بيىلعى جىلدى الەم حالىقتارى جاھاندىق مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ ۇرانىمەن وتكىزۋ ۇستىندە
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2010 جىلدى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىرعان بۇل باستامانىڭ الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان قولداۋ تاپقانى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ رەسمي شەشىمى ارقىلى قۋاتتالدى. ءسويتىپ, ءوز اۋماعىندا ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق كەلىسىمنىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان كوپەتنوستى, كوپكونفەسسيالى تۋعان وتانىمىز بۇگىنگى وركەنيەت ۇدەرىستەرىندەگى قىر كورسەتۋلەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ۇسىنىپ وتىر.
سونىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا توراعالىق ەتىپ جاتقان جىل مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ تە جاريالاندى. دەمەك, بۇل جىلدىڭ دۇنيە جۇزىنە ماڭگىلىك قۇندىلىقتاردى جاڭاشا باعامداپ, سەزىنۋگە العىشارت جاسايتىنى كۇمانسىز.
سامات مۇسا,
“ەگەمەن قازاقستان”.
جاھاندانۋدىڭ تىكەلەي قازىرگى زامانعى قوعامدارعا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني تۇرعىدا جاڭا سەرپىن بەرەتىنى بارشاعا ايان. ەكونوميكا سالاسىنىڭ اۋقىمىنا سىيمايتىن وسى فەنومەن ەلدەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىن كۇشەيتە وتىرىپ, سايكەستىك پەن مادەني سانالۋاندىق پروبلەماسىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, جاڭا قىر كورسەتۋلەر مەن سولارعا شارا قولدانۋدىڭ سونى نىساندارىن جاسايدى.
ستاندارتتى مادەني ۇلگىلەردى بۇكىل الەم بويىنشا تاراتۋ وسى زامانعى مادەنيەتتى جاھانداندىرۋ سالدارلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇعان بىرقاتار فاكتورلار سەبەپ بولسا, سولاردىڭ اراسىنان مادەني ىقپال جاساۋ مەن قارىم-قاتىناس ءۇشىن شەكارالاردىڭ اشىقتىعىن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, اسىرەسە, عالامدى “ۆيرتۋالدى اۋىلعا” اينالدىرعان تەلەۆيزيانىڭ تەڭدەسسىز اسەرىن, جانە ەڭ سوڭىندا, ادامزات بالاسىنىڭ الەۋمەتتىك جۇمىلعىشتىعىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدارىن اتاي كەتكەن ءجون. مادەنيەتتەر جۇعىستىعى مەن اسسيميلياتسياسى سالدارىنان مادەنيەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنەن ايىرىلۋ قاۋپى ءتوندى.
زەرتتەۋلەر كورسەتكەنىندەي, جاھاندانۋ ءمىندەتتى تۇردە بىرىڭعاي ء(بىرتۇتاس) مادەنيەت قۇرۋدى بىلدىرمەسە دە, بىراق ول انىقتاما بويىنشا, كوسموپوليتتى جانە وزىمەن مادەني سۇرقايىلىقتى (بىركەلكىلىكتى), بۇقارالىقتى, ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ, اسىرەسە, الەمدىك ارەنادا بەكىپ ۇلگەرمەگەن باسىم ەمەس مادەنيەتتەردىڭ شەكارالارىن جويۋ ءۇردىسىن ەنگىزدى. مۇنداي جاعدايلاردا مادەني جاھاندانۋ قاۋىپ-قاتەرگە اينالۋى مۇمكىن. بىراق بۇل جاھاندانۋدى تەرىسكە شىعارۋدى ءبىلدىرمەيدى, ال سايىپ كەلگەندە, وعان سىن كوزبەن قاراۋدى جانە ىقتيمال تۇزەتۋلەر جاساۋدى مەڭزەيدى. وسىعان بايلانىستى, جاھاندانۋ رەتسىزدىگىن باقىلاۋ تەتىكتەرىنىڭ بىرىنە مادەنيەتتەردىڭ ءوزىن-ءوزى تانىتۋى, ياعني ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن, قايتالانباس وزگەشەلىكتەرىن كورنەكىلەۋى جاتاتىنى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل مادەني وزىندىك وقشاۋلانۋدى نەمەسە “مادەني گەتتو” جاساۋدى بىلدىرمەيدى, ويتكەنى, ءاربىر ۇلتتىق مادەنيەتتە بارلىعىنا ورتاق بازالىق گۋمانيستىك قۇندىلىقتار قالانعان.
ونىڭ ۇستىنە, جاھاندانۋ مادەني مۇرا تۋرالى عالامدىق اۋقىمدا دا, سونداي-اق جەرگىلىكتى ۇلتتىق اۋقىمدا دا ءبىلىم مەن اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
جاھاندانۋ مۇحيتىنىڭ يىرىلىمىنە باتىپ كەتپەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ كۇش-جىگەرلەرى قاجەت, ال ۇلتتىق مادەنيەت باعدار بولۋى ءتيىس.
ادامزات تاريحى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى كوبىنە جانجالدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ نەمەسە زورلىق-زومبىلىقتى اقتاۋ ءۇشىن سەبەپ رەتىندە پايدالانعانىن ايعاقتايدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى زاماننىڭ دا تۇراقتى ەمەستىگىن, كەرىسىنشە, ودان سايىن ۋشىعا تۇسكەنىن امالسىز مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.
جاھاندانۋدىڭ بولجانۋعا ءتيىس ەكەنى, ول ءبىر ەلدە قالىپتاسقان ءۋنيتاريزمنىڭ (بىرتۇتاستىعىنىڭ) مەڭگەرىلەتىنى قازىر باسى اشىق ماسەلە. كەيبىر مەملەكەتتەر ءۇشىن وركەنيەتتەردىڭ قاقتىعىسۋى ولاردىڭ باسقالاردان ۇستەم بولۋعا قاتىستى گەوساياساتتىق ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى, بيلىك قۇرالى. بۇگىندە مۇنىڭ كوبىنە الەمنىڭ قالىپتاسقان بىرپوليارلىعىنىڭ سالدارى ەكەنى كوپە-كورنەۋ, سوندىقتان حالىقارالىق ساياساتتا كوپپوليارلىلىققا قايتا ورالۋ اۋاداي قاجەت ءارى وسى ۇدەرىس وعان جۇرتشىلىقتى قاتىستىرۋ مەن مادەني ايىرماشىلىقتاردى قۇرمەتتەي ءبىلۋ جاعدايلارىندا عانا ءجۇرۋى ءتيىس.
قازىرگى زامانعى ينستيتۋتتاردىڭ بارلىق حالىقتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە بەرمەيتىنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. كەڭىنەن قانات جايا باستاعان جاھاندانۋ ءالسىز مادەنيەتتەردى نەمەسە ازشىلىق مادەنيەتتەردى وزدەرىنەن كۇشتى مادەنيەتتەرمەن قاقتىعىستا جەڭىلىسكە ۇشىراتاتىنى داۋسىز. يراكتاعى, اۋعانستانداعى سوعىستار مۇنىڭ ايقىن دالەلى.
وسىعان وراي, ينستيتۋتتاردىڭ مادەني جاھاندانۋعا بايلانىستى كەلەڭسىز ۇردىستەردىڭ الدىن الۋعا وزدەرىنە باستى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋى قيسىندى بولار ەدى. عالام “باسقانى” قۇرمەتتەۋ تۇبەگەيلى يدەياسىنا قايتا ورالۋى ءتيىس.
راسىندا دا, يۋنەسكو-نىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى مادەني سانالۋاندىلىقتى ادامنىڭ قۇرمەت كورسەتىلۋى ءتيىس اجىراماس قۇقىعى رەتىندە بەلگىلەسە, ال بۇۇ-نىڭ ادام دامۋى جونىندەگى باعدارلاماسى (بۇۇدب) ەركىندىك پەن مادەنيەتتى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى جانە مادەني سانالۋاندىقتى سىيلامايتىن جەردە ەكونوميكالىق دامۋ دا مۇمكىن ەمەس دەگەندى كەسىپ ايتادى. بىراق, ناقتى بولمىس كورسەتكەندەي, بۇۇ وسىدان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن جاريالانعان قاعيداتتاردى جاڭارتۋ جانە الەمدىك ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تولعاعى جەتكەن ماسەلەگە اينالدى. الەمدەگى مادەني سانالۋاندىقتى قورعاۋ جونىندەگى قىرۋار قارارلار شىققانىنا قاراماستان, ءتۇرلى مادەنيەتتەر بەيبىت قاتار ءومىر سۇرەتىن زامانعا ناقتى قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ءالى تىم الىستا. سايىپ كەلگەندە, اجداھاداي جويقىن جاھاندانۋ جاعدايلارىندا مادەني سانالۋاندىق جانجالداردى بولدىرماۋ مەن شەشۋگە قاتىستى نەگىزگى قۇرالداردىڭ ءبىرى رەتىندە ەرەكشە قۇندىلىققا يە بولادى.
قازىرگى كەزدە, ءبىر جاعىنان مادەني نەمەسە ءوركەنيەتتىك ايىرماشىلىقتاردىڭ نەگىزىندە تۋىندايتىن جانجالدار توقتاماسا, ەكىنشى جاعىنان مادەنيەتتىڭ جاھاندانۋى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا وركەنيەتتەردىڭ ۇنقاتىسۋى تىپتەن قاجەت. دۇنيەنىڭ ءبىر مەزگىلدە قاتار جۇرەتىن بىرلىگى مەن ىدىراڭقىلىعى جاعدايلارىندا ادامدار ساياسات پەن ەكونوميكادان ەركىن, بارلىق مادەنيەتتەردىڭ وزىندىك قۇندىلىعىن تەڭ مويىنداۋ نەگىزىندەگى كروسسمادەني قاتىناس ارقىلى عانا ناعىز جاھاندىق پايىم جاساي الادى. شىن مانىندە, بۇل – تەك مادەنيەتتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ساياساتتىڭ دا, ەكونوميكانىڭ دا ورتاق پروبلەماسى. وسى ارادا س.حانتينگتوننىڭ مىنا ءبىر ۇستانىمى ويعا ورالادى. ول بىلاي دەگەن بولاتىن: “بۇگىنگى الەمدە داۋ-جانجالداردىڭ نەگىزگى كوزى بۇدان بىلاي قاراي يدەولوگيا دا, ەكونوميكا دا بولمايدى... ادامزاتتى بولەتىن اسا ماڭىزدى مەجەلەر مەن داۋ-جانجالداردىڭ توركىندەرى ەندى مادەنيەت ارقىلى بەلگىلەنەتىن بولادى”.
مەملەكەتارالىق, ەتنوستىق, ەكونوميكالىق بايلانىستار ورىستەي تۇسكەن جاعدايلاردا ءتۇرلى قاۋىمداستىقتار كەزدەسەتىن ايماقتاردا كوبىنە جانجالدارعا (ايتىس-تارتىستارعا) ۇلاساتىن شيەلەنىس تۋىندايدى. مۇنداي جاعدايدا جانجالداردىڭ شەشىمىن تابۋ ونەرى قوعامدار مەن مەملەكەتتەر اراسىندا ۇنقاتىسۋلار ورناتا ءبىلۋ ءجونىندەگى عىلىمعا اينالادى, ءارى بۇل رەتتە گۋمانيستىك يدەيانىڭ ءرولى ايرىقشا ماڭىزعا يە بولادى.
سوندىقتان قالىپتاسقان جاعدايلاردا مادەني سانالۋاندىقتى قورعاۋعا ازاماتتىق باستامانىڭ بارعان سايىن كوبىرەك قاتىناساتىندارى كەزدەيسوق ەمەس, مۇندا ۇكىمەتتىك ەمەس دەڭگەيدە, ەڭ الدىمەن, “حالىقارالىق قوعامدىق فورۋم”, “وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋى” نەمەسە “بارسەلونا فورۋمى” سياقتى حالىقارالىق قوعامدىق ۇيىمدار زور بەلسەندىلىك تانىتۋدا. وسى ۇيىمدار ناقتى مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ جۇرگىزۋ جانە قالىڭ جۇرتشىلىققا دا, سونداي-اق ساياسي ينستيتۋتتارعا دا ۇسىنىستار ازىرلەۋ ءۇشىن بىرەگەي مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
بۇعان قوسىمشا, مادەني جاھاندانۋدىڭ قايشىلىقتارىنا قارسى جانە ءوز مادەنيەتىن قورعاۋ ۇلگىلەرىن جاساۋعا ناقتى ايماقتىق, سونداي-اق ەلارالىق دەڭگەيدە دە, سونىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە, اتاپ ايتقاندا, قۇرلىقتىڭ كىندىك ورتاسىنا ورنالاسقان قازاقستاندا دا وسىعان بايلانىستى ۇسىنىستار بەرىلەدى. بۇل توپىراقتا باعزى زامانداردان بەرى ءمادەنيەتتەر مەن يدەيالار اراسىندا ءوزارا الماسۋ ۇردىستەرى ءجۇرىپ وتىردى. ەۋرازيالىق كەڭىستىك اۋماعىنداعى مادەني بايلانىستاردىڭ بىرنەشە وركەنيەتتىك-مادەني ساباقتاستىقتى سىڭىرگەن ءارى باي, ءارى كونە تاريحى بار. ەۋرازياداعى اشىق, ءارى بايتاق دالالار ايماعى كوشپەلى جانە وتىرىقتى حالىقتاردىڭ ءتۇرلى مادەنيەتتەرىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى مەن توعىسۋىنا ۇيىتقى بولدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى اۋماعىندا سان ءتۇرلى تايپالار مەن حالىقتاردىڭ جولى ءتۇيىسىپ وتىردى. وسى حالىقتار تۋرالى دەرەكتەر بىزگە سان ءتۇرلى كورىنىستەردە, سونىڭ ىشىندە ونەر, حالىقتىڭ ەستەلىگى ارقىلى جەتتى. ەۋرازيانىڭ شەجىرەسى وركەنيەتارالىق قارقىندى جانە جەمىستى ءوزارا ىقپالداستىق, الەۋمەتتىك-مادەني جانە ەكونوميكالىق ءوزارا كىرىگۋ مىسالدارىنا تولى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ايشىقتىلارى – حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى-قونىنا بايلانىستى وقيعالار, وسى وقيعالاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى ەۋروپانىڭ نوبايلارى پايدا بولدى.
ۇلى جىبەك جولى ەجەلگى زاماننىڭ باستى ساۋدا-ەكونوميكالىق كۇرەتامىرىنا اينالسا, كوشپەلى-نومادتاردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى سيمبيوزدىڭ, ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن دىندەر بىرلەستىكتەرىنىڭ (وداعىنىڭ) ۇيلەسىمدى ۇلگىلەرىنە جاتادى.
وركەنيەتتىك تۇرعىدا قازاقستاننىڭ تاريحى وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى ۇلگىسى رەتىندەگى تىرشىلىگىن توقتاتقانىنا قاراماستان, نوماديزممەن, كوشپەلى تۇرمىسپەن اجىراماس ساباقتاستىقتا دامىدى. قازاقستان توپىراعىندا تۇرعان تايپالار مەن حالىقتار وزدەرىنىڭ دەربەس, كوشپەلىلەرگە عانا ءتان بىرەگەي مادەنيەتىن جاسادى, وسى ءمادەنيەت باتىستىڭ دا, شىعىستىڭ دا ءتۇرلى مادەني داستۇرلەرىمەن ءوزارا ىقپالداستىق جۇرگىزدى. كوشپەلىلەردىڭ وركەنيەتىنە, باسقا كەز كەلگەن وركەنيەت سياقتى, بىرقاتار ەرەكشەلىكتەر, سونىڭ ىشىندە مادەني, ساياسي جانە ەكونوميكالىق وزگەشەلىكتەر ءتان.
سونىمەن بىرگە, نومادتاردىڭ جالپىادامزات وركەنيەتىنە قوسقان ناقتى ۇلەسى كوبىنە ەلەنە بەرمەيدى, بىراق ناق سول كوشپەلىلەر اسكەر تەگىن (قارۋ-جاراق, ات ابزەلدەرى), مال شارۋاشىلىعىن, ويۋ-ورنەك ونەرىن دامىتۋدا ناعىز رەۆوليۋتسيالىق جاڭالىقتار ەنگىزدى. تۇركى مادەنيەتىنىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتتەرىن ەۋروپانىڭ دا, سونداي-اق ازيانىڭ دا ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن وتىرىقشى حالىقتارىنىڭ وزدەرىنە سىڭىرگەنى تاڭقالارلىق ءجايت ەمەس.
بۇگىنگى قازاقستان وتكەن زامانداردان ۇلتتىق مادەنيەتتەر مەن داستۇرلەردىڭ سانالۋاندىعىن ميراس ەتتى. ەل اۋماعىندا تۇراتىن جۇزدەن اسا ەتنوستىق توپتىڭ وكىلدەرى ازيالىق جانە ەۋروپالىق كومپونەنتتەردى ۇيلەستىرەتىن بىرەگەي مادەني ناقىشتى قۇرايدى. سوندىقتان جاھاندىق مادەني ستاندارتتار مەن ۇلگىلەردى جاپپاي تاراتۋ جاعدايلارىندا مادەني سانالۋاندىق پەن وزىندىك ەرەكشەلىگى بار مادەني ءداستۇردى ساقتاۋ, اسىرەسە, وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ءوز مادەنيەتىن قورعاۋ ۇلگىلەرىن ءار ەل ءوز قولىمەن جاسايتىنى كەزدەيسوق ەمەس.
وسى پروبلەمانىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇعىنعان قازاقستاندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باسىم باعىت – مادەني ساياسات نىسانالى تۇردە جاسالا باستادى. “مادەني مۇرا” بىرەگەي باعدارلاماسى سونىڭ نەگىزىن قالايدى, وسى باعدارلامانىڭ ەلدەگى مادەني تەكتىك قوردى ساقتاۋعا, دامىتۋ مەن تاراتۋعا قاتىستى جۇيەلى ءتاسىلى ناقتى پراكتيكالىق ءىس-شارالاردىڭ جەمىسى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى.
ەل پرەزيدەنتى ۇيىتقى بولعان وسى باعدارلاما ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني جاڭعىرۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تەڭدەسى جوق وسى باعدارلاما قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى ەسكەرتكىشتەردى اناعۇرلىم تەرەڭىرەك زەردەلەۋگە, جۇيەلى ەسەپ جۇرگىزۋگە, ساقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ءسويتىپ, پوستيندۋستريالى عاسىردا جاھاندانۋ تەگەۋرىنىندە مادەني سايكەستىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وتكەنگە قىزىعۋشىلىق وزەكتى مانگە يە بولادى.
مەملەكەتىمىز ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني ساياساتىن جۇرگىزۋدە ەلدىڭ ەتنوستىق-مادەني سانالۋاندىعىن, اتاپ ايتقاندا, جانىندا ەتنو-مادەني ورتالىقتار جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى قۇرىلىمنىڭ قولداۋى ارقىلى ساقتاۋعا كۇش سالادى. مادەنيتارالىق, كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ ءتۇرلى نىساندارىن رەتتەي وتىرىپ, وسىنداي قۇرىلىم ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ رۋحاني بىرىگۋىنە, ءتىلدەردىڭ, مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ ۇيلەسىمدى ۇندەستىگىنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇگىنگى كوپ مادەنيەتتى قازاقستاندى ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمنىڭ ورنىقتىلىعى, ءتۇرلى ەتنوستىق توپتار مەن كونفەسسيالاردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باي تاريحي تاجىريبەسى سيپاتتايدى.
سونىمەن بىرگە, قازاقستان ناقتى بولمىستان وقشاۋلانبايدى, كەرىسىنشە, ەۋرازياداعى ايماقتىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسادى. ينتەگراتسيا, جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى قاتىسۋ, حالىقارالىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا جۇيەلەرىن جاساۋ ىستەرىن قازاقستان بارىنشا ۇتىمدىلىقپەن ىلگەرى جىلجىتۋدا. وسى ورايدا, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ايماقتىق ەكونوميكالىق جانە ساياسي بلوك قۇرۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ باستاماسى ەرەكشە ماڭىز الادى. بۇل ۇدەرىس ايماقتىق بلوكتار قۇرۋعا قاتىستى الەمدىك ۇردىستەرگە سايكەس كەلەدى, ول ءوز كەزەگىندە كوپپوليارلى الەم ورناتۋ مەن جاھاندانۋعا قاتىسۋعا قوسقان ۇلەس بولىپ تابىلادى. ەكىنشى جاعىنان, بۇل جاھاندانۋدىڭ كەلەڭسىز اسەرلەرىنە شارا قولدانۋ تەتىكتەرىن جاسايدى. ناقتى شىندىق كورسەتكەنىندەي, تەك ءىرى توپتاسۋلار عانا بۇرىن قابىلەتتى. ەۋرووداق نەمەسە اسەان سياقتى ايماقتىق بىرلەستىكتەر جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋدىڭ ناقتى ورتالىقتارىنا اينالۋ جولىندا.
ەۋرازيالىق ايماقتىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزىندە حالىقتارى عاسىرلار بويى ءبىر-بىرىمەن ۇدايى بايلانىستا دامىعان قۇرلىقتاعى ەلدەردىڭ گەوەكونوميكالىق جاقىندىعى جاتقانىمەن, بىراق مادەني-رۋحاني مولىقتىرۋسىز ول ءتىرشىلىككە قابىلەتسىز بولادى. ارينە, ازاماتتىق باستاما مادەني ءورىس جاساۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. بىراق, گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتىڭ مەملەكەتتىك كۇش-جىگەرلەر سالاسى ەكەنى جانە مەملەكەتتىك ساياساتسىز ونى ءىس جۇزىندە ىدىراۋدان اراشالاپ قالۋ مۇمكىن ەمەستىگى دە ايقىن ماسەلە.
سوندىقتان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا ايماقتىق بلوك جاساۋدىڭ نەگىزى رەتىندە ەۋرازيا مەملەكەتتەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ جوباسىن ۇسىنۋى پوستكەڭەستىك ىدىراۋدىڭ سالدارلارىنان كۇيزەلىسسىز ارىلۋ ءۇشىن قاجەت شەشۋشى باعدارلاردى ايقىن بەلگىلەپ بەردى جانە ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى قاتىناستاردى جاڭا دەڭگەيگە شىعاردى. ەۋرازيالىق يدەيا جالپىادامزاتتىق دا, سونداي-اق جەكە حالىقتاردىڭ دا تاريحىمەن جانە مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, “ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ قۇندىلىعى مىنادا, ول حالىقتاردىڭ بىرەگەيلىگىنە قىسىم جاساماستان جانە اسسيميلياتسيالاماستان, كەرىسىنشە, ولاردىڭ سانالۋاندىعىن سىڭىرەتىندەي بىرلىك پەن تۇتاستىقتى يەلەنۋى ءتيىس. ويتكەنى, ەتنومادەني بايلىق پەن باتىسەۋروپالىق سلاۆيان, يسلام جانە تۇركى وركەنيەتتەرىنىڭ ەلەمەنتتەرىن قوسۋ بۇگىنگى ەۋرازيا ءۇشىن ايرىقشا ەرەكشەلىك بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە, ودان دا ناقتىراق ايتساق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شىعىس پەن باتىستىڭ داستۇرلەرى ءوزارا ساباقتاسادى جانە ءوزارا كىرىگەدى, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىققا ۇلاساتىن ناقتى ۇنقاتىسۋى جۇزەگە اسۋدا”.
وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ بالامالارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى ەۋرازيالىق يدەيانى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ەۋرازەق, شىۇ, اوسشك سياقتى ايماقتىق ەكونوميكالىق ينستيتۋتتار مەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمدارى اياسىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرەتىن بولادى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تمد-عا مۇشە ەلدەر شىعارماشىلىق جانە عىلىمي ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ەكىنشى فورۋمىنا قاتىسۋشىلارعا ارناعان قۇتتىقتاۋ سوزىندە بىلاي دەپ اتاپ ءوتتى: “تمد مەملەكەتتەرىنىڭ كوپجاقتى ءوزارا ىقپالداستىعىندا گۋمانيتارلىق قۇراۋىش اسا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ مادەني, عىلىمي جانە جاي ادامگەرشىلىك بايلانىستارىمىز تەرەڭ تامىرلارمەن ساباقتاسىپ, ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ باي داستۇرلەرى مەن تاجىريبەسىنە سۇيەنەدى”.
سونىمەن, تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ءوسىپ-وركەندەۋگە مۇددەلى ءتۇرلى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلسەندى ۇلگىسىن جاساۋ ارقىلى ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى ەلدەردىڭ جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىندە بەيىمدەلۋىن ابدەن ناقتى تۇرعىدا جۇمسارتۋعا بولادى.
بۇل, اسىرەسە, وسى ەلدەردىڭ ءبارى بىردەي ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەيانى قالىپتاستىرىپ ۇلگىرمەۋى سەبەپتى دە اسا ماڭىزدى. قازىرگى كەزەڭدە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى حالىقتار ءۇشىن ۇلتتىڭ قايتا وركەندەۋگە ۇمتىلۋى وزەكتى ماسەلە, بۇل ولاردىڭ مادەني سايكەستىكتى ۇعىنۋىنان ايقىن كورىنەدى. وسى ماسەلە جاھاندىق مادەني اعىنداردىڭ الدىندا ايرىقشا تۇر. سوندىقتان جاھاندانۋ زامانىندا مادەني بايلانىستىڭ (قارىم-قاتىناستىڭ) ەتنوستىق, ۇلتتىق, ءدىني جانە لينگۆيستيكالىق (تىلدىك) وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ساقتالۋىنا سەپتەسكەن ءجون. ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ وزدەرىندەگى مادەني سانالۋاندىقتى ساقتاۋعا ۇمتىلۋلارى قاجەتتىلىك, بىراق, سونىمەن قاتار, وزدىگىنەن وقشاۋلانۋ ارەكەتتەرىنىڭ ارقاشان مادەني توقىراۋمەن اياقتالاتىنىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك.
سونداي-اق, ەۋرازيالىق كەڭىستىك ءبىر جاعىنان جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى قاتىسۋعا جانە ەكىنشى جاعىنان ونىڭ كەرەكسىز سالدارىن تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دۇنيە تارىلا, ال بايلانىستار بارعان سايىن قارقىندانا تۇسكەن جاعدايدا ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق قاجەتتىلىككە, ءارى ونىڭ ۇستىنە, جالپىالەمدىك دامۋدىڭ ءمانى مەن قيسىنىنا اينالادى.
ايتسە دە, مىنانى مويىنداۋ كەرەك: مەملەكەتارالىق مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىنىڭ شالالىعىن ەسكەرگەندە, ىنتىماقتاستىقتىڭ پايداسى بۇدان دا كوپ بولار ەدى. سوندا دا بولسا, ەۋرازيالىق ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ تاجىريبەسى وسى ايماققا كىرەتىن حالىقتار مەن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني مۇددەلەرى ۇندەستىگىنىڭ بىرەگەي مىسالىنا اينالۋى مۇمكىن.
ەۋرازيا اۋماعىندا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا الەمدىك دىندەر – يسلام مەن حريستياندىقتىڭ ۇيلەسىمدى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋى, اسىرەسە, الەمنىڭ باسقا بولىكتەرىندە توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتقان دىنارالىق جانجالدار جاعدايىندا نازارعا الۋعا لايىق ۇلگى بولىپ تابىلادى. وزدىگىنەن تۇيىقتالۋ ەمەس, حالىقتاردىڭ باي مۇراسىن ساقتاۋ مەن وركەندەتۋ ەۋرازيا دوكتريناسىنىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ بىرىنە جاتادى. وزىندىك ەرەكشەلىگى بار مادەنيەتتەردى ساقتاۋ ارقىلى الەمدەگى جالپى مادەنيەت قازىناسى ودان سايىن باي تۇسەدى. سوندىقتان كوپمادەنيەتتى قازاقستاننىڭ مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ۇنقاتىسۋ جۇرگىزەتىن تۇراقتى ورنىنا اينالعانى زاڭدى قۇبىلىس. ەلوردامىز استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى ءۇش رەت ءوتتى, مۇندا ءار ەلدەن كەلگەن ءدىنباسىلارى ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ورتاق ءتىلىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, الەمنىڭ “شيەلەنىستى نۇكتەلەرىندەگى” دىنارالىق قاقتىعىستى توقتاتۋ تەتىكتەرىن تابۋدىڭ دا جولىن ىزدەستىردى. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 2010 جىلدى مادەنيەتتەر ۇندەستىگىنىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالادى.
بۇل ورايدا, شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى جانە ءوزارا تۇسىنىستىكتى جاھاندىق دەڭگەيدە نىعايتۋعا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا بيىلعى توراعالىعى دا بىرەگەي مۇمكىندىك بەرەتىنى كۇمانسىز.