جاڭا ستيل مەملەكەتتىك باسقارۋعا بيزنەستە سىنالعان وزىق تاسىلدەردى الىپ كەلدى. مەملەكەت كوپتەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەرىن كاسىبي ازاماتتىق سەكتورمەن ءبولىسۋدى كەڭەيتتى. ۇكىمەتتىك قۇرىلىمدار اشىقتىق پەن ەسەپتىلىككە باسا نازار اۋداردى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ, قىزمەت كورسەتۋدىڭ جانە قوعاممەن بايلانىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار كەڭىنەن قولدانىلا باستادى.
جاڭا رەفورمالار تولقىنى مەملەكەتتىك باسقارۋ تاسىلدەرىن دە تۇبەگەيلى وزگەرتتى. بۇرىنعى «تىگىنەن» باسقارۋدىڭ ورنىنا «كولدەنەڭ» باسقارۋ تاسىلدەرى كوپتەپ ەندى. ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن مەملەكەت پەن ازاماتتىق سەكتور ارىپتەسكە اينالدى. «ۇكىمەت ەڭ ادىلەتتى ءارى ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋشى» دەگەن سەنىمگە قۇرىلعان پوستۋلات «حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلمەي قابىلدانعان شەشىمدەر ادىلەتسىز ءارى تۇرلاۋسىز» دەپ وزگەردى. سوندىقتان «كولدەنەڭ» تاسىلدەر ازاماتتاردى شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە كەڭىنەن قاتىستىرۋدى كوزدەيتىن كەڭەسۋشى دەموكراتيا قۇرالدارىن قولدانا باستادى. قوعاممەن كەڭ كولەمدى ديالوگ ورناتۋدىڭ جاڭا قۇرالى رەتىندە كوپشىلىكتىڭ اقىل-ويىن جۇيەلەپ, ءبىر ارناعا تۇيىستىرۋگە قاۋقارلى Crowdsourcing جانە Collaboration (كراۋدسورسينگ جانە ىنتىماقتاستىق) ينستيتۋتتارى پايدا بولدى.
بۇل قۇرالدار وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدە ۇجىمدىق ينتەللەكتى پايدالانۋعا باعىتتالعان. مۇنداي تاسىلدەر شەشىم قابىلداۋشىعا اشىق ارنالار ارقىلى جەكە ادامداردان, ساراپشىلاردان كەلىپ تۇسەتىن كرەاتيۆتى يدەيالار مەن ءبىلىمنىڭ ارتىقشىلىقتارىن باسقارۋدا قولدانۋدى كوزدەيدى. وسى ارقىلى ەڭ ءتيىمدى جانە كوپشىلىكتىڭ قاتىسۋىمەن قابىلدانعان شەشىمدەردى جاساقتاۋعا جول اشىلدى.
بۇدان بولەك, قوعامنىڭ شەشىمدەردى جاساۋعا قاتىسۋى ونى ىسكە اسىرۋدىڭ دا تيىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇستى. باسقارۋدا پسيحولوگيالىق تاسىلدەردى قولدانۋ جونىندەگى ەڭبەگى ءۇشىن 2002 جىلى نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن امەريكالىق عالىم د.كانەمان شەشىمدەر جاساۋ كەزىندە ادامدارمەن كەڭەسۋ, ولاردىڭ قابىلدانعان شەمىمدەرگە ىقىلاسىن ارتتىراتىنىن, ناتيجەسىندە ونىمدىلىك پەن تيىمدىلىك ارتاتىنىن دالەلدەگەن.
وكىلەتتى دەموكراتيانىڭ داعدارىسى
بەلگىلى ويشىل يۋ.حابەرماس وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا كەڭەسشىلىك نەمەسە دەليبەراتيۆتى دەموكراتيا تەورياسىن ۇسىندى. بۇل تۇجىرىمعا سايكەس, قازىرگى مەملەكەتتەر تاجىريبەسىندە ءداستۇرلى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار (سايلاۋ, رەفەرەندۋم, ءسوز بوستاندىعى جانە ت.ب.) بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى اۋىزبىرشىلىكتى تەڭ ەتىپ ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. تيىسىنشە, ازاماتتىق سانا دامىعان قوعامدا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى كەڭەسشىلىك دەموكراتيانىڭ ساياسي-كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىمەن دەمەپ وتىرۋ قاجەت. ال بۇگىنگىدەي اشىق جانە اقپاراتتىق قوعامدا ءداستۇرلى ينستيتۋتتار كەڭەسشىلىك دەموكراتيا قۇرالدارىنىڭ كومەگىنسىز داعدارىسقا ۇرىنۋى ابدەن مۇمكىن.
بۇلاي دەيتىنىمىز, قازىرگى جاعدايدا سايلاۋ نەمەسە باسقا دا دەموكراتيالىق پروتسەدۋرالار ارقىلى ساياساتكەرگە بەرىلگەن سەنىم كرەديتى, ەگەر ونى ەكىجاقتى اقپارات ارنالارىمەن تۇراقتى تۇردە تولىقتىرىپ وتىرماسا, تەز تاۋسىلادى.
سوندىقتان بيلىك وكىلدەرىنە تۇراقتى تۇردە, ءتىپتى ونلاين رەجىمدە سايلاۋشىلارمەن اقپاراتتىق قارىم-قاتىناستا بولۋ, كەڭەسىپ وتىرۋ, وزەكتى سۇراقتاردى تالقىعا سالۋ, ارىپتەستىك ورناتۋ قاجەت. مۇندايدا ازاماتتىق باستامالارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىندە قوعامدىق پىكىردى ەسكەرىپ وتىرۋ ماڭىزدى. سايىپ كەلگەندە, كەڭەستىك دەموكراتيا قۇرالدارى اشىق قوعامدا ساياساتكەرلەر مەن سايلاۋشىلار اراسىندا سايلاۋ كەزەڭدەرىنەن تىس كەزدە پايدا بولاتىن ساياسي كوممۋنيكاتسيالىق الشاقتىقتىڭ ورنىن تولتىرۋشى تەتىك ءرولىن اتقارادى.
وسى ورايدا جوعارىدا ايتىلعان تالاپتارعا ساي كەلەتىن كراۋدسورسينگ الاڭدارى مەن IT تەحنولوگيالار كەڭەستىك دەموكراتيانىڭ قازىرگى زامانعى قۇرالدارى ءرولىن اتقارا الادى. بۇلار قوعامدىق پىكىردى جۇيەلەپ, ىسكە جاراتۋدىڭ باسقا جولدارىنان وق بويى وزىق قاسيەتتەرگە يە.
كراۋدسورسينگ الاڭدارى ۇجىمدىق ينتەللەكتى پايدالانۋ قۇرالى
كراۋدسورسينگ (crowdsourcing – كوپشىلىكتىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ) الاڭدارى قوعاممەن كولەمدى ديالوگ ورناتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى بولا الادى. قوعامدىق ديالوگتا كراۋدسورسينگتى قولدانۋ سالىستىرمالى تۇردە سوڭعى تاسىلدەردىڭ ءبىرى. كونسەنسۋسقا باعىتتالعان ءداستۇرلى ديالوگ الاڭدارىنا قاراعاندا, ول بىرنەشە ارتىقشىلىقتارعا يە. بىرىنشىدەن, كراۋدسورسينگ كوممۋنيكاتسيالىق كەدەرگىلەردى جويادى, ول قاتىسۋشىلاردى بولمەستەن, كەڭىنەن تارتۋ (inclusion and diversity) قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن. مۇندا قاتىسۋشىلارعا ەشبىر تالاپ قويىلمايدى, جاساندى كەدەرگىلەر جاسالمايدى. ەكىنشىدەن, كراۋدسورسينگ الاڭدارى كوتەرىلگەن سۇراقتىڭ شەشىمىنە نوۆاتورلىق كوزقاراسپەن قاراۋعا نەگىزدەلەدى. مۇنداي الاڭداردا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ەسەپتەر تىڭدالمايدى, كەرىسىنشە قاتىسۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارى تىڭدالادى, ولاردان ۇسىنىلعان جوبانى تالقىلاپ, ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ سۇرالادى. ۇشىنشىدەن, كراۋدسورسينگ الاڭدارىندا يننوۆاتسيالىق يدەيالار جارىسقا تۇسەدى. وسى ارقىلى قاتىسۋشىلاردى جاڭاشىلدىققا, العا قاراي جۇرۋگە ۇيرەتەدى. تورتىنشىدەن, ۇجىمدىق ينتەللەكتى ورتاق ماقساتتاردى شەشۋگە باعىتتالىپ, كراۋدسورسينگ الاڭدارى قاتىسۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن بىرىكتىرەتىن شەشىمدەردى, جوبالاردى انىقتايدى.
مۇنداي الاڭداردى قالا, اۋدان, اۋىل دەڭگەيلەرىندە دامىتۋ نەعۇرلىم ءتيىمدى. ال ءىرى ەلدى مەكەندەردە قاتىسۋشىلاردى كوبىرەك تارتۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا بولادى.
ەڭ باستىسى, مۇنداي الاڭداردى قۇرۋدا قوعاممەن بايلانىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ ءداستۇرلى تاسىلدەرىنەن, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندار جانىنان قوعامدىق كەڭەستەردى قۇرۋ كەزىندە قولدانىلعان تاسىلدەردەن باس تارتۋ ەرەكشە ماڭىزدى. كراۋدسورسينگ الاڭدارىنىڭ قىزمەتى شەكتەن تىس رەتتەلمەۋى كەرەك. ولاردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭ نەمەسە ۇكىمەت قاۋلىسىن قابىلداۋدىڭ قاجەتى جوق. ەرىكتىلىك جانە جاڭاشىلدىق جاعدايىندا كراۋدسورسينگ مودەراتورلارى وعان قاتىسۋشىلارمەن بىرگە مۇنداي پىكىر الاڭدارىنىڭ وڭتايلى جۇمىس ءتارتىبىن انىقتاعانى ءجون. ايتپاعىمىز, قوعامدىق پىكىر كراۋدسورسينگ الاڭدارىندا ورتالىقتىڭ نۇسقاۋىمەن ەمەس, جۇرتشىلىقتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناس مادەنيەتى نەگىزىندە قۇرىلىپ, دامۋى ءتيىس.
ەلەكتروندى ۇكىمەتتى ءتيىستى دەڭگەيدە ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز بە؟
سوڭعى ونجىلدىقتا ورىن العان تسيفرلى رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە IT تەحنولوگيالاردىڭ ومىرىمىزگە ىقپالى ەرەكشە قارقىنمەن وسۋدە. ول جەكە جانە كاسىبي سالالاردا ادام ءومىرىنىڭ اجىراعىسىز بولىگىنە اينالۋدا. تسيفرلى قۇرالدار مەملەكەتتىك قاتىناستاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋعا دا تەرەڭىنەن ەندى.
IT تەحنولوگيالار مۇمكىندىگى كۇن سايىن كەڭەيۋدە. بىرىنشىدەن, قازىرگى جەلىلىك ارحيتەكتۋرا نەمەسە جوعارى دەڭگەيدەگى تسيفرلى ينتەگراتسيا ازاماتتار مەن ۇكىمەت اراسىنداعى كوممۋنيكاتسيالىق كەدەرگىلەردى جويۋعا جول اشتى. ەكىنشىدەن, دەرەكتەردى ينتەللەكتۋالدى تالداۋ تەحنولوگيالارى (data mining) ادام ميىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن تىس كوپ كولەمدەگى ماتىندىك, فوتو جانە ۆيدەو ماتەريالداردى جەدەل وڭدەۋ مۇمكىندىكتەرىنە يە بولدى.
سوندىقتان بۇگىنگى ەلەكتروندى ۇكىمەتتى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ قۇرالى عانا ەمەس, مەملەكەت پەن ازاماتتاردى تىكەلەي بايلانىستىرۋشى جۇيە دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. كوپتەگەن مەملەكەتتەردە تسيفرلى قۇرالدار ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە كەڭىنەن قاتىسۋىنا جول اشاتىن كونسترۋكتيۆتى ارنا رەتىندە ءتيىمدى قولدانىلا باستادى. وسى ارقىلى جاڭا تەحنولوگيالار بيلىك پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى كەڭ كولەمدى تەڭگەرىمدى ديالوگقا ۇلەس قوسۋدا.
وسى ورايدا, ءۇشىنشى تولقىن e-gov قۇرالدارى مەملەكەت ءۇشىن قولايلى (government-centred) پلاتفورمادان باس تارتىپ, ازاماتتار ءۇشىن وڭتايلى (citizen-centred) پلاتفورماعا باسىمدىق بەرۋدە. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن ەلدەردە ازاماتتارعا ەداۋىر وكىلەتتىك بەرەتىن e-democracy (ەلەكتروندى دەموكراتيا) پورتالدارى پايدا بولدى. ماسەلەن, حورۆاتيانىڭ «e-Savjetovanja» ۇكىمەتتىك پورتالى ازاماتتارمەن كەڭىنەن كەڭەسۋگە باعىتتالعان. مۇندا ازاماتتار ۇكىمەت ۇسىنعان جوبالارعا ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرە الادى. بارلىق تالقىلاۋلار اشىق, ينتەراكتيۆتى جانە جاريا تۇردە جۇرەدى. ۇلىبريتانيا پارلامەنتىنىڭ ۆەب-سايتى ازاماتتارعا ەلەكتروندى پەتيتسيا جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەز كەلگەن ازامات ۇكىمەتتەن قوعامدىق وزەكتى دەپ سانايتىن ماسەلە بويىنشا شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتە الادى. ون مىڭ قولداۋ جيناعان پەتيتسيا ۇكىمەتتە, ال ءجۇز مىڭ قولداۋعا يە بولعانى پارلامەنتتە قارالۋى ءتيىس. وسىنداي پەتيتسيالار نەگىزىندە زاڭدار قابىلدانىپ, ساياسات وزگەرگەن مىسالدار جەتكىلىكتى. ارينە, مۇنداي پەتيتسيالار جاريالانباس بۇرىن تەكسەرىلىپ وتىرادى. ولارعا قاتاڭ تالاپتار بەلگىلەنگەن. ايتالىق, بىرەۋدىڭ ار-نامىسىن قورلايتىن نەمەسە سوتتا قارالۋى ءتيىس ءىس بويىنشا پەتيتسياعا جول بەرىلمەيدى. ال وڭتۇستىك كورەياداعى «e-people» پورتالى ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارىن, ۇسىنىمدارىن ەلەكتروندى كونسۋلتاتسيالار مەن پەتيتسيالاردى شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە دەيىن جەتكىزۋگە باعىتتالعان. بۇل پورتال سوڭعى IT تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, ازاماتتار داۋىسىن بيلىككە جەتكىزۋدىڭ بىرەگەي ەلەكتروندى الاڭى ۇلگىسىن ۇسىنادى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ازاماتتاردى مەملەكەت ىسىنە تارتۋ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2016 جىلدان باستاپ «اشىق ۇكىمەت» پورتالى جۇمىس ىستەي باستادى. وندا دا «اشىق دەرەكتەر», «اشىق ديالوگ» سياقتى ءتاۋىر تەتىكتەر بار. الايدا مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ جەكە بلوگتارىن قوسپاعاندا, پورتالدىڭ باسقا تسيفرلى قۇرالدارى جۇرتشىلىق اراسىندا تانىمال ەمەس. ونىڭ ءوز سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, پورتال كونتەنتى ازاماتتار ءۇشىن وزەكتى كۇن تارتىبىمەن ۇندەسپەيدى. ونداعى قوعامدىق تالقىلاۋعا قويىلعان سۇراقتاردىڭ باسىم بولىگى ازاماتتار ءۇشىن قىزىقسىز. ەكىنشىدەن, پورتال ازاماتتار ءۇشىن وڭتايلى جاعداي جاساۋ تۇجىرىمداماسىن باسشىلىققا المايتىنى كورىنىپ تۇر, كەرىسىنشە ول مەملەكەت ءۇشىن قولايلىلىق تۋعىزۋعا باسىمدىق بەرەتىندەي. ۇشىنشىدەن, پورتال قازىرگى ينتەرنەت قولدانۋشىلارىنىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرە المايدى. پورتالدا بۇگىندە قولدانۋشىلار اراسىندا وزەكتى Web 2.0 ينتەرنەت تەحنولوگيالارى ءتيىستى دەڭگەيدە قولدانىلماعان. ماسەلەن, پورتالدا جاريالانعان اقپاراتتى دەرەۋ الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ جىبەرىپ, تالقىلاۋدىڭ كورىگىن قىزدىرىپ جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى سىلتەمەلەر جوق. (انىقتاما ءۇشىن: Web 2.0, بۇل كونتەنتتى باسقا ينتەرنەت الاڭداردا, قوسىمشالاردا ءبولىسۋدى جەڭىلدەتەتىن جانە قولدانۋشىلارعا ونى ءارى قاراي وڭدەۋگە, دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينتەراكتيۆتى, ديناميكالىق ينتەرنەت تەحنولوگيالارىنىڭ ەكىنشى تولقىنى. ول الەۋمەتتىك جەلىلەردى, بلوگ پلاتفورمالاردى جانە باسقا دا ۆەب-قوعامداستىقتاردى, ينتەرنەت قوسىمشالاردى دامىتۋ ءۇشىن كەڭىنەن قولدانىلادى).
ەدىل وسپان,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى