مەكتەپ پارتاسىندا, مۇعالىم الاقانىندا جانە وقۋلىق پاراعىندا كوكتەيد ءى
تانىستاردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ ەدىم, مەكتەپتى وزات ءبىتىرگەن تۇلەك قازىر چەحياداعى امەريكاندىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالىنا وقۋعا ءتۇسىپتى. اعىلشىن ءتىلىن, كومپيۋتەردى جاقسى مەڭگەرگەن. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتپەيتىن, الەمدەگى ايتۋلى ءبىلىم وشاعىنا ءوزىنىڭ ءبىلىم قارىمىمەن قينالماي-اق ءتۇسىپ كەتىپتى. بولاشاق بيزنەس سالاسىنىڭ مامانى بولاتىن كورىنەدى. سۇيسىنەرلىك-اق ءىس. ەۋروپادان ءبىلىم الىپ كەلسە, ءبۇگىنگى ءوندىرۋ, ۇقساتۋ ەمەس, نەگىزىنەن اياق سۇرىنەر دۇكەندەر مەن مەيرامحانا سياقتى قىزمەت كورسەتۋدەن تۇراتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە باسقاشا كوزبەن قارايتىن سولار بولادى... بىراق قۇلاققا ىلىنگەننەن قيالدى جەتەكتەگەن اڭگىمەنىڭ اياعى سۇيىلدى. تانىستاردىڭ ايتۋى بويىنشا, وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, مۇمكىندىك تاۋىپ جاتسا, الگى بالانىڭ چەحيادا قالماق ويى بار ەكەن... بۇل سوزدەن سۋىقتا قالعان تورعايداي بۇرسەڭ قاققان جۇرەكتى سانا تەز دەمەپ جىبەردى. تاربيە!..
سپانديار كوبەەۆ عۇمىر كەشكەن مەڭدىعارا اۋدانىنداعى اقسۋات اۋىلىندا وسكەن, سونداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا اتاقتى ۇستازدان ءبىلىم العان كىسىلەردىڭ جاسى قازىر جەتپىستى جەلكەلەدى. وبلىس ورتالىعىندا ءوتىپ تۇراتىن مادەني شارالارعا, مەكتەپتەردەگى ۇستازدى ەسكە الۋ كەشتەرىنە, وقۋشىلارمەن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن بولاتىن كەزدەسۋلەرگە قالماي كەلىپ تۇراتىن اقساقالداردىڭ اڭگىمەسىنەن ءوزى وسكەن اۋىلعا, وقىعان ءبىلىم ۇياسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاستى بايقايمىن. ولار ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن قازبالايدى, جاقسىلاردىڭ ارتىنا قالدىرعان ءسوزى مەن ءىسىن تامسانا اڭگىمەلەيدى. ولاردىڭ اڭگىمەسىنەن سول ماڭنىڭ اڭى مەن قۇسىنا, قىراتى مەن كولىنە, اعاشى مەن شوبىنە دەيىن سىرت قالمايدى. ءوزدەرى الدەقاشان اتا بولعان ارداگەرلەر ۇستازى سپانديار كوبەەۆتى بالا كەزدەگى ادەتپەن ءالى كۇنگە “اتاي” دەپ ەسكە الىپ وتىرادى.
ارداگەرلەردىڭ وسى “اتاي” دەگەن لەبىزىنەن جەل وتىنە سالعان قۇستىڭ ۇياسىنداعى جىلىلىقتى سەزىنگەندەي بولامىن. سپەكەڭ حح عاسىر باسىنداعى الاساپىران وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدى, بالا كەزىندە ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ دە كوزىن كوردى. ەشكىم ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنان تىس تۇرا المايدى, سپەكەڭ دە كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن ريزالىعىن ايتىپ, “ورىندالعان ارمان” ەستەلىك-مەمۋارىن جازدى. ۇستازدىڭ ورىندالعان ارمانى – قازاق بالاسىنىڭ ەركىن ءبىلىم الۋىنا قول جەتكىزگەندىگى بولاتىن. الايدا قوعامدىق فورماتسيانىڭ اۋىسۋ تۇسىندا عۇمىر كەشىپ, جاقسى-جاماندى باستان وتكەرگەن ول جاڭانى قابىلداعاندا اسىرەقىزىل بولعان جوق, پاراسات تارازىسىنا سالدى, ال ەسكىگە وگەيلىك تانىتىپ, سانادان ءوشىرىپ تاستامادى. اعارتۋشى ۇستاز حالىقپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ, ۇلتىمىزدىڭ باي سالت-ءداستۇرىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ ءبارىن بويىنا سىڭىرگەن جان بولاتىن. ول 55 جىل ۇستازدىق ەتىپ, ءوزى باسقارعان اۋىل مەكتەبىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرگەندە سول كەزدەگى ساياساتقا سۋارىلعان پەداگوگيكا عىلىمى قۇلاققا قۇيعان ورىس, ەۋروپا اعارتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە تاڭىلماي, حالىقتىق پەداگوگيكانى, ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋارى ىبىراي التىنسارين سالىپ كەتكەن ادىستەمە-قۇرالداردى نەگىزگە العان بولاتىن. ول بالانىڭ بولاشاعىنا ىرگەتاس بولاتىن وتباسىلىق تاربيە مەن مەكتەپتى ءبولىپ كورگەن جوق. اۋدانداعى ەلدى مەكەندەردىڭ بالاسىن جيناعان اقسۋات مەكتەپ-ينتەرناتىندا ۇلكەننىڭ الدىن كەسپەۋ, ۇلكەنگە قارسى سويلەمەۋ, ادامگەرشىلىك, شىنايى سىيلاستىق, ءبىر اتانىڭ ۇرپاعىنداي تۋىستىق سەزىم ۇستەمدىك ەتەر ەدى. بالالار بىلىمگە قۇلشىنا ۇمتىلدى, جاڭاعا, جاقسىعا ەلىكتەي ءبىلدى. مۇعالىم ماماندىعىن تاڭداعان كوپتەگەن تۇلەكتەر ينستيتۋتتان كەيىن تۋعان اۋىلىنا ورالىپ, سپانديار اتايىمەن ءبىر مەكتەپتە قىزمەت ىستەگەنىن, ارىپتەس بولعانىن ماقتانىش ەتتى. اقسۋات مەكتەبىندە 30-50-ءشى جىلدارى ءبىلىم العان شاكىرتتەردىڭ بارلىعى دا كەيىن ەلىمىزدىڭ تاماشا ازاماتتارى بولىپ قالىپتاستى, تۋعان جەردى تۇلەتۋگە اتسالىستى.
ءوز ۇستازى التىنسارين سياقتى اتى قالىڭ قازاققا بەلگىلى سپانديار اتاي دا الدىمەن مۇعالىمگە ءۇمىت ارتتى جانە مىندەت قويدى. “مۇعالىم ءبىلىمدى, مادەنيەتتى عانا ەمەس, ءوز حالقىن سۇيەتىن, ونىڭ ءمۇددەسىمەن ءومىر سۇرەتىن ادام بولۋى كەرەك. ول تاپسىرىلعان ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن قاراۋى, ءوز ماماندىعىن, بالالاردى جاقسى كورۋى... ۇزدىكسىز ىزدەنىپ وتىرۋى ءتيىس” دەپ جازدى ول. سپانديار كوبەەۆتىڭ بۇل لەبىزى ونىڭ بۇگىنگى جاھاندانۋ ءيىرىمى يەكتەگەن, اقپاراتتار تاسقىنى جاعانى ۇرعان زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۇرپاعى ءۇشىن دە ءوشىرىلمەس حات سوزىندەي دەسە بولار.
ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جولىن وسىلاي جالعاستىرعان سپانديار قازاق دالاسىندا جالعىز ەمەس ەدى. قازاق حالقىندا اعارتۋشىلىق باعىتتى ۇستاعان, ەلدىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ءبىلىم جانە تاربيەمەن بايلانىستىرعان تۇلعالاردى تەك تاني ءتۇسۋ كەرەك. الاش ارداقتىلارى احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ەلدەس وماروۆ, ماعجان جۇماباەۆتار الماستىڭ جۇزىندەي قىلپىلداعان ۋاقىتتا كۇرەسە ءجۇرىپ, اعارتۋشىلىق جۇمىستان الىس كەتپەدى. ولاردىڭ وزدەرى وقۋلىقتار جازدى, مەكتەپتە ۇستازدىق قىزمەتتە بولدى. ال سپانديار كوبەەۆتىڭ زامانداسى, قوستاناي وڭىرىندەگى اتاقتى قاراوبا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, قازاق جانە ورىس تىلدەرىنىڭ مۇعالىمى, ادىسكەر بەكەت وتەتىلەۋوۆ حالقىمىز زيالىلارىنىڭ جاڭا لەگىن قالىپتاستىرۋ يدەياسىمەن ەرەكشەلەندى. ۇستاز, اقىن, اۋدارماشى بەكەتتەن ءبىلىم ءنارىمەن سۋسىنداعان قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ پەن كورنەكتى عالىم ومىرزاق سۇلتانعازين جانە حالقىمىزدىڭ باسقا دا ءىرى تۇلعالارى ۇستاز مۇراتىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى دە. ال وتكەن عاسىردىڭ باسىندا مەكتەپكە دەيىنگى بالا تاربيەسى جانە انا مەن بالا پروبلەمالارى تۋرالى قۇندى ەڭبەكتەر جازعان ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرى بۇگىن دە ماڭىزىن جويعان جوق. اتتەگەن-اي, ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنساريننەن باستاپ, ونىڭ ءىزى مەن ءىسىن جالعاستىرعان وسىلاردىڭ بارلىعى دا كوپ جىلدار بويى ءبىزدىڭ مۇعالىمدەردىڭ ادىستەمەلەرىنەن كورىنبەي, ورىس اعارتۋشىلارىنىڭ كولەڭكەسىنەن اسپادى. قازىر دە اسا قويعان جوق. “جاس شىبىقتى قالاي يسەڭ, سولاي وسەدى” دەيدى حالىقتىق پەداگوگيكا. دالانىڭ داناسى مەن باتىرىن, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, ونەرىن, بابالار سالتىن قازاننىڭ كوبىگىندەي عانا بەتىنەن قالقىپ بىلەتىن ۇرپاقتى جاتباۋىر دەمەي نە دەرسىڭ. وسى كەمشىلىكتىڭ ورنىن وشاقتىڭ بۇتىنداي ورنىقتى تۇراتىن ۇشتىك – مەكتەپ پەن مۇعالىم, وقۋلىق تولتىرماسا, بولاشاق كىمدىكى بولماق؟
وقۋلىق دەمەكشى, ۇلتتىق يدەيا, قازاقستاندىق مازمۇن (كومپونەنت) مەكتەپ وقۋلىقتارى ماتەريالدارىنان ءالى تولىق ورىن العان جوق. ورتا مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپتارىنا ارنالعان “رۋسسكي يازىك”, “ليتەراتۋرنىە چتەنيە” جانە “ماتەماتيكا” وقۋلىقتارى ءسوزىمىزدىڭ بۇلتارتپاس دالەلى. قانداي وقۋلىقتىڭ بولسىن مۇقاباسىنا تۋعان جەر تۋرالى, جالپى وقۋلىق ەرەكشەلىگىنە قاراي قازاقستاندىق مازمۇنمەن بەرىلگەن سۋرەتتەر بالا كوڭىلىنە نۇر سەبەلەمەس پە؟ الايدا, ءبىز پاراقتاعان وسى وقۋلىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ سىرتقى مۇقاباسىنداعى بەيتاراپ سۋرەتتەر وقۋشىعا تۋعان ەلى تۋرالى ەشقانداي اقپارات بەرە المايدى. ال 3- سىنىپقا ارنالعان “رۋسسكي يازىك” وقۋلىعىندا 74 ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەت بەرىلگەن, سونىڭ 13-ءى عانا قازاقستاندىق مازمۇنعا يە, 4-سىنىپقا ارنالعان وسى وقۋلىقتاعى 58 سۋرەتتىڭ 2-ءى عانا شاكىرتتەرگە ەلىمىز تۋرالى مالىمەت بەرە الادى. 3-سىنىپتىڭ “رۋسسكي يازىك” وقۋلىعىنداعى 420 سويلەمنىڭ 40-دا عانا قازاقشا كىسى, جەر اتتارى, حالىقتىق ءداستۇر-سالت تۇرلەرى كەزدەسەدى جانە بالا ۇعىمىنا بەيىمدەپ بەرىلگەن قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن ەرتەگى, جۇمباق, ماقالدار جوققا ءتان دەسە بولادى. ءتورتىنشى سىنىپتىڭ وقۋلىعىنداعى 424 سويلەمنىڭ 28-دە ەلىمىزدىڭ تابيعاتى, جانۋارلار الەمى, بەلگىلى تۇلعالار تۋرالى جانە گەوگرافيالىق اتاۋلار كەزدەسەدى. ورىس ءتىلىن ۇيرەتەتىن وسى وقۋلىققا قازاقستاندىق جازۋشىلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ دا بالالارعا ارناپ جازعان شىعارمالارى ەنگىزىلمەگەن.
ءتورتىنشى سىنىپتىڭ “ليتەراتۋرنىە چتەنيە” وقۋلىعىندا بەرىلگەن شىعارمالار ۇزىندىلەرىنىڭ 67 پايىزى ورىس, 19 پايىزى قازاق جانە 14 پايىزى شەت ەل ادەبيەتىنەن الىنعان. ال ءتورتىنشى سىنىپتىڭ “ماتەماتيكا” وقۋلىعىنداعى 570 سويلەمنىڭ تەك 22-سىندە عانا رەسپۋبليكا تابيعاتى, جانۋارلارى, گەوگرافيالىق اتاۋلار مەن ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە تۋرالى ايتىلادى. ال ءۇشىنشى سىنىپ وقۋشىلارى وسى پاننەن جىل بويىنا 504 سويلەمگە قۇرىلعان ەسەپ شىعارسا, سونىڭ 19-دا عانا قازاقشا كىسى اتتارى مەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردى جانە تەڭگەنى وقي الادى ەكەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى دا كوزى قاراقتى وقىرمانعا بەلگىلى بولار دەپ ويلايمىن. قازاقستاندىق مازمۇننان ماقۇرىم مۇنداي وقۋلىقتاردى وقىپ وسكەن بالادان بولاشاق رۋحاني جان بايلىعى مول, ءوي-ءورىسى كەڭ, ۇستانىمى بەرىك ازاماتتى قالاي ىزدەرمىز؟ قاي تىلدەگى وقۋلىق بولسىن ونداعى بەرىلگەن جاتتىعۋلار, ۇزىندىلەر قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنان الىنۋى كەرەك.
ءبىلىم قازىعى باستاۋىش سىنىپتاردا قاعىلادى. سوندىقتان تۋعان ەل, وسكەن جەر, وتان, حالقىمىزدىڭ تاريحى, ونەرى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى تۋرالى ماتەريالدار دا بالا ساناسىنا باستاۋىش سىنىپتان باستاپ ءسىڭىرىلۋى قاجەت. مۇعالىم ساباق ءتۇسىندىرگەندە تۋعان ولكە تۋرالى ماتەريالداردى پايدالانعانى قۇبا قۇپ. مىسالى, قوستانايدا جىل سايىن مول استىق جينالادى. ماتەماتيكا ءپانىن وقىعاندا وقۋشىلار ءار اۋداننىڭ قانشا جەرگە ەگىن ەككەنى, ودان قانشا استىق جيناعانىن, ەگىن ەگۋمەن قانشا شارۋاشىلىق اينالىساتىنى, وعان قانشا تەحنيكا قاتىساتىنى تۋرالى سانداردى مىسال رەتىندە الۋعا ابدەن بولار ەدى. قوستانايدىڭ داڭقى الىسقا كەتكەن التىن استىعى, جانۋارلار, وسىمدىكتەر الەمى, وزەن, كولدەرى تۋرالى اقپاراتتاردى ساباققا ۇيلەستىرە ايتۋ مۇعالىمنىڭ پارىزى دەسەك, ارتىق بولمايدى. ويتكەنى, اقپارات تاسقىنى اسقىنعان زاماندا بالالار ەلىمىز تۋرالى الا-قۇلا ءبىلسە, ەرتەڭ سول ەلدى سۇيەتىن پاتريوت قايدان شىقسىن؟ حالقىمىز مۇنى “تانىماسىن سىيلاماس” دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن تۇجىرعان.
ءبىزدىڭ انالارىمىز تۋعان جەرگە, ەلگە دەگەن ماحابباتتى ءسابي جۇرەگىنە “بەسىك جىرىمەن” ءسىڭىردى. جات جۇرتتان ۇلى دالانى اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ, تىلەرسەكتەن ساز كەشىپ ءجۇرىپ قورعاپ, ۇرپاعىنا اماناتقا قالدىرعان باتىر بابالارىمىز اسپاننان تۇسپەگەن, انادان تۋىپ, “بەسىك جىرىنا” ەلتىپ وسكەن بولاتىن. “بەسىك جىرى” ايتىلمايتىن زاماندا بالانىڭ بويىنا پاتريوتيزمنىڭ ءدانىن ەگۋ بالاباقشا مەن مەكتەپتىڭ ەنشىسىندە قالدى.
“پاتريوتيزم” ءسوزى مەرەكەلەردە تىم اسقاق ەستىلىپ جاتادى. ال وسى سەزىمدى جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا قالىپتاستىرۋ وڭاي ءىس ەمەس, ول ينەمەن قۇدىق قازعانداي مۇعالىمنىڭ كۇندەلىكتى ءار ساباعىندا ساناعا سىڭىرىلەدى.
ريمما بەكتۇرعانوۆا, قوستاناي پەداگوگيكا كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.