مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا “الدا تۇرعان ونجىلدىقتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى – قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋ” قاجەتتىگى تۋرالى اتاپ ايتتى. بۇل ورايدا تاعى دا ءبىر نازار اۋداراتىن ماڭىزدى ماسەلە جولداۋدا ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ء“ومىر ءسۇرۋ عىلىمى ورتالىعىن” قۇرۋ ءجونىندەگى جوسپار دا انىقتالىپ وتىر. مۇنداي ستراتەگيالىق شەشىمدەر ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ عىلىمىن دامىتۋ جانە حالىقتىڭ قارتايۋىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايقىندايتىندىعى ءسوزسىز. بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان بۇل ءىس-شارا جايىندا ەلباسى قارتتىققا قارسى عىلىمي زەرتتەۋلەردى كەلەشەكتە كۇشەيتۋ تۋرالى ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا كەڭىنەن قوزعاعان بولاتىن.
ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ عالىمدارى كارىلىك پروبلەماسىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ءمانىنىڭ زور ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, قازاقستاندا ءبىر كەزدەرى “ۇمىت” بولعان گەرونتولوگيا عىلىمىن قايتا جانداندىرۋعا ۇمتىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە قاڭتار ايىندا بيولوگيا فاكۋلتەتىندە بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.شالاحمەتوۆانىڭ باسشىلىعىمەن گەرونتولوگتار مەن ەكونوميستەردىڭ, سونداي-اق پارلامەنتتىڭ العاشقى سپيكەرى مارات وسپانوۆ اتىنداعى قوعامدىق قور وكىلدەرى قاتىسۋىمەن العاش رەت كەڭەيتىلگەن عىلىمي كەڭەس وتكىزىلدى.
قازاقستان گەرونتولوگتار قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆ.بەنبەرين, وسى قوعامنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى و.يۆكو رەسپۋبليكاداعى جانە الەمدەگى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاي-كۇيى جانە بۇل باعىتتاعى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ كەلەشەگى تۋرالى باياندادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-دە گەرونتولوگيا مەن گەنەتيكا پروبلەمالارىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ تاجىريبەسى مول جانە ولار ءوز ىزدەنىستەرىن ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسۋدە.
شىن مانىسىندە دە, قازاقستاندىق عالىمدار, ولاردىڭ اراسىندا قازمۋ عالىمدارىنىڭ گەرونتولوگيانىڭ بيولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن زەرتتەۋدەگى ءناتيجەلەرى الەمدە جوعارى كورسەتكىشتەردى يەلەنۋدە. انىعىراق ايتقاندا, وتاندىق عالىمداردىڭ تۇرعىنداردىڭ جاس ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋ, قارتتار مەن زەينەتكەرلىك جاستاعى مامانداردى قوعامدا بەلسەندى ءىس-شارالارعا تارتۋعا بايلانىستى ۇسىنىستارىن جۇيەلەندىرۋ جانە ماقساتتى پايدالانۋدىڭ بۇگىندە قاجەتتىلىگى زور.
ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, گەرونتولوگيانىڭ عىلىمي باعىت رەتىندە وتە تەرەڭ تاريحي تامىرى بار. سوعان وراي عالىمدار قارتايۋدىڭ سەبەپتەرى مەن فاكتورلارىن ىزدەستىرۋدە. كوپشىلىككە بەلگىلى, دامىعان ەلدەردىڭ حالىقتارى وزگەلەرگە قاراعاندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى دەسەك, سونىڭ ءناتيجەسىندە قارت ادامدار قاتارى شاپشاڭ قارقىنمەن وسۋدە. ءماسەلەن, گەرمانيادا 1956 جىلى جۇمىس ىستەيتىن ءجۇز ادامعا 15-16 زەينەتكەردەن (65 جاستان جوعارى) كەلسە, ارادا جارتى عاسىر, ياعني 50 جىل وتكەندە بۇل پروپورتسيا وزگەردى. ءجۇز ادامعا 29 ادامنان كەلەدى. كەلەسى 50 جىلدان سوڭ – 100-گە الپىستان كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ءدال وسىنداي جاعداي ەۋروپانىڭ وزگە دە ەلدەرىندە جانە جاپونيادا دا ايقىن بايقالادى.
قازاقستاندا تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى سياقتى قارت ادامداردىڭ سانىنىڭ كوبەيىپ كەتۋى, وكىنىشكە وراي نارەستەنىڭ ءدۇنيەگە كەلە سالا شەتىنەپ كەتۋىنەن جانە جاستار ءولىمىنىڭ كوبەيۋىنەن ەتەك الۋدا. قارت ادامدار ۇلەسى بۇكىلالەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (بدۇ) ەسەپتەۋىنەن اسىپ (6 پايىز), 10 پايىزعا جەتىپ وتىر. قالىپتاسىپ وتىرعان وسىنداي جاعدايعا وراي مەديتسينالىق, بيولوگيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىساتىن عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ بىرلەسىپ جانە ءومىردىڭ ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋ, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدا ۇيىمشىلدىق تانىتۋى – بۇگىنگى تاڭداعى باستى شارتتاردىڭ ءبىرى.
سونىمەن گەرونتولوگيا عىلىمىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەر ودان ءارى جەتىلدىرىلۋدە. الماتى قالاسىندا بيىلعى جىلعى 28 ساۋىردە گەرونتولوگيا بويىنشا العاشقى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلمەك. بۇل كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋدا جانە ونىڭ جۇمىسىنا قازمۋ عالىمدارى مەن قازاقستان گەرونتولوگتار قوعامى بەلسەنە قاتىسپاق.
سالىستىرما رەتىندە اتاپ ايتارلىعى, رەسەيدە وتكەن جىلى گەرونتولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ون التى كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن. بۇل جيىندار رەسەي مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگ ينستيتۋتىنىڭ ىقپالىمەن ۇيىمداستىرىلعان. قورىتا ايتقاندا, ۇزاق تا باقىتتى ومىرگە داڭعىل جول اشۋ باعىتىنداعى ىرگەلى ىزدەنىستەر مولايماق.
ءمادينا تولەگەنوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
تامارا شالاحمەتوۆا, قازمۋ-ءدىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور. الماتى.