اپات ايتىپ كەلمەيدى
بيىلعى 24 ماۋسىم كۇنى 9-00-دە ارىستاعى وق-ءدارى ساقتاۋ قويماسى اۋماعىنداعى قويمالاردىڭ بىرىنەن بۋداقتاعان ءتۇتىندى بايقاعان كەزەكشى باقىلاۋشى دەرەۋ ءورت تۋرالى دابىل قاققان. سول بويدا وقيعادان حاباردار ەتىلگەن ارسەنال كومانديرى ءتيىستى نۇسقاماعا سايكەس ورتكە قارسى كۇرەس كومانداسىن جۇمىلدىرىپ, ءورتتى سوندىرۋگە كىرىسكەن. بىراق قىزىل جالىن ءورت سوندىرۋشىلەرگە بوي بەرمەي, جاپسارلاس قويمالارعا اۋىز سالىپ ۇلگەرگەن. سول كەزدە ارسەنال كومانديرى ءورت شارپىعان اۋماقتان جەكە قۇرام مەن ولاردىڭ وتباسىن قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ تۋرالى پارمەن بەرگەن. بىراق ءوزى جانىنداعى وفيتسەرلەرمەن بىرگە قويمالارداعى ءورتتى ءسوندىرۋ جانە مەملەكەتتىك م ۇلىكتى قورعاۋ ءۇشىن قالا بەرگەن...
سول ساتتەردە اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارىن, بالالارىن قوسقاندا ءۇش مىڭداي ادامدى ەۆاكۋاتسيالاۋ قالىپتى قاعيدا بويىنشا بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلعان. ولاردىڭ بۇرىنعى وسىنداي وقيعالاردان كەيىن تەزىرەك كوشۋ داعدىلارى ساقتالعان ەكەن.
تاۋەكەلدىڭ كوپ بولۋىنا, كۇننىڭ ىستىقتىعىنا, ياعني اۋا تەمپەراتۋراسى 47 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلگەنىنە قاراماستان اسكەريلەر مەن ارسەنالدىڭ ءورت سوندىرۋشىلەر كومانداسى شىنجىر تاباندى ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارىن پايدالانىپ, ءوز كۇشتەرىمەن تاۋلىك ىشىندە ەكىنشى جانە ءۇشىنشى قويمالارداعى ورتتەردى ءسوندىرىپ ۇلگەرگەن. وسى ارقىلى الاپات جارىلىستىڭ الدىن العان. ماسەلەن, 2001 جىلى توقىراۋدا (قاراعاندى وبلىسى) وسىنداي اپات كەزىندە ءورت سوندىرۋشىلەر مەن ساپەرلار 7 كۇن ىشىندە ءورت وشاعىنا مۇلدەم جاقىنداي الماعان. بۇل جولى ءتيىستى شارالار ءا دەگەننەن توقتاماعان.
الايدا, قىم-قۋىت ۇشقان سناريادتاردىڭ بولشەكتەرى جاقىن ماڭايداعى عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى قيراتقان. مۇنان سوڭ ءورت ورشەلەنە ءتۇسىپ, ەكىنشى ساقتاۋ قويماسىنا ويىسقان.
اسكەري قىزمەتشىلەر اينالاسىنداعى الاپات جارىلىستارعا قاراماستان باسقا قويمالاردى كۇزەتىپ قالا بەرگەن. وقيعا اۋماعىنا قوسىما ينجەنەرلىك, مەديتسينالىق تەحنيكالار, شىنجىر تاباندى ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارى, حيميالىق, بيولوگيالىق, رادياتسيالىق قورعاۋ اسكەرلەرى اپارىلعان. ولار اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيىن, قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن تەكسەرگەن. بۇل كورسەتكىشتەر ابىروي بولعاندا قالىپتى مولشەرلەمەدەن ارتقان ەمەس.
كەيىن توتەنشە وقيعانىڭ حرونولوگيالىق ورىستەۋىن بايانداعان قورعانىس ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆ: «بىرنەشە جارىلىس بولدى, ولاردىڭ كوبى گراناتالار مەن اتقىش قارۋ-جاراقتار ارسەنالدىڭ اۋماعىندا جارىلدى. بىراق كەيبىر سناريادتار, اسىرەسە رەاكتيۆتى سناريادتار ءارتۇرلى قاشىقتىقتارعا ۇشىپ, كەيبىرى 1-3, بىرقاتارى 10-15 شاقىرىمعا دەيىن جەتكەن. بىراق ولار جارىلعىش بولشەكتەرىنەن بولەك ساقتالعان. سناريادتار تۇسكەن جەرلەردىڭ ەشبىرىندە جارىلىس بولماعان. قالاداعى قيراۋلار سناريادتاردىڭ جارىلىسىنان ەمەس, مەتالل بولشەكتەرىنىڭ سوققىسىنان ب ۇلىنگەن بولسا, كەي جاعدايلاردا ابدەن قىزىپ بالقىعان بولشەكتەردىڭ تۇسكەن جەرىندە ءورت شىققان», دەدى.
اسكەري قويمالارداعى باقىلاۋ كۇشەيتىلدى
ارىستاعى وق-ءدارىنى ساقتاۋ ارسەنالى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قۇرىلعان. سودان بەرگى ۋاقىتتا اسكەريلەردىڭ پايدالانىلۋىندا بولعان. ارسەنالدى ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشىم مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مىندەتىمەن ايقىندالعان.
سوڭعى جىلداردا قارۋلى كۇشتەردىڭ باسشىلىعى وق-ءدارى قورىن جان-جاققا ورنالاستىرۋ, تالاپ ەتىلەتىن ساقتاۋ شارتىن ورىنداۋ, ديۆەرسياعا, ورتكە قارسى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ شاراسىن قابىلداي باستاعان.
ال ارىستاعى وق-ءدارى قويمالارى ءبىر-بىرىنەن الشاق ورنالاستىرىلىپ, ءبىر مەزگىلدە جارىلۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, الىسقا ۇشقان سناريادتاردىڭ تۇمسىقتارى مەديەن دالاعا قاراتىلعانى سەبەپتى ادامداردى ەۆاكۋاتسيا جاساۋدا ۋاقىتتان ۇتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.
مينيسترلىك باسشىلىعىنىڭ ءمالىمدەۋىنشە, تەك سوڭعى جىلى عانا ارسەنالدا كۇزەتتىڭ تەحنيكالىق جابدىقتارى تۇگەل جاڭارتىلىپ, اشىق ساقتاۋدىڭ كۇركەلەرى سالىنىپ, قورشاۋى تۇزەتىلىپ, نايزاعايدان, كولدەنەڭ سوققىدان قورعاۋ قامالدارى بەكىتىلىپ, توقتىڭ جەرگە كەتۋ جۇيەسى جاڭالانىپ, ەلەكتر جەلىلەرى اۋىستىرىلعان. مۇنىڭ بارلىعى ءورت سالدارىنىڭ از بولۋىنا ىقپال ەتكەن.
سونىمەن قاتار سوڭعى 10 جىلدا بۇل ارسەنالدان شامامەن 180 مىڭ تونناداي وق-ءدارى باسقا جەرلەرگە كوشىرىلگەن. ال سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە شامامەن 30 مىڭ تونناداي وق دارىلەر مەن جارىلعىش زاتتار تىسقارى شىعارىلعان.
– جوعارعى باس قولباسشىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا ارسەنالدان جارىلماعان وق-ءدارىنى اكەتۋ جۇرگىزىلۋدە. اسكەري قاراۋىلدار, اسكەري پوليتسيا كۇشتەرى وق-ءدارىنى الىپ جۇرگەندەگى كۇزەتتى قامتاماسىز ەتۋدە. توتەنشە جاعداي سالدارىن جويۋعا تارتىلعان قارۋلى كۇشتەردىڭ بارلىق بولىمشەسى قالانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. وقيعانىڭ سەبەبىن انىقتاۋ بويىنشا ىشكى قىزمەتتىك تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قورعانىس مينيسترلىگى باس ينسپەكتسياسىنىڭ كوميسسياسى جۇمىسقا كىرىستى, – دەدى قورعانىس ءمينيسترى.
سونىمەن قاتار قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ارنايى تاعى ءبىر كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا جوعارى بىلىكتى اسكەري ماماندار, قارۋلى كۇشتەردىڭ ورتكە جانە ديۆەرسياعا قارسى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە تاجىريبەسى بار ارداگەرلەرى كىردى.
– نەگە دەسەڭىزدەر, قازىر قازاقستان اۋماعىندا باسقا دا وق-ءدارى قويمالارى بار. ولاردىڭ كولەمى ارىستاعىدان از بولسا دا, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسىنداي جاعدايدى بولدىرماۋ. كوميسسيا قارۋلى كۇشتەردىڭ وق-ءدارى ساقتالاتىن بارلىق نىساندارىنداعى وق-ءدارىنى ساقتاۋ جاعدايى مەن ءتارتىبىن, ءورت قاۋىپسىزدىگى تالابىنىڭ ساقتالۋىن تەكسەرەدى, – دەدى كوميسسيا قۇرامى بويىنشا تۇسىنىك بەرگەن قورعانىس ءمينيسترى.
دالىرەك ايتقاندا, كوميسسيا قۇرامىنا وق-دارىلەردى ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ سالاسىندا ارنايى تەحنيكالىق بىلىمدەرى, سونداي-اق ورتكە جانە ديۆەرسياعا قارسى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءتيىستى پراكتيكالىق تاجىريبەلەرى بار جوعارى بىلىكتى, قۇزىرەتتى اسكەري ماماندار كىرگىزىلگەن. اتالعان اسكەري قىزمەتشىلەر قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بولىمدەرىندە, قۇرامالارى مەن بازالارىندا وق-دارىلەردى, زىمىران-ارتيللەريالىق قارۋ-جاراقتى ساقتاۋمەن بايلانىستى كوماندالىق لاۋازىمداردا قىزمەت اتقارعان. جۇمىس بارىسىندا كوميسسيا وق-دارىلەردىڭ ساقتالۋى شارتتارى مەن ءتارتىبىن, ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن تەكسەرەدى, توتەنشە جاعدايلاردىڭ ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەرىنە باعا بەرىلەدى, سونداي-اق ورىنداردا پراكتيكالىق كومەك كورسەتىلەدى جانە وق-دارىلەردىڭ ساقتالۋى نىساندارىنىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندە شارالار ايقىندالادى.
جالپى, وقيعا بولعان ساتتەن باستاپ قاۋىپتى اۋماققا اسكەري-ترانسپورتتىق اۆياتسيا ارقىلى قوسىمشا ينجەنەرلىك-ساپەرلىك بولىمشەلەر جەتكىزىلىپ, 42 ينجەنەرلىك-ساپەرلىق توپ قۇرىلعان, وق-دارىلەردىڭ بولشەكتەرىن ىزدەستىرۋگە 800-دەي اسكەري قىزمەتشى جۇمىلدىرىلعان. ولار قالامەن قاتار تەمىر جول بويىن تازالاۋمەن اينالىسقان. تاۋلىك ىشىندە تەمىر جول قاتىناسى قالىپقا كەلتىرىلگەن.
شىمكەنتتەن, تارازدان, مەركىدەن, وتاردان بارعان ساپەرلار قالانى تازارتۋ جۇمىسىنا بىردەن كىرىستى. پيلوتسىز ۇشاتىن اپپارات ىسكە قوسىلىپ, كۇن سايىن ارسەنال اۋماعىنا, ىرگەلەس جەرگە اۋەدەن بارلاۋ, مونيتورينگ جۇرگىزۋدە. قالا ماڭى تىكۇشاقپەن دە باقىلانۋدا.
– قازىر ارىستا ءموبيلدى توپتار مەن ساپەرلار توبى تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. وزدەرى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, قاۋىپتى زاتتاردى الادى. تابىلعان قالدىقتاردىڭ 90 پايىزى قاۋىپسىز, ولار – جاي عانا مەتالل سىنىقتارى. بىراق كەيبىر زاتتاردى كەسكەندە نەمەسە وتقا سالعاندا قاۋىپ تۋدىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان باعالى مەتالل دەپ قۇنىقپاي, مامانداردى شاقىرعان ءجون, – دەيدى مينيستر.
قازا تاپقانداردىڭ وتباسى قامقورلىققا الىنادى
اسكەري قويماداعى جارىلىستان قازا تاپقان ءۇش ادامنىڭ ەكەۋى اسكەري قىزمەتشى ەكەنى بەلگىلى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ولاردىڭ وتباسىلارى اسكەري قىزمەتتىڭ ەرەكشەلىگىنە تۇسىنىستىكپەن قاراپ وتىر.
قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, قىزمەتتىك مىندەتىن اتقارۋدا مەرت بولعان اسكەريلەردىڭ وتباسىندا بىرقاتار تولەمدەر قاراستىرىلعان.
– ماسەلەن, لاۋازىمىنا بايلانىستى 5 جىلدىق ەڭبەكاقى كولەمىندە ءبىر رەتتىك تولەم جانە جەكە باسپانا الۋ ءۇشىن ءبىر رەتتىك تولەم بەرىلەتىنىن ايتۋعا بولادى. وتەماقى كولەمى اسكەري قىزمەتشى جۇمىس ىستەگەن وڭىرگە جانە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانىنا بايلانىستى بەلگىلەنەدى, – دەدى ن.ەرمەكباەۆ.
سونىمەن بىرگە مارقۇمدى جەرلەۋ, ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ, ءمايىتتى جەرلەۋ ورنىنا جەتكىزۋ شىعىندارى كوتەرىلەدى. وزگە ازاماتتاردىڭ ەرىكتى اۋدارىمدارىنا رۇقسات بەرىلەدى. وعان قوسا, قالىپتاسقان تاجىريبە بويىنشا قازا تاپقان اسكەريلەردىڭ بالالارىن جەرگىلىكتى اسكەري ورگاندار بەيرەسمي قامقورلىققا الادى. قورعانىس مينيسترلىگى ولاردىڭ وقۋىندا, جۇمىسقا ورنالاسۋىندا نەمەسە وزگە دە ماسەلەلەردە كومەكتەسۋگە دايىن.
– قازىرگى كەزدە ەلباسى جانە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ارىستاعى توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىن جويۋ, تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جارىلىس سەبەبىن انىقتاۋ بويىنشا شۇعىل قارالار قابىلداۋ بويىنشا تاپسىرما بەردى. وقيعا بولعان كۇنى جاعدايدى باعالاۋ ءۇشىن تەحنيكالىق اۋماققا باردىم. ءورتتى وقشاۋلاۋعا جانە ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالاردى ورىنداۋعا شەشىم قابىلداندى. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ توتەنشە جاعداي سالدارىن جويۋ كوميسسياسى دەرەۋ قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىستى. ول جەردە ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ جەدەل توبى تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە, – دەدى قورعانىس ءمينيسترى.
بۇگىندە وقيعانىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ, جارىلىستىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. تەرگەۋشىلەر جارىلىسقا بايلانىستى ادامي فاكتور, ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى نەمەسە ەلەكتر سىمىنىڭ قىسقا تۇيىقتالۋى, حيميالىق رەاكتسيا سىندى تەحنيكالىق سەبەپتەرمەن قاتار, قاساقانا ءورت قويىلۋى مۇمكىن دەگەن بولجامداردى دا تەكسەرۋدە.