جاس مەملەكەت – قازاقستاننىڭ ەقىۇ سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى جانە ونىڭ وسى قىزمەتتەگى العاشقى قادامدارى قازىر بارلىق الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىندا. ءبىز تومەندە ولاردىڭ بىرقاتارىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
“نيۋ-يورك تايمس” گازەتىنىڭ بەتىندە بەلگىلى ديپلومات, سالانىڭ ءبىلىكتى مامانى, اقش-تىڭ قازاقستانداعى العاشقى ەلشىسى ۋيليام كورتني قازاقستاندىق توراعالىق جونىندە ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتىپ, وي ءبولىسىپتى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازاقستان – تاۋەلسىزدىك العان ءساتىنەن باستاپ ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىندا كوپتەگەن ءساتتى قادامدار جاساعان مەملەكەت. “ال ەندى قازاقستان باسقارعان جىلى ەقىۇ-نىڭ جەمىستى قىزمەت اتقارۋى – بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ونىڭ باستامالارىن قولداۋىنا تىكەلەي بايلانىستى”, دەيدى ديپلومات.
ودان ءارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساعان ول ەلىمىزدىڭ ءساتتى قادامدارىنىڭ ساپىنا يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقانىن جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جويۋدا اقش-پەن ىنتىماقتاسا ءىس-قيمىل تانىتقانىن باسا ايتىپتى. سونىمەن قاتار, جوعارى دەڭگەيدە دامىعان ەۋروپا ەلدەرىنەن جانە اقش-تان ينۆەستيتسيا تارتۋداعى قادامدارىن ءساتتى ىستەردىڭ قاتارىنا جاتقىزادى.
“قازاقستاننىڭ ءبىز قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن جارقىن ىستەرىنىڭ قاتارىنا مەن ونداعى ەتنوستار مەن دىندەردىڭ ءوزارا تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ, توزىمدىلىككە قول جەتكىزىپ وتىرعانىن دا ۇلكەن تابىس رەتىندە قوسار ەدىم”, دەيدى ۋ.كورتني. قازاقستاننىڭ باعالى رەسۋرستارىنىڭ قاتارىنا سونداي-اق ونىڭ رەسەي جانە قىتاي سەكىلدى الىپ ەلدەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا ەكەندىگىن جانە ءوزىنىڭ جاقىن كورشىلەرى – ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دە تىعىز ىنتىماقتىق ورناتا وتىرىپ, ولاردىڭ اراسىندا كوشباسشىلىققا قول جەتكىزىپ وتىرعانىن قوسىپ, وسىنىڭ ءوزى ەقىۇ-نىڭ قازاقستان ارقىلى ازيا كەڭىستىگىندەگى بەدەلىن ارتتىرا بەرەرىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز ەكەندىگىن اتاپ ءوتىپتى.
ايتۋلى ساياساتكەر الەمدىك قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىنا دا قازاقستان وزىندىك ۇلەس قوسا الاتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. ويتكەنى, دەيدى ول, بۇل سالالاردا قازاقستان – جاس تا بولسا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتىپ وتىرعان مەملەكەت. “باتىس اۋعانستان, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرىندە بەيبىت ءومىر بولعانىن قالايدى. وكىنىشكە قاراي, وسى ايماقتارداعى قاۋىپسىزدىك بۇلتى سەيىلمەي تۇر. سوندىقتان دا باتىس ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتكەنىن پايدالانىپ, وسى قيىن تۇيىندەردى شەشۋگە تىرىسۋى كەرەك. ال قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزىپ, وسى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ قاجەتتىگىن العا ۇسىنىپ وتىرعانى – قولداۋعا لايىقتى باستاما.
ۇلىبريتانيالىق “تۋركيش ۋيكلي” جۋرنالى دا لوندون قالاسىنداعى الەمدىك قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەستىڭ بريتانيالىق ساراپشىسى الەكساندر دجەكسوننىڭ ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ توراعالىعى جونىندەگى پىكىرىن جاريالاپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازياداعى بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ ءبىرى بولعان قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋگە قول جەتكىزۋى – ۇلكەن مارتەبە. مۇنداي مارتەبەگە قازاقستان ءوزىنىڭ دەربەس مەملەكەت رەتىندەگى سىندارلى سىرتقى ساياساتىمەن, ساليقالى قادامدارىمەن قول جەتكىزىپ وتىر. الەم جۇرتشىلىعى ەقىۇ-نىڭ اسكەري-ساياسي جانە ەكونوميكا-ەكولوگيالىق سەبەتتەرىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە قازاقستاننىڭ الەۋەتىن مولىنان پايدالانعاندارى ءجون. وسى قاتاردا ول پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستامالارىنىڭ ورىندى ەكەنىن كولدەنەڭ تارتادى. سونىمەن بىرگە, استانانىڭ رەسەي مەملەكەتىنىڭ ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىم-شارت جاساۋ تۋرالى ۇسىنىسىن كەڭىنەن تالقىلاۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن اتاپ وتەدى.
اۋعانستان ماسەلەسىنە توقتالعاندا ول قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن وزگە مەملەكەتتەرگە قاراعاندا بۇل پروبلەماعا ءبىرشاما جاقىن ەكەندىگىن ايتادى. ەگەر اۋعانستانداعى پروبلەمالار ول ەلدىڭ اۋماعىنان اسىپ, تاجىكستان مەن قىرعىزستانعا تارايتىن بولسا, قازاقستانعا دا تۋرا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا, الىستاعى ەۋروپالىق ەلدەرگە قاراعاندا, قازاقستان مۇنداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە اسا مۇددەلى توراعا دەپ ايتۋعا بولادى, دەيدى ول. قازاقستاننىڭ اۋعانستان شەكاراسىنىڭ بويىنداعى ەلدەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋى ونىڭ وسى ايماقتا يسلام ەكسترەميزمىنە قارسى شەپ قۇرۋىنا جانە وسى ىستە باسقالارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋىنا مول مۇمكىنشىلىك بەرە الادى دەگەن پىكىردى دە كولدەنەڭ تارتادى ساراپشى. قازاقستاننىڭ باتىس ەۋروپا ءۇشىن ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ تۇراقتى كوزى بولۋعا ۇمتىلىسى, سول ءۇشىن تۇركيا-گرۋزيا-ءازىربايجان دالىزىنە ەنۋگە تىرىسۋى دا قۇپتارلىق قادام, دەيدى ول.
كاۆكاز ەلدەرى ماسەلەلەرى تۋرالى ايتقاندا ول جاڭا توراعانىڭ وسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋگە جاساعان قادامدارىنا وڭ باعا بەرە كەلىپ, پوستكەڭەستىك ەل رەتىندە قازاقستان مۇنداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە باسقالاردان گورى الدەقايدا جاقىن ەكەنىن العا تارتادى.
ازىرلەگەن جاقسىباي سامرات.