايتىنىن كورىپ وتىر. نەمەرەسى قىسىم كورگەنىن اجەسىنە ايتادى, ال ۇيىندەگىلەر بالانىڭ الدايتىنىن العا تارتىپ, قىلمىسكەردى قورعايدى. ءبىز بالالاردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋمەن عانا شەكتەلمەي, ولاردى قىلمىسقا يتەرمەلەپ ءجۇرمىز», دەيدى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل. ويتكەنى ونىڭ ويىنشا, ءالسىز توپ قورعاۋعا مۇقتاج, ومىرلىك تاجىريبەسى جوق, سودان بارىپ «مەن رەنجىسەم, مەنى ەمەس, ماعان زيان كەلتىرگەن ادامعا جاقتاسادى. ەگەر مەن جامان بولسام, سوندا عانا ماعان بولىسادى» دەگەن وزىندىك وي تۇيەدى. مىنە, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس وسىدان ءورشىپ بارادى.
مەملەكەتتىك جۇيەدەگى قاتەلىك
ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى قازاقستان حالىقارالىق بيۋروسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى روزا اقىلبەكوۆا بالالار قۇقىعىنىڭ ءجيى بۇزىلۋ سەبەبىن مەملەكەتتىك جۇيەدەن ىزدەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىزدە شىن مانىندە ارەكەت ەتەتىن, ناتيجەگە جۇمىس ىستەيتىن جانە بالانىڭ قۇقىعىن جۇيەلى تۇردە قورعايتىن ۋاكىلەتتى ورگان جوق. «كوميتەت بار عوي دەيسىز بە؟ ول 2006 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جانىنان قۇرىلدى. وسىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك جۇيەدەگى قاتەلىك بولاتىن. بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى بولا تۇرا ولاردى نەگە قورعاي الماي كەلەمىز؟ سەبەبى ونىڭ قۇزىرەتى ءبىر ۆەدومستۆونىڭ قاراماعىندا بولىپ تۇر. ال ول نەگىزىنەن ۇكىمەتكە نەمەسە ءتىپتى مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي باعىناتىن مەكەمە بولۋى كەرەك ەدى», دەيدى وسى سالادا 16 جىلدان اسا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان مامان. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل – تەك ءبىرىنشى قاتەلىك. مەملەكەتتىك جۇيەدەن كەتكەن ەكىنشى اعاتتىق – كوميتەتتىڭ بارلىق وڭىرىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 16 دەپارتامەنتىنىڭ تاراتىلۋى. 2014 جىلى ەلدەگى داعدارىسقا سايكەس ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى ۇيىمداردىڭ دەپارتامەنتتەرى قىسقارتىلعان ەدى. ەندى سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعاندايمىز. «ەگەر زەرتتەپ قاراساڭىزدار, دەپارتامەنتتەر جابىلعاننان باستاپ ناشار پراكتيكا ورىن الىپ كەلەدى. حالىق كوپ شوعىرلانعان, تۋ كورسەتكىشى جوعارى وبلىستاردا بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ فاكتىسى تولاستاماي تۇر. شىمكەنتتەگى جاعداي – سونىڭ ايعاعى», دەيدى ر.اقىلبەكوۆا.
قايتپەك كەرەك؟
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا شاعىن جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە تىرىستىق. كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ اراسىنداعى بالاباقشانى توڭىرەكتەدىك. ءبىر انا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم اۋلاسىنان شىعا بەرگەندە بالاسىنا الگى جەردە كۇتە تۇرۋىن ەسكەرتىپ, ءوزى دۇكەنگە كىرىپ كەتتى. سول ءساتتى پايدالانىپ, بالدىرعاندى سوزگە تارتتىق. «سەن كىشكەنتاي كۇشىكتەردى جاقسى كورەسىڭ بە؟» دەگەن سۇراققا ەلپىلدەپ باسىن يزەدى. ءتىپتى اق ءتۇسى ەرەكشە ۇنايتىنىن ايتىپ سالدى. سوندا وعان: «اناۋ كولىكتەگى اپپاق كۇشىكتى كورگىڭ كەلە مە؟», دەپ ۇسىنىس ءبىلدىردىم. ول قۋانا كەتتى. از عانا ويلانىپ تۇردى دا, قولىمنان ۇستاپ جەتەكتەگەنگە ەردى. دۇكەننەن شىققان شەشەسى بىزبەن كەلىسكەندەي, ءوز بالاسىنا جاسالعان سىناقتى كوزىمەن كوردى. انىعىندا انانىڭ الاڭداۋشىلىعى ارتتى. ال ءبىزدى ۋايىمداتاتىنى – ءدال سونداي انانىڭ جالعىز ەمەستىگى. قايتپەك كەرەك؟
بالالار مەن وتباسىلىق قيىندىقتار كەزىندە تاۋلىك بويى دەمالىسسىز جۇمىس ىستەيتىن 111 جەدەل قىزمەتىنىڭ ماماندارىمەن, وتباسىلىق پسيحولوگپەن بايلانىستىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ كەڭەسىنە جۇگىندىك. سوندا ولاردىڭ ءبارى ءبىر ورتاق ويعا كەلىستى: بارلىق نارسە وتباسىنان باستالادى. ۋكرايندىق پسيحولوگ ناتاليا حودولەنكونىڭ پىكىرىنشە, كوبىنە زورلىق-زومبىلىقتىڭ, اسىرەسە وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندەگى جىنىستىق قورلىقتىڭ قۇربانى بولاتىن بالالار – ۇيدە «ەرەسەكتەردىڭ ايتقانى زاڭ, تەك سولار عانا دۇرىس ويلايدى. ۇلكەندەر كىشكەنتايلاردى باسقارادى, ولاردىڭ دەگەنىنە كونۋىمىز كەرەك. سولاردىڭ عانا ءسوزى جۇرەدى, كەلىسپەسەم مەن كىنالى بولىپ شىعامىن» دەگەن كوزقاراسپەن تاربيەلەنەتىندەر. سوندىقتان مۇنداي بالالار بوتەن ەرەسەكتىڭ بۇيرىعىنا نەمەسە ارباۋىنا تەز تۇسەدى, ويتكەنى ونىڭ وزىندىك ويى قالىپتاسپاعان, پروبلەمادان ءوز بەتىنشە شىعا المايدى.
بىراق جوعارىدا وسى ويدى جازۋعا سەبەپكەر بولعان ءۇش جارىم جاسار كەيىپكەر نەنى بىلەدى دەرسىز؟ ءيا, نەنى ءبىلۋى كەرەك ەدى؟ ن.حودولەنكو تروللەيبۋستا جاعىمسىز قادامعا بارا باستاعان الدەكىمنىڭ ارەكەتىنەن كەيىن بار داۋسىمەن ءان ايتقان بالا كۇنگى قۇربىسىن مىسالعا كەلتىرىپ, بەيتانىس ادامنىڭ تيىسكەنىنە ءۇن شىعارمايتىن بالالاردى ەڭ بولماسا ايعايلاپ, كومەك شاقىرۋعا ۇيرەتۋ كەرەگىن ايتادى. بىراق بۇل پىكىرمەن 111-لىك بالالار پسيحولوگى ايا كەلىسپەيدى. ونىڭ ويىنشا, بۇل بالانى سەنىمنەن ايىرىپ, ۇنەمى ۇرەي قۇشاعىندا جۇرۋگە ماجبۇرلەيدى. «بالاعا كۇن سايىن وزىنە الدەكىم جاقىنداعاندا ايعايلاۋدى ۇيرەتسەك, وندا ول ءار نارسەدەن سەكەم الىپ جۇرەتىن بولادى. بۇل – بالاعا زيان», دەيدى جەدەل قىزمەتتىڭ وكىلى. ال «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ جەڭىمپازى, پسيحولوگ سىمبات ءابدىراحمانوۆا شەتەلدىك ارىپتەسىن كەرىسىنشە قولدايدى: «تارازىنىڭ ەكى جاعىنا بالانىڭ ۇرەيى مەن قاۋىپسىزدىگىن قويايىق. قايسىسى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى؟ مەن دە ءۇش بالا تاربيەلەپ وتىرعان انامىن, بالانىڭ ومىرىنە ەڭ الدىمەن ءبىز – اتا-انالار جاۋاپتى ەكەنىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ءارى انا, ءارى پسيحولوگ رەتىندە ءبۇلدىرشىندى جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا, كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعۋعا, قاجەت نومىرلەردى جەدەل تەرۋگە ۇيرەتۋىمىز كەرەك», دەيدى. راسىندا, 13 جاسار جاسوسپىرىممەن اشىق اڭگىمەلەسىپ, سىرلاسى ەكەنىن سەزىندىرۋگە, ال 3-تەن اسقان بالاۋساعا كونفەتتى ۇيدەگى ادامداردان عانا الۋعا داعدىلاندىرساق بولادى.
ال قانداي دا ءبىر قيانات كورگەندەر, ناقتىراق ايتساق, جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعانىن ءوزى بىلمەيتىندەر نەمەسە ايتۋعا قورقاتىنداردى اتا-انالارى مەن جاقىندارى, مۇعالىمدەرى قالاي بىلۋگە بولادى؟ پسيحولوگتاردىڭ پايىمداۋىنشا, ولار كۇرت تۇيىقتالىپ كەتەدى, ەرەسەكتەر ۇسىنعان قانداي دا ءبىر زاتتاردى جەك كورىنىش سەزىمىمەن لاقتىرادى, مىنەز-قۇلقىندا اۋىتقۋلار بولادى, تابەتى تىم ناشارلاپ نەمەسە قاتتى اشىلىپ كەتەدى, قورقىنىشتى ءتۇس كورەدى, ۇيىقتاي المايدى, جاقىنداعاننان جيىركەنە باستايدى. كۇدىگىڭىز سەيىلمەسە, سۋرەت سالعىزىپ كورىڭىز. ەگەر بالا اعاشتىڭ قۋىسىن بەينەلەسە جانە كۇلگىن ءتۇستى كوپ قولدانسا, وندا شۇعىل شەشىمدەرگە بارۋعا تۋرا كەلەتىن كورىنەدى.
بولاشاقتى ساقتاۋ بۇگىننەن باستالادى
سوڭعى بەس جىلدا, ياعني 2013-2018 جىلدار ارالىعىندا 4740 بالا ازعىنداردىڭ قۇربانىنا اينالعان. وعان بۇرىنعى ءھام تاۋسىلماي تۇرعان بيىلعى فاكتىلەردى قوسقان جوقپىز. بۇل ءىس وڭالماسا, قوعامدىق داعدارىس ەندىگى از كۇندە ۇلتتىق پروبلەماعا اينالا ما دەپ قورقاسىڭ. بىراق مۇنان دا ارىگە تەرەڭدەسەڭ, ەرتەڭگە ەلەڭدەيسىڭ: بۇگىن ءزابىر كورىپ وسكەن بۋىن كەلەشەكتە قانداي قوعام قالىپتاستىرادى؟ كوڭىلدى كۇپتى ەتەتىنى دە, جانىڭدى جەگىدەي جەيتىنى دە, تىم تولعاندىراتىنى دا – وسى وي.