«ي دولگو بۋدۋ تەم ليۋبەزەن يا نارودۋ,
چتو چۋۆستۆا دوبرىە يا ليروي پروبۋجدال,
چتو ۆ موي جەستوكي ۆەك ۆوسسلاۆيل يا سۆوبودۋ
ي ميلوست ك پادشيم پريزىۆال.»
اھ-ھ... پۋشكين, پۋشكين, پۋشكين! «گەني چيستوي كراسوتى!!!».
اۆتور
...«2019 جىل. قاڭتار. قاسارىسقان كوكقاسقا قىس. قازاقتىڭ كەڭقۇشاق, داليعان دالاسى. الەكساندر سەرگەي ۇلى ەكەۋمىز, ورىنبوردان اقشاتاۋعا (بەلوگورسك) قاراي «تويوتو-دجيپ» تۇلپارىمەن تۇندەلەتە سۋىت جۇيتكىپ كەلەمىز. سۇرقاي بوران سۋىرا, ۇيىرە سوعادى. قار جاپالاقتاي, ۇيىتقي جاۋادى. اسپان ءتۇندىگى جابىڭقى, اي دا كورىنبەيدى. قارا ءتۇن اپپاق الەمگە شاعىلىسا, جان-جاعىڭ بوزاڭىتا شىرامىتادى. كولىك جارىعىندا سونار جولىڭ شاڭداتا سۋىلدايدى... الدىمىزدا بىردەڭە قاراڭدايتىنداي...».
اۆتور
پۋشكين, اباي, لەرمونتوۆ, بايرون, گەتە جانە دە باسقا ء ۇلىاۋي اقىندار – ءبىر-بىرلەرىمەن ۇندەس تە تەكتەس. ارينە, ارقايسىلارىنىڭ وزىندىك جولدارى, قىر-سىرلارى بار. بۇلاردىڭ پوەزياسى تىلسىمنان تۋىنداعان. (اباي-ھاكىم «قولىن مەزگىلىنەن كەش سەرمەمەگەنىندە», دۇنيەنى كەزىپ, ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس تىلدەرىندە ولەڭدەرىن جازعانىندا, تورتكۇل دۇنيە الدەقاشان ابايدىڭ – قازاقتىڭ الدىندا ءيىلىپ تە تۇرعان بولار ەدى-اۋ!..) بۇلاردىڭ پوەزياسى تۋرالى ءسوز ايتۋعا – ھاكىم اتامىز ايتىپ كەتكەن – بىرىگىسكەن: «اقىل, قايرات, جۇرەك» كەرەك, ارنايى بىلىكتى ءبىلىم, ىلىكتى باتىلدىق قاجەت. وندايشىلىق ازىرشە بىزدە جوق. ءبىزدىڭ بۇگىنگى بايانىمىز – پۋشكيننىڭ پروزاسى; ونىڭ ىشىندە, «كاپيتانسكايا دوچكا» پوۆەسى. وسىعان شامامىز كەلسە, قۇدايعا شۇكىر...
پۋشكيننىڭ «كاپيتانسكايا دوچكا» پوۆەسىندە تىلسىمدىق ءبىر سىر بار. ول جايىندا كەيىنىرەك, بايانىمىزدىڭ سوڭىندا.
پوۆەستى وقىپ وتىرىپ, ءسىز قاتتى وزگەرىسكە تۇسەسىز. «وتكەن وتكەلدەرىمدە قالاي بولىپ ەدىم, ەندى قالاي بولامىن, كەلەشەكتە شە؟» دەگەندەي ويلارعا باتاسىز دا شوماسىز. باستى گەروي – وقيعانى ايان دا بايان ەتۋشى پەتر گرينەۆپەن ءوزىڭىزدى سالىستىراسىز, ءسويتەسىز دە: «مەن ءوزى سوندايمىن با؟ – سونداي بولۋىم كەرەك-اق ەكەن عوي» دەيسىز ەرىكسىز, وي-تۇمانىنا باتىپ. ءتىپتەن, جاعىمسىز گەروي شۆابرينمەن دە سالىستىرۋىڭىزعا بولادى. «سوندايلىق وڭباعاندىق قاسيەتتەردىڭ ۇشىعى مەنىڭ دە بويىمدا جوق پا ەكەن؟» دەپ ءوزىڭىزدى تەكسەرىسكە سالاسىز, تەرگەۋگە الاسىز, بەيمازا كۇي كەشەسىز. جالپى, پوۆەستى وقۋ بارىسىندا قاتتى تولقىپ, تولعانىپ, تەبىرەنىپ, ۇشىق تيگەندەي كۇيگە ءتۇسىپ تە وتىرارسىز-اۋ. ءجيى-ءجيى ورەكپىپ, دەمىگىپ, كوزىڭىزگە ساعىنىشتى دا سارتاپتى سورتاڭ جاس تا ءۇيىرىلىپ قالار. ەڭ الدىمەن, پوۆەستىڭ اۆتورىنا – شەبەرلىگى مەن «گەنيلىگىنە» دەگەن شەكسىز ريزاشىلىق سەزىم پايدا بولادى. مىنەكي, اۆتوردىڭ – شىعارمانىڭ قۇدىرەتى!
پەتر گرينەۆ – 17 جاستا. اكەسى: «پىسىسىن, ىسىلسىن» دەپ, قازاقتىڭ قۋمەكيەنىندەگى پاتشالىق بەلوگورسك بەكىنىسىنە اسكەري قىزمەتكە جىبەرگەن. ول وتباسىندا ونەگەلى تاربيە كورىپ وسكەن جان. نەگىزىندە, ول – ول سياقتىلار ىشتەن ءتاربيەلەنىپ تۋعان. پاراساتتى دا پايىمدى اكەگە قالتقىسىز باعىنىشتى بولعانىمەن, ونىڭ بولمىسى ەركىندىككە جاراتىلعان. ومىرگە قۇشتار. ءبارىن دە كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاعىسى كەلەدى. قاي نارسەنى دە تالداۋ جاساۋعا جەتىك. باتىل, تەز شەشىم قابىلدايدى. ساسقالاقتاۋ دەگەندى بىلمەيدى. ادامدارعا ءبىر كورگەننەن سەنەدى. ەگەر دە سول سەنگەن ادامدارى اينىپ جاتسا, تاباندا جاۋابىن بەرەدى. جاقسىلىق ءۇشىن باسىن باسكە تىگۋگە دايار. قىسقاسىن ايتقاندا, پەتيا گرينەۆ – دوسقا بەرىك, ماحابباتقا بەكەم, جاۋىنا دا ءادىل, شەكسىز وتانسۇيگىش تۇلعا. قاراڭىز: پۋگاچەۆ بەلوگورسك بەكىنىسىن باسىپ الىپ, ويرانىن سالىپ بولعان سوڭ, پەتيا گرينەۆكە ايتادى دا سۇرايدى ەمەس پە: «ا كولي تەبيا وتپۋششۋ, تاك وبەششاەششسيا لي پو كراينەي مەرە پروتيۆ مەنيا نە سلۋجيت؟» دەپ. سونداعى, پەتيا گرينەۆتىڭ جاۋابىن بايقاڭىزشى: «كاك موگۋ تەبە ۆ ەتوم وبەششاتسيا؟ سام زناەش, نە مويا ۆوليا: وتەچەستۆو ۆەليت يدتي پروتيۆ تەبيا – پويدۋ, دەلات نەچەگو»...
پەتر گرينەۆكە قاراپ تۇرىپ, ويلايسىز: «ناعىز ديپلوماتتىققا – ءوتىمدى تىلگە, ناقتى ىسكە, ءابجىل قيمىل-قارەكەتتەرگە جاراتىلعان جان ەكەن عوي!» دەپ. كىم-كىممەن دە بولسا ءادىل دە شىنايى, انىق تا اشىق, ءدال دە تۋرا, ۇقىپتى دا قالتقىسىز, وزىنە دە, وزگەگە دە زالالسىز قالىپتا سويلەسە الادى. پۋگاچەۆتىڭ كومەكشى يتارشىسى بەلوبورودوۆ, ساتقىن شۆابريندەر ونى سىرتىنان قانشاما مارتە ازعىرادى: «ول شپيون, كوزىن قۇرتۋ كەرەك» دەپ. پۋگاچەۆ گرينەۆكە: «سەن نە دەيسىڭ, جاۋاپ بەر؟» دەيدى. ول جالتاقتاماستان, ساسپاستان, تۋراسىنان دا انىعىنان جاۋاپ قاتادى – جوعارىداعى جاۋاپتارى تارىزدەس قىلاۋسىز دا قاپىسىز مانەردە. ونداي جاۋاپتار پۋگاچەۆكە اۋىر ءتيىپ جاتادى, ارينە. بىراق, ونىڭ ءوزى تۋرالىقتى ۇستاناتىن, جالعاندىقتى جاقتىرمايتىن پاقىر عوي. سوندىقتان دا, قانشاما اۋىر بولسا دا گرينەۆتىڭ سوزدەرىن قۇپ كورىپ, مويىنداۋىنا تۋرا كەلەدى. پەتيا گرينەۆ ار-نامىستىڭ جولىندا ولىمنەن دە قايمىقپايدى, موينىنا تۇزاق كيىلگەندە دە, يىلمەيدى!.. وسى تۇستاعى وقيعانى دا تۇپنۇسقادان كەڭىرەك كەلتىرىپ وتسەك ورىندى بولار, ورىسشا بىلمەيتىن قازاق جوق قوي, قازاقشا بىلمەيتىن قازاق بولماسا:
«ۆەشات ەگو!» – سكازال پۋگاچەۆ, نە ۆزگليانۋۆ ۋجە نا مەنيا. منە ناكينۋلي نا شەيۋ پەتليۋ. يا ستال چيتات پرو سەبيا موليتۆۋ... «نە بوس, نە بوس», – پوۆتوريالي منە گۋبيتەلي, موجەت بىت ي ۆپراۆدۋ جەلايا مەنيا وبودريت. ۆدرۋگ ۋسلىشال يا كريك: «پوستويتە, وكاياننىە! پوگوديتە!..» گلياجۋ: ساۆەليچ لەجيت ۆ نوگاح ۋ پۋگاچەۆا. «وتەتس رودنوي! – گوۆوريل بەدنىي ديادكا. – چتو تەبە ۆ سمەرتي بارسكوگو ديتياتي؟ وتپۋستي ەگو; زا نەگو تەبە ۆىكۋپ دادۋت; ا دليا پريمەرا ي ستراحا رادي ۆەلي پوۆەسيت حوت مەنيا ستاريكا!» پۋگاچەۆ دال زناك, ي مەنيا توتچاس رازۆيازالي ي وتپۋستيلي... مەنيا سنوۆا پريۆەلي ساموزۆانتسۋ ي پوستاۆيلي پەرەد نيم نا كولەني. پۋگاچەۆ پروتيانۋل منە جيليستۋيۋ سۆويۋ رۋكۋ. «تسەلۋي رۋكۋ, تسەلۋي رۋكۋ!» – گوۆوريلي وكولو مەنيا. نو يا پرەدپوچەل بى سامۋيۋ ليۋتۋيۋ كازن تاكومۋ پودلومۋ ۋنيجەنيۋ. «باتيۋشكا پەتر اندرەەۆيچ! – شەپتال ساۆەليچ, ستويا زا منويۋ ي تولكايا مەنيا. – نە ۋپريامسيا! چتو تەبە ستويت؟ پليۋن دا پوتسەلۋي ۋ زلود... (تفۋ) پوتسەلۋي ۋ نەگو رۋچكۋ». يا نە شەۆەليلسيا. پۋگاچەۆ وپۋستيل رۋكۋ, سكازاۆ س ۋسمەشكويۋ: «ەگو بلاگوروديە, زنات, ودۋرەل وت رادوستي. پودىميتە ەگو!..» جيتەلي ناچالي پريسياگات. وني پودحوديلي ودين زا درۋگيم, تسەلۋيا راسپياتيە ي پوتوم كلانياياس ساموزۆانتسۋ...».
كەيىننەن, گرينەۆكە پۋگاچەۆ ايتادى: «مەن اناۋ كارى قاقپاستى تانىدىم, سوسىن, سەنى دە... سول كەزىندە, «ۇمەتتە» قونىپ شىعىپ, ەرتەسىنە سەن قويان ىشىگىڭدى سىيلاپ, «ءبىر ستاقانعا» اقشا بەرگىزگەنىڭدە «بۇل جاقسىلىعىڭدى ۇمىتپايمىن» دەپ ەدىم عوي. ەندى, ەرىكتىسىڭدەر قايدا بارساڭدار دا» دەپ.
جالپى, ءتۇپ نەگىزىن ايتقاندا, پەتيا گرينەۆتىڭ «قۇدايى» بار. ول, قانداي دا ءبىر جاعداياتتاردا «ەركىن». قۇدىرەتى كۇشتىدەن بەرىلگەن ەركىندىك – ونى قايسىبىر قىسىلتاياڭداردا دا ادىلدىككە باستايدى. ادىلدىك – ھاقتىق. ھاققا – قۇداي جاق. قانشالىقتى قيامەتكە تاپ بولساڭ دا, تىعىرىققا تۇپپاسىنان تىرەلسەڭ دە, اقىرىندا – ادىلدىگىڭ الىپ شىعادى. ونىڭا سەبەپكەر دە, سەپتەس تە, سول – جارقىن ءجۇزدى جاقسى جانداردىڭ جولىڭدا جولىعىسىپ جاتاتىندىعى...
پوۆەستىڭ باستى ءبىر گەرويى شۆابرين بولسا, ايتقاندارىمىزعا – انتيپود. مۇندايلاردى ارقايسىمىز دا كۇندەلىكتى كورىپ ءجۇرمىز عوي. سوندايلاردىڭ ءبىرىنىڭ – ءشۆابريننىڭ بەت-پەردەسىنىڭ پوۆەستە تولىعىنان ىشەك-قارنىنا شەيىن اقتارىلا اشىلعانىنا جيىركەنە وتىرا قۋاناسىز دا. بارلىق وڭباعاندىعىن ءتىزبەلەپ جاتپادىق, ءبىر سوزبەن ايتقاندا: شۆابرين – سايتاننىڭ ساپالاعىنىڭ ناق ءوزى! «پۋگاچەۆششينادان» كەيىن, ساتقىندىعى ءۇشىن, ومىرلىك تۇرمەگە جابىلادى.
بەلوگورسك بەكىنىسىنىڭ كومەندانتى كاپيتان يۆان كۋزميچ – ماشانىڭ اكەسى وتە ءادىل دە مەيىرىمدى جان. سولداتتاردىڭ, جاس وفيتسەرلەردىڭ قامقورشى تاربيەشىسى, «اكەسى». بىراق, كورىنە-كوزگە قاتەلەسسەڭ – قاتال دا. پەتيا گرينەۆ پەن ءشۆابريننىڭ ەگەسىنىڭ (ماشاعا تالاسىنىڭ) اياعى جەكپە-جەككە – قىلىشتاسۋعا ۇلاسپاپ پا ەدى. جەڭىلىپ بارا جاتقان شۆابرين ەرەجەنى ورەسكەل بۇزىپ, اڭداۋسىزدا قاراۋلىقپەن پەتيانى اۋىر جاراقاتتاعان-دى... پەتيا مەن ماشا ءبىر-بىرلەرىن شىنايى سۇيەدى, ماحابباتتارى ءمولدىر. پەتيا اسا ءبىر ءوزىمشىل سەنىمدىلىكپەن ماشانىڭ اكەسىنە حات جازادى: «ماشا ەكەۋمىزدىڭ قوسىلۋىمىزعا باتاڭىزدى بەرىڭىز» دەپ. يۆان كۋزميچتەن جاۋاپ كەلەدى. پەتيا حاتتى سوندايلىق ءبىر سەنىمدىلىكپەن اشىپ قاراسا...
«سىن موي پەتر! پيسمو تۆوە, ۆ كوتوروم پروسيش تى ناس و روديتەلسكوم ناشەم بلاگوسلوۆەني ي سوگلاسي نا براك س مارەي يۆانوۆنوي دوچەريۋ ميرونوۆوي پولۋچيلي. ني موەگو بلاگوسلوۆەنيا, ني موەگو سوگلاسيا دات يا تەبە نە نامەرەن, يبو تى دوكازال, چتو شپاگۋ نوسيت ەششە نەدوستوين, كوتورايا پوجالوۆانا تەبە نا زاششيتۋ وتەچەستۆا, ا نە دليا دۋەلەي س تاكيمي جە سورۆانتسامي, كاكوۆ تى سام...».
ارينە, يۆان كۋزميچ جۇرەك تۇكپىرىندە قارسى ەمەس, كەيىننەن قىزىنا ايتادى: «يا نە پروتيۆ, ون تەبيا نە وستاۆيت, پروستو پروۋچيت نادو بىلو» دەپ. يۆان كۋزميچتى تولىعىنان تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن مىنا ءبىر قايعىلى ەپيزود تا جەتكىلىكتى شىعار: پۋگاچەۆ ونى دارعا اسايىن دەپ جاتقاندا سۇرايدى: «كاك تى سمەل پروتيۆيتسيا منە, سۆوەمۋ گوسۋداريۋ؟» يۆان كۋزميچ ايتادى قايمىقپاستان: «تى منە نە گوسۋدار, تى ۆور ي ساموزۆانەتس, سلىش تى!». ءدال وسى ءسوزدى كاپيتان كۋزميچتىڭ كومەكشىسى يۆان يگناتيچ تە قايتالايدى. ەكەۋى دە دارعا اسىلادى...
يۆان كۋزميچتىڭ ايەلى ۆاسيليسا ەگوروۆناعا – ماشانىڭ اناسىنا قارايسىز دا تاڭىرقايسىز. ايەل زاتىنىڭ اقىلدىسى دا ادالى. كۇيەۋىنىڭ سەنىمدى سەرىگى ءارى قىزمەتتەگى كومەكشىسى, «كومەندانتشا». ونى پۋگاچەۆتىڭ جەندەتتەرى سول جەردە قىلىشپەن شاۋىپ ولتىرەدى. سەبەبى جەندەتتەر ونى ۇيدەن تىرجالاڭاش سۇيرەلەپ الىپ شىققاندارىندا, كۇيەۋىنىڭ دارعا اسىلىپ تۇرعانىن كورىپ, ول بىلاي دەگەن ەدى:
«زلودەي! چتو ەتو ۆى س نيم سدەلالي؟ سۆەت تى موي, يۆان كۋزميچ, ۋدالايا سولداتسكايا گولوۆۋشكا! نە ترونۋلي تەبيا ني شتىكي پرۋسسكيە, ني پۋلي تۋرەتسكيە, نە ۆ چەستنوم بويۋ پولوجيل تى سۆوي جيۆوت, ا سگينۋل وت بەگلوگو كاتورجنيكا!».
پۋگاچەۆ اناۋ ايتقان اقىماق ەمەس, ايتپەگەندە, سونشاما اسكەردى قول استىنا جيناي الار ما ەدى. تەك, پاتشالىق بيلىككە دەگەن قىج-قىج قايناعان ىشكى نارازىلىعى ونى مەزگىلىنسىز, دايىندىقسىز, كوزسىزدىككە الىپ بارعان. ونىڭ ۇستىنە, ول و باستان «ۇردا-جىقتىققا» جاراتىلعان بەيباق ەمەس پە. پۋگاچەۆ: «كتو جە يا تاكوۆ, پو تۆوەمۋ رازۋمەنيۋ؟» دەپ سۇراعانىندا, پەتر گرينەۆ ايتادى: «بوگ تەبيا زناەت, نو كتو بى تى ني بىل, تى شۋتيش وپاسنۋيۋ شۋتكۋ» دەپ. (قاندايلىق ءدوپ تە ءدال ءسوز-ءا). سوسىن, «كەش بولماي تۇرعانىندا, كەشىرىم سۇراساڭشى, بالكىم باسىڭ امان قالار» دەيدى. پۋگاچەۆتىڭ جاۋابى: «ماعان ارتقا جول جوق...».
ماشا – ماريا يۆانقىزى ميرونوۆا. «وح, قۇدايدىڭ جاراتا سالعانى!» اپپاق گۇلگە, راۋانداپ اتقان اق تاڭعا, تاڭعى ءموپ-ءمولدىر شىققا تەڭەيسىز بە... قاناتتى پەرىشتەلەرگە مە... (ارينە, مۇنىڭ ءبارى ازىرشە ىشكى تىلسىمدىق ءبىر سەزىم...)
جالپى, پوۆەستە ماشانىڭ بولمىس-بەينەسى قوسالقى كەيىپكەر رەتىندە دە كورىنىپ قالار كەيبىرىمىزگە. جوق, ولاي ەمەس, پۋشكيننىڭ «پۋشكيندىگى» سول – ماشانىڭ بەينەسىن اسقار سۇلەيمەنوۆ ايتا بەرەتىن «مۇنارمەن, مۇنارتپەن» بۇركەلەگەن. پەردەنىڭ سىرتىنان عانا سىعالاتىپ قويعان. سول اسقار ايتقانداي: «وقىرمان شىڭعىرعانداي بوپ قينالسا نەسى ەرسى, السىن قاماۋ تەرىن». «شايناپ بەرگەن اس بولماس». ءبىر سوزبەن ايتقاندا: «پوۆەستەگى گرينەۆتەن باستاپ, باسقا باستى پەرسوناجداردىڭ ءبارى-ءبارى ماشانىڭ جۇمباق تا تىلسىم وبرازىنىڭ – قولعا ۇستاتقانداي كوز الدىڭىزدا ەمەس, ساناڭىزدىڭ سوقىر ساڭلاۋلارىندا سىزدىقتاي اشىلىپ, ورنىعىپ, جارقىراي ءتۇسۋىنە قىزمەت ەتەدى».
ءبىز ءبىر سوزدەرىمىزدە ايتقان دا ەدىك:
«ايەل مەن انانىڭ ايىرماسى – جەر مەن كوكتەي! «ايەل» – جالپىلاما, جاداعاي ۇعىم; ولار – كوپ. «انا» – قاسيەتتى, قاستەرلى ۇعىم, – از. ايەل – الدايدى, اربايدى, ساتادى, ساتىلادى; انا – جوق!.. ەشقاشاندا!.. ولاي بولسا: «ايەلى» كوپ ەل ازادى, توزادى, جوعالادى; «اناسى» كوپ ەل – ماڭگىلىك!.. انا – دۇنيەنىڭ تىرەگى. ارزان ايەل – جەگى قۇرت» دەپ. مىنە, وسىنداعى انا – ماشا.
پوپادي گەراسيم, پوپاديا پامفيلوۆنا. بۇلار دا قۇداي سىيلاعان ادال جاندار بوپ شىقتى. ماشانى ۇيلەرىنە جاسىرىپ, وزدەرىنىڭ باستارىن باسكە تىگىپ ءجۇرىپ, ساتقىن ءشۆابريننىڭ وزبىرلىعىنان ساقتاپ قالادى...
پۋگاچەۆ ات جەككەن شانا بەرىپ, ەن-قۇلاش تون بەرىپ, ازداپ اقشا بەرىپ, پەتيا گرينەۆتى يتارشىلارى ارقىلى (ەكىنشى مارتە) شىعارتىپ سالادى. جولدا, پەتيا ءبىر بەكەتكە قونىپ شىعىپ, ەرتەسىنە ماشا مەن ساۆەليچتى ۇيىنە – اكە-شەشەسىنىڭ قاراماعىنا جىبەرەدى دە, ءوزى قازان قالاسىنا «دوپروسقا» اتتانادى.
ماشا پەتيانىڭ ۇيىنە بىردەن ءسىڭىسىپ كەتەدى.
ءار نارسەگە ءبىر سەبەپ. سەبەپسىز دە سەپتىكسىز ەشتەڭە بولمايدى. پەتيانىڭ اتا-اناسىنان رۇقسات-باتا الىپ, ماشا ادىلدىك ىزدەنۋ ءۇشىن پەتەربوردىڭ جانىنداعى تسارسكوە سەلوعا – «جازعى ساراي» – ونىڭ ءتۇبىندەگى پوشتا بەكەتىنە (قىزمەتشىلەرى پالاشا مەن ساۆەليچ ۇشەۋى) جەتىپ جايعاسقاندارىندا, اڭگىمەشىل حوزيايكا ايەلمەن باس قوسىسىپ قالادى. كەلگەن جاعداي ايان ەتىلەدى. سول ايەل ايتادى: «مەنىڭ تۋىسىم سارايدا ىستەيدى, مەن دە سارايعا ارەگىدىك بارىپ تۇرامىن, مۇمكىن مەنىڭ كومەگىم ءتيىپ قالار» دەپ. سودان, كەشكىسىن, الگى ايەل ماشانى جازعى سارايدىڭ جانىنداعى اللەياعا ەرتىپ بارىپ, ەكەۋى قىدىرىستايدى... ەرتەسىنە, تاڭ اتىسىمەن ماشا الگى اللەياعا ەشكىمگە ايتپاستان دا بىلدىرمەستەن جالعىز ءوزى كەلەدى. «ىشكى ءبىر سەزىم... قۇدىرەت شىعار يتەرمەلەگەن...» (كەيىننەن ايتىلاتىن پەتيانىڭ مىنا ءبىر سوزدەرىنىڭ استارىنا دا ءۇڭىلىپ كورىڭىزدەرشى: «ماريا يۆانوۆنا پرەدچۋۆستۆوۆالا رەشەنيە ناشەي سۋدبى; سەردتسە ەە سيلنو بيلوس ي زاميرالو»). ءبىر يت الدىنان ارپىلداپ شىعادى, ماشا شوشىنىپ قالادى. سول كەزدە, «قورىقپاڭىز, تىستەمەيدى» دەگەن جاعىمدى ءبىر داۋىس ەستىلەدى. ماشا بايقاستاپ قاراسا, انادايدا ورىندىقتا كەلىستى كەلگەن ايەل زاتى وتىر ەكەن, جاقىنداپ كەلىپ, امانداسىپ بولىپ, ورىندىقتىڭ ءبىر شەتىنە جايعاسادى. ايەل سۇرايدى: «جايشىلىقپەن ءجۇرسىز بە, بۇل جەردەن ەمەسسىز-اۋ شاماسى؟» دەپ. ماشا: «ءيا, دەرەۆنيادانمىن, زاڭ ەمەس, قايىرىمدىلىق ىزدەنىپ ءجۇرمىن» دەيدى. بار جاعدايىن ايتادى دا, قالتاسىنان پەتر گرينەۆتىڭ ەشقانداي كىناسى دە كۇناسى جوقتىعىن ھاقيقي دالەلدەپ جازعان حاتىن الىپ كورسەتەدى. حاتتى وقىپ شىققان ايەل, قايتارىپ بەرەدى. داما, كازالوس, بىلا ترونۋتا... «اح!.. تاك, ۆى جە تەپەرەشنە سيروتا... دوچكا توگو ساموگو كومەندانتا ۆ ودنوي يز كرەپوستي ورەنبۋرگسكوي گۋبەرني كاپيتانا ميرونوۆا؟ سەندىم ءسوزىڭىزگە, حاتىڭىزعا جاۋاپتى ۇزاق كۇتپەيتىن بولاسىز» دەيدى دە, ورنىنان تۇرىپ, ساراي جاقتاعى جابىق اللەياعا كىرىپ كەتەدى. («بۇل ايەلدىڭ – تاڭعى سەرۋەن قۇرىپ جۇرگەن يمپەراتريتسا ەكاتەرينا ەكىنشىنىڭ ناق ءوزى ەكەندىگىن ماشا سالدەن كەيىن عانا سارايعا كەلىپ, قابىلداۋىندا بولعانىندا ءبىر-اق بىلەدى»).
ماشا پوشتا بەكەتىنە كەلىپ, حوزيايكا ايەل اڭگىمە-سۇراقتارىن گويىتىپ, شاي دايىنداپ بولامىن دەگەنىنشە – سارايدىڭ قوس ات جەككەن كارەتاسى ەسىكتىڭ الدىنا كەلىپ توقتايدى. كامەر-لاكەي: «ماريا ميرونوۆا وسىندا ما؟ ۇلى ءمارتەبەلى يمپەراتريتسا قابىلداۋىنا كۇتىپ وتىر, تەز جينالسىن, ءوزى عانا!» دەيدى...
– گوسۋدارىنيا پودوزۆالا ەە ي سكازالا س ۋلىبكويۋ:
– يا رادا, چتو موگلا سدەرجات ۆام سۆوە سلوۆو ي يسپولنيت ۆاشۋ پروسبۋ. دەلو ۆاشە كونچەنو. يا ۋبەجدەنا ۆ نەۆيننوستي ۆاشە و جەنيحا. ۆوت پيسمو, كوتوروە سامي پوترۋديتەس وتۆەزتي ك بۋدۋششەمۋ سۆەكروۆۋ. – زنايۋ, چتو ۆى نە بوگاتى, – سكازالا ونا, – نو يا ۆ دولگۋ پەرەد دوچەريۋ كاپيتانا ميرونوۆا. نە بەسپوكويتەس و بۋدۋششەم. يا بەرۋ نا سەبيا ۋسترويت ۆاشە سوستويانيە. – وبلاسكاۆ بەدنۋيۋ سيروتۋ, گوسۋدارىنيا ەە وتپۋستيلا...
ەندى, ويلانىپ كورەلىكشى: «باسقا-باسقا, ال, تاس جەتىم, قاراۋسىز قالعان قارشاداي قىز قالاي-قايتىپ جەتەر ەدى بۇكىل رەسەيدىڭ يمپەراتريتساسىنىڭ الدىنا؟!.» ءا-ءا-ءا, جوعارىدا, «تىلسىمدىق ءبىر سىر» دەگەنىمىز وسى ەدى. قايتالاپ ايتساق, ماشا ميرونوۆا تەگىننەن-تەگىن جاراتىلا سالعان جان ەمەس-ءتى... مىنە, پۋشكيننىڭ شىعارماسىن ماشانىڭ اتىمەن – «كاپيتان قىزى» دەپ اتاۋى سوندىقتان دا. جوعارىداعى ءبىر ءسوزىمىزدى تاعى دا جانداندىرا تۇسسەك: «انا اتىنا لايىقتىلار – دۇنيەنىڭ تىرەگى دە كەپىلى.
«كاپيتانسكايا دوچكا» پوۆەسى – كوبىنەسە سول كەزدەگى حالىقتىڭ تىلىمەن جازىلعان. ابدەن جاراسىپ, ۇيلەسىپ تە ۇندەسىپ, ءارلەنىپ تۇر.
«كاپيتانسكايا دوچكا» پوۆەسى – ءبىر دەممەن وقىلىپ شىعاتىن, جانىڭدى جاۋدىرەتەتىن دە جادىراتاتىن, ىزگىلىكتىڭ بەسىگىندە تەربەتەتىن تولاعاي جىر.
پوۆەستىڭ كونتسەپتسياسى – پۋشكين ءوزى ايتىپ كەتكەن: «گاپ پۋگاچەۆتا ەمەس, گاپ جالپى نارازىلىقتا»; سونىمەن بىرگە, بۇ بەس كۇن جالعانداعى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ شارپىسۋى, سىن تارازىسىنا ءتۇسۋى, «جاقسى جانداردىڭ جاسامپازدىعى», قۇدايدىڭ سۇيگەن قۇلدارى پەتر گرينەۆ, ماشا, كۋزميچ, ۆاسيليسا ەگوروۆا, يگناتەۆ, پوپادي گەراسيم, پوپاديا اكۋلينا پامفيلوۆنا... ساۆەليچ... پالاشا... جاقسى ادامدار باردا اقىرزاماننىڭ اۋىلى ءالى الىستاۋ.
پوۆەستىڭ شىرقاۋ پافوسى – قارشاداي قىز ماشانىڭ بۇكىل رەسەي پاتشايىمىنىڭ الدىنا بارۋى, ادەپتى دە ءمادەنيەتتى, اقىلدى تىلدە سويلەسە ءبىلۋى, پاتشايىمنىڭ ىستىق ىقىلاستى جان-جۇرەك لەبىزى جانە دە پوۆەستى وقىپ وتىرعان قايبىر دە ىزگىلىكتى وقىرماننىڭ جان تەبىرەنەر تولعانىستى دا تولاعاي كۇيگە ءتۇسۋى...
اسا ءىرى تۇلعالار ادەبيەتتە جانر تاڭداپ اۋرەلەنىپ جاتپايدى, – ولار قاي جانردى السا دا (ولارعا تىلسىمنان «نە» كەلسە دە), دارەجەلەرىن (قۇداي بەرىپ قويعان) جوعارى ۇستايدى. « ۇلى» اقىن ا. س. پۋشكيننىڭ «كاپيتانسكايا دوچكا» پوۆەسى – قارا ءسوزى – ءحىح عاسىرداعى, الەم ادەبيەتىندەگى ايگىلى جازۋشىلاردىڭ پروزالىق شىعارمالارىنان ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس, حاسا ارتىق بولماسا!..
– اھ-ھ! – الەكساندر سەرگەي ۇلى پۋشكين. قۇداي سىيلاعان, – قۇدىرەتى كۇشتىنىڭ سۇيىكتى ق ۇلى. «گەني چيستوي كراسوتى!!!»
P. S. ەندى «كاپيتان قىزى» پوۆەسىنىڭ حاتقا ءتۇسىرىلۋ تاريحىنان ءبىر اۋىز ءسوز:
اۋەلدەن ايتىپ الارىمىز, پۋشكيننىڭ «پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنە» جەكە ءوزىنىڭ كوزقاراسى, توقتام پىكىرى: «نە پريۆەدي بوگ ۆيدەت رۋسسكي بۋنت, بەسسمىسلەننىي ي بەسپوششادنىي!»(«پۋشكيننىڭ سول ايتقانى 1917 جىلى ءدال كەلدى». ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. «ۆەر بانا ات». «ەلوردا» باسپاسى. استانا. 2006 ج.)
يگىلىك ايمەن,
جازۋشى, سىنشى, پۋبليتسيست