– «قازاق حاندىعى» ءفيلمىن تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى تۇسىرىلگەن جوبالاردىڭ ىشىندەگى ۇزدىك تاريحي جۇمىس دەپ بىلەمىز. شەتەلدەن ادام الدىرماي, وتاندىق كينوگەرلەردىڭ كومەگىمەن ۇلكەن ەڭبەكتى ەڭسەردىڭىز. ايتىڭىزشى, ەندى اتالمىش ءفيلمنىڭ تەلەحيكايا نۇسقاسى كورەرمەنگە قاشان جول تارتادى؟
– ءوزىڭىز بىلەسىز, ءفيلمنىڭ يدەيا اۆتورى ەلباسىمىز – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. تۋىندىنى تۇسىرەر الدىندا ارنايى كەلىپ, باتاسىن بەردى. سوندىقتان دا ول كىسىنىڭ سەنىمىنەن شىعۋ جانە ەڭ باستىسى كۇللى قازاق حالقىنىڭ ءۇمىتىن اقتاۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتتىك. قازىر «قازاق حاندىعى» سەريالىنىڭ سوڭعى پوست-پروداكشن كەزەڭى اياقتالىپ, شىعارماشىلىققا قاتىستى جۇمىستارى دا تولىق ءبىتتى. ەندى شامامەن ءبىر-ەكى اپتانىڭ كولەمىندە «قازاقفيلم» سەريالدى قابىلداسا, بىردەن كورەرمەنىمەن قاۋىشادى دەپ كۇتىپ وتىرمىز. جوبانىڭ نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىلەرى ءمادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بولعاندىقتان, فيلمنىڭ كورسەتىلۋى مەن كوپشىلىك اراسىندا ناسيحاتتالۋى ماسەلەسىمەن تولىقتاي «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى اينالىساتىن بولادى.
– بىلەتىنىمىزدەي, «قازاق حاندىعى» جوباسىنىڭ العاشقى ماۋسىمىندا ءبىراز قيىنشىلىق بولدى. سونىڭ سالدارىنان دىتتەگەن ويلارىڭىز كينودا ىسكە اسپاي قالدى. ال ەندى ەكىنشى ماۋسىمدا وندىرىسكە بەرىلگەن ۋاقىت پەن قارجى اناعۇرلىم مولىنان بولعاندىقتان, كارتينا دا جوعارى دەڭگەيدە شىقتى. كورەرمەننىڭ فيلم تۋرالى ويى قانداي؟
– ارينە العاشقى ءبولىممەن سالىستىرعاندا ەكىنشى ءفيلمنىڭ ديناميكاسى دا, مونتاجدىق ءريتمى مەن وقيعا ءوربۋى جاعى دا الدەقايدا كوش ىلگەرى. ونىڭ ۇستىنە تاجىريبە جيناقتاپ, تاريحي فيلم ءتۇسىرۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بوي ءۇيرەتتىك. سوندىقتان «التىن تاقتى» كورەرمەن تالعامى مەن قىزىعۋشىلىعىنا بارىنشا بەت بۇرعان جوبا دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ءبىر قاراعاندا ەكشن بولىپ كورىنگەنىمەن, نەگىزىنەن ءفيلمنىڭ ءون بويى تاريحي وقيعالارعا تولى. ءسىزگە ءبىر عانا مىسال ايتايىن. ماسەلەن, «قازاق حاندىعىنىڭ» ءبىرىنشى ءبولىمى مەن سەريالىنىڭ دۋبلياجىن 3-4-اق داۋىسپەن اتقارساق, ەكىنشى بولىمگە بۇدان الدەقايدا كوپ مامان تارتىلدى. ودان ءبولەك, دۋبلياج جۇمىسى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ «نەۆا-فيلم» ستۋدياسىندا ءوتتى. ياعني, ءار كەيىپكەرگە داۋىسى سايكەس كەلەتىن اكتەر تاۋىپ, اسا ىجداعاتتىلىقپەن جۇمىس ىستەدىك. ال ەندى تۋىندىنى ورىس تىلىنە دۋبلياجداۋىمىزدىڭ سەبەبىنە كەلسەك, تمد ەلدەرى دە ءبىزدىڭ فيلمدەرىمىزدى كورىپ, تاريحىمىزدان حاباردار بولسىن دەگەن ماقساتتا تۋىنداعان وي بولاتىن. سونىمەن قاتار كينوفەستيۆالدارعا قاتىسۋ ءۇشىن فيلم اعىلشىن تىلىنە دە اۋدارىلىپ, دىبىستالدى. حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى جامان ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر «الماس قىلىش» ءفيلمىنىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن ينتەرنەتكە سالعانبىز. ونى 3,5 ميلليوننان استام كورەرمەن كورىپتى. ءفيلمنىڭ استىندا ون مىڭداعان پىكىر قالدىرىپتى. جاعىمدى, جىلى, تىلەكتەس لەبىزدەر وتە كوپ. ياعني, بۇل دەگەن ءفيلمنىڭ اۋديتورياسى نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم ءبىزدىڭ ماقساتىمىز دا ورىندالادى دەگەن ءسوز.
– بىردە ءسىزدىڭ ءتۇسىرىلىم الاڭىڭىزدا بولۋ مۇمكىندىگى بۇيىردى. اۋىل ءتىرشىلىگىنىڭ كورىنىسىن ساحنالاپ جاتقان ەدىڭىزدەر. سوندا كوپشىلىك ساحناداعى قوسشى اتتى دەر كەزىندە جەتەكتەپ شىقپاي, ءتۇسىرىلىم توبىن ءبىراز ابىگەرگە سالعانى بار ەدى. ءتىپتى سوندا داۋسىڭىز شىقپاي قالدى... كەيىن فيلمدى كورگەن كەزىمدە الگى ات جەتەكتەگەن جىگىت جالپى پلاندا كورىنبەي دە قالىپتى. ارينە مۇنى شىعارماشىلىق پروتسەسس دەسەك تە, «قازاق حاندىعىنان» كەيىن جالپى دەنساۋلىعىڭىز سىر بەرگەن جوق پا؟
– دۇرىستاپ قاراماعان بولارسىز. مەن سول ەپيزودتى ادەيى قاراپ شىقتىم. ەكىنشى پلانداعى اسكەرلەردىڭ ءوتىپ بارا جاتقانىن قانشا قينالىپ تۇسىرسەك تە, مونتاجدا سول ەپيزودتىڭ فيلمگە ەنۋىن ءوزىم ءجىتى قاداعالادىم. ويتكەنى ءبىزدىڭ ءاربىر قينالىپ تۇسىرگەن كادرىمىزدىڭ فيلمدە بولۋى ءۇشىن دە ايانباي تەر توگەمىز. ويتكەنى بۇل – ونەر. رەجيسسەر ءۇشىن ءار ەپيزود قىمبات. كەز كەلگەن جوبانى قولعا العاندا, مەيلى ول اۋقىمدى نەمەسە كەرىسىنشە بولسىن, بارىمىزدى سالىپ جۇمىس ىستەيمىز. ءتىپتى ءتۇسىرىلىمدى اياقتاعان سوڭ ابدەن قالجىراپ, ءبىراز ۋاقىت ءوز-وزىمىزگە كەلە الماي جۇرەمىز. الايدا كينو ءتۇسىرۋ سونىسىمەن قىزىق دەپ ويلايمىن. ءوز باسىم ءار ءفيلمىمنىڭ اراسىندا ءبىراز ءۇزىلىس جاساپ, كىتاپ وقىپ, تابيعاتقا شىعىپ ۆەلوسيپەد تەۋىپ, سپورتپەن شۇعىلدانىپ, ۋاقىتىمدى دەنساۋلىعىما ارنايمىن. باسقاشا ايتقاندا, جاڭا كۇش جيناپ الىپ, ءتۇسىرىلىم الاڭىنا قايتا ورالامىن.
– قازىر كينودا وڭ جاڭالىق كوپ. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ەلەۋلىسى – كينو تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى. ءبىلۋىمىزشە, بۇل زاڭدى كينوگەرلەر كوپ كۇتتى...
– راس, كينو تۋرالى زاڭدى جاسايمىز دەگەندەر كوپ بولدى. الايدا, سوڭىنا دەيىن ەشكىم جەتكىزگەن جوق. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل ماسەلەدە ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور, جان-جاقتا شاشىراپ ءجۇرگەن كينوگەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە شاقىردى. وتاندىق جانە شەتەلدىك مامانداردى ىسكە قوسىپ, قۇجاتتى ورتاق جۇيەگە ءتۇسىردى. دايىن بولعان زاڭدى ۇلكەن جاناشىرلىقپەن پارلامەنت مىنبەرىندە قورعاپ شىقتى. ول كىسى كينونىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن, سالالارىن جەتە بىلەدى. ەڭ باستىسى, كينونى تۇسىنەدى. ول – جاقسى نىشان. ماسەلەن, «قازاق حاندىعىنداعى» قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى ساحنالاردى تۇسىرۋگە ىقپالداستىق ەتىپ, رۇقساتىن الىپ بەردى. قازاق مادەنيەتىنە بەس جىلداي قىزمەت ەتتى. وسى رەتتە قازاق كينوسىنا جاناشىرلىق تانىتىپ, ۇلتتىق كينوعا ءۇستەمدىك بەرۋدى كوزدەگەن ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنا العىس ايتۋدى ءجون دەپ سانايمىن.
– كينو تۋرالى زاڭداعى ماڭىزدى اسپەكتىلەردى ايتىپ بەرسەڭىز. ويتكەنى كوپشىلىك قاۋىم ءالى كۇنگە دەيىن اتالعان زاڭدى وقىپ كورگەن ەمەس.
– كينو تۋرالى زاڭ كينويندۋستريامىزدى دامىتادى. زاڭنان ماڭىزدى دەگەن ءبىر-ەكى باپتى كەلتىرىپ وتەيىن. ەڭ الدىمەن, وتاندىق كينووندىرۋشىلەر 12% ءمولشەرىندە قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتىلادى. مۇنى ءبىر دەڭىز. ال وتاندىق كينونى پروكاتقا شىعارعان پروكاتتاۋشى كومپانيا مەن ءفيلمنىڭ قۇقىق يەلەنۋشىلەرى پروكاتتان تۇسكەن پايدادان 20% مولشەرىندە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان بوساتىلادى. قۇجاتتىڭ كەلەسى ءتيىمدى تۇسى وسى. ياعني, بۇل ۇلتتىق كينوعا ۇستەمدىك بەرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. جانە ەلىمىزگە شەتەلدىك ءىرى كينوكومپانيالاردى تارتۋ ماقساتىندا ەۋروپا, كانادا جانە ۇلىبريتانيا ەلدەرىنىڭ ءتاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, 30% ريبەيت تولەۋ مەحانيزمى قاراستىرىلعان. ودان ءبىز ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. اتالمىش زاڭ ءسوزسىز, كينو سالاسىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرەتىن بولادى. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, قازىر جاقسى, ساپالى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ جاتىر. بىراق سونى كورەرمەنگە لايىقتى دەڭگەيدە جەتكىزە الماي وتىرمىز. بىزدە وتاندىق جانە شەتەلدىك پروكاتقا شىعۋ, تاراتۋ ماسەلەسى تۇرالاپ تۇر. جوعارىدا زاڭنان كەلتىرگەن مىسالدار نەگىزىنەن وسى ماسەلەنى شەشۋدەن تۋىندايدى. جاقىندا عانا كانن كينوفەستيۆالى اياسىنداعى كينونارىققا قاتىستىم. ول – كينوگەرلەرگە زور مۇمكىندىك بەرەتىن كاسىبي الاڭ. وسىنداي الاڭدارعا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. وندا جالپاق تىلمەن ايتقاندا, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كينو ساۋداگەرلەرى جينالادى. ءار ەلدىڭ پاۆيلونىنا كينو ساتىپ الۋ نەمەسە ونى تاراتۋ ماقساتىندا كىرەدى. جانە ونداي اگەنتتەر كەز كەلگەن ەلدىڭ پاۆيلونىنا كىرە بەرمەيدى. ياعني, وتاندىق ماماندار سولاردى پاۆيلونىمىزعا تارتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ال بىزدە وكىنىشكە قاراي, كينو ساتۋ مەن تاراتۋ سالاسىندا كاسىبي ماماندار جوقتىڭ قاسى. كەلەسى جىلى كانن كينونارىعىنا مىقتاپ دايىندالىپ بارۋدى قازىردەن باستاپ قولعا الۋ قاجەت. ول جاعىنان جاپونيا, كورەيا سەكىلدى ەلدەردەن ۇلگى الساق, ۇتىلمايمىز.
– ۇلتتىق كينوعا قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى اشىلدى. كينوگەرلەر اراسىنداعى العاشقى كينوبايقاۋ جاريالاندى. وعان قاتىساسىز با جانە نە كۇتەسىز؟
– زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتقاندا «كينو قورى اشىلسىن» دەگەن ۇسىنىس ايتتىق. ول كەيىن «كينونى قولداۋ ورتالىعى» بولىپ ءوز جۇمىسىن باستادى. وتە قۋانىشتىمىز. جاقىندا عانا ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا العاشقى بايقاۋعا ۇسىنىم بەرگەندەردىڭ قاتىسۋىمەن اشىق قورعاۋ ءوتتى. وعان مەن دە قاتىستىم. ءارقايسىسىمىزعا ۋاقىت ءبولىپ, جوبامىزدى قورعاپ شىعۋعا مۇمكىندىك جاسادى. ورتالىقتىڭ باستاماسى قۇپتارلىق دەپ ويلايمىن.
– رەجيسسەر رەتىندە ءسىز اۆتورلىق كينو تۇسىرۋمەن تانىلدىڭىز. «قالادان كەلگەن قىز», «ستالينگە سىيلىق» فيلمدەرىڭىز جەكەلەگەن كىشكەنتاي وقيعالاردى بايانداپ-اق, جۇرەكتى سۇمدىق ءبىر تولقىنىس, تەبىرەنىسكە تۇسىرەتىن ەدى. اۆتورلىق فيلمگە قايتا ورالعىڭىز كەلە مە؟
– بۇل سۇراق مەنى دە كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ ءجۇر. سۋرەتكەر رەتىندە ءوزىمنىڭ ءفيلمىمدى جاساعىم كەلەدى. بيىل باستاپ جاتقان جوبام اۆتورلىق كينو بولادى دەگەن ويدامىن. ول فيلم تۋرالى ناقتى ەشتەڭە ايتقىم كەلمەيدى. قازىر دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرلەسىپ ءتۇسىرۋ جوسپاردا بار. ۋاقىتى كەلگەندە بارلىق اقپاراتتى بىلەتىن بولاسىزدار. ازىرگە قۇپيا بولا تۇرسىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اينۇر يساەۆا,
جۋرناليست