تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى كورنەكتى عالىم, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى احمەت-زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ تۇركى مادەنيەتى مەن تاريحىن زەرتتەۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن 2010 جىلدى – “احمەت-زاكي ءۋاليدي توعان جىلى” دەپ جاريالاعان-دى. الماتىدا تۇركسوي – تۇركىتىلدەس ەلدەر مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ تۇراقتى كەڭەسى, قر ۇلتتىق كىتاپحاناسى جانە الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن “تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى احمەت زاكي ءۋاليدي توعان زەرتتەۋلەرىندە” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتىپ, وعان وتاندىق بەلگىلى تاريحشى عالىمدار, باشقۇرتستاندىق زەرتتەۋشىلەر مەن تۇركيادان ارنايى كەلگەن عالىمنىڭ بالاسى سۇبەدەي توعان قاتىسىپ, عالىمنىڭ قايراتكەرلىك, عىلىمي قىزمەتى مەن مۇرالارى كەڭىنەن ءسوز بولدى.
تۇركسوي جاريالاعان توعان جىلى
القالى جيىننىڭ ماقساتىنا توقتالعان تۇركسوي-داعى ەلىمىزدىڭ وكىلى اسقار تۇرعانباەۆ الدىمەن جينالعانداردى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ حالىقارالىق دارەجەدە تويلاۋعا قول جەتكىزۋىمىزدى بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ جەڭىسى رەتىندە اتاپ ءوتتى.
– بيىل توعان جىلى دەپ جاريالاۋىمىز, بىرىنشىدەن تۋعانىنا بيىل 120 جىل تولسا, ەكىنشىدەن تۇركى ءدۇنياسىنا ۇلكەن قىزمەت جاساپ, ەڭبەك سىڭىرگەن ورتاق تۇلعا. ۇشىنشىدەن, تاريحقا, مادەنيەتكە قاتىستى ەڭبەك جازىپ, دۇنيە جۇزىنە تانىلعان عالىم. سوندىقتان دا بيىل ول كىسىنىڭ مەرەيتويىن تۋعان توپىراعى باشقۇرتستاننان باسقا دا تۇركى ەلدەرىندە اتاپ ءوتۋ كوزدەلۋدە. الماتىداعى وسى جيىن توعاننىڭ تۋعان جەرىنەن سىرتتا ءوتىپ جاتقان تۇڭعىش باسقوسۋ”, – دەي كەلە ول عالىمنىڭ جەكە مۇراعاتىنان ونشاقتى كىتاپتى ۇلتتىق كىتاپحاناعا تارتۋ ەتتى.
سونداي-اق, ول تۇركسوي-دا قازاقستان توراعالىق ەتەتىن ەكى جىل ىشىندە كوپ جۇمىس اتقارىلعانىن, سونىڭ ءبىرى وتكەن جىلى ىستامبۇلدا تۇركى حالىقتارى اۋدارماشىلارىنىڭ سيمپوزيۋمى ءوتىپ, وندا تۇركى حالىقتارى ءبىر بىرىنەن اۋدارما جاساۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەنىن, سوعان وراي جاقىندا ءازىربايجاندا “تۇركسوي” اۋدارما سەرياسى” تسيكلىمەن وزبەكتەن ءازىربايجان, ءتۇركىمەننەن ءازىربايجان تىلىنە اۋدارىلىپ كىتاپتار شىققانىن, سونداي-اق احمەت-زاكي ءۋاليديدىڭ ەڭبەكتەرى دە بيىل بىرقاتار تۇركى تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىق كورەتىنىنەن حاباردار ەتتى.
باشقۇرت-قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرعىسى كەلگەن...
جالپى, احمەت-زاكي ءۋاليديدىڭ قىزمەتىن بەلگىلى تاريحشى عالىم مامبەت قويگەلدى ەكى باعىتقا: عىلىمي مۇرالارى مەن ساياسي, قوعامدىق قىزمەتى دەپ ءبولىپ قاراۋعا بولادى دەگەندى العا تارتادى. بۇل جەردە قازاق ءۇشىن وتە قىمبات جاعداي, 1917 جىلعى الاساپىران, ودان كەيىنگى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر, اسىرەسە, 20-شى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى اۋىر كەزەڭ, ياعني حالقىمىزدى, جەرىمىزدى, ەلدىگىمىزدى قالاي ساقتاپ قالامىز دەگەن اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەكى قايراتكەر – ءا.بوكەيحان مەن ا.ءۋاليدي ءوزارا كەلىسىپ, 1917 جىلى قىركۇيەكتە ۋفادا كەزدەسەدى. ءبىر جاعىندا ءا. بوكەيحان باستاعان الاش وردا ۇكىمەتى, ەكىنشى جاعىندا احمەت-زاكي ءۋاليدي باستاعان باشقۇرتستاننىڭ باسشىلارى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ورىنبوردى استانا ەتۋگە ۇيعارىپ, باشقۇرت-قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. وكىنىشكە وراي, بۇل شەشىم ىسكە اسپايدى. وعان قىزىل اسكەر مۇمكىندىك بەرمەيدى, كەڭەستىك بيلىك ەكى حالىقتىڭ بىرىگۋىنەن قاتتى قورىققان. سوعان قاراماستان, احمەت-زاكي ءۋاليديدىڭ ەستەلىكتەرىن وقىساڭىز, ءبىر عاجاپ وزەك بار – ول قازاق زيالىلارىمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. قازاق قايراتكەرلەرى جايىندا جىلىلىقپەن, اسا قۇرمەتپەن, ىقىلاسپەن ايتقان. بۇدان سول كەزدەرى قازاق-باشقۇرت اراسىنداعى قاتىناستىڭ ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس,- دەيدى پروفەسسور م.قويگەلدى.
احمەت-زاكي ءۋاليدي توعان كىم؟
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پروفەسسور, مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى توعان 1890 جىلى ۋفا گۋبەرنياسىنىڭ يلچيك-تەمىر گۋبەرنياسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1908-1912 جىلى “كاسيميا” مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ, سوندا اراب جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرەدى. 1935 جىلى ۆەنا ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان سوڭ, “تۇرىك جانە تاتار تاريحى” اتتى تۇڭعىش كولەمدى زەرتتەۋى 1912 جىلى قازاندا جارىق كورەدى. بۇقارا مەن فەرعاناعا جاسالعان ارحەوگرافيكالىق ەكسپەديتسياعا قاتىسقان توعان 1915 جىلى رەسەي دۋماسىنىڭ مۇسىلماندىق فراكتسياسىندا ساياسي قىزمەتىن باستايدى. ءتوڭكەرىستەن كەيىن ءبىرجولاتا كۇرەس جولىنا تۇسەدى. كەيىنىرەك تۇركىمەنستان, يران, ءتۇركيا جانە گەرمانياعا ەميگراتسياعا كەتەدى. ىستامبۇل, بونن, گەتتينگەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرەدى. بەرتىن كەلە ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى يسلام زەرتتەۋلەرى ينستيتۋتىن باسقارعان وعان 1970 جىلى تۇرىك جەرىنەن توپىراق بۇيىرعان.
جيىنعا ارنايى كەلگەن سول اسىلدىڭ تۇياعى, ۇلى سۇبەدەي مىرزا اكەسى جايلى اڭگىمەلەدى. ول كىسىنىڭ ەستەلىكتەرىن وقىعاندا قازاقتار جايىندا كوپ ايتىلعانىن, اسىرەسە مۇستافا شوقاي, ءا.ءبوكەيحان, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى ازاماتتار ەرەكشە ورىن العانىن اسقان ىقىلاسپەن جەتكىزدى.
قازاققا ورتاق تۇلعا
جيىنعا قاتىسىپ ءسوز سويلەگەن كورنەكتى اقىن مۇحتار شاحانوۆ: “توعان ءتارىزدى تۇلعالار بولماعاندا, تۇركىنىڭ سالماعى السىزدەۋ بولار ەدى” دەسە, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ساتتار ءماجيتوۆ مۇستافا شوقاي مەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ احمەت-زاكي ءۋاليدي توعانمەن كەزدەسۋىنە نازار اۋداردى. ال مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات كاريموۆ “احمەت-زاكي ءۋاليدي تۇرىك الەمىنىڭ قايراتكەرى” اتتى بايانداماسىندا ءۋاليديدى باشقۇرت, تاتار, قازاق, وزبەك حالقى ءوز ۇلدارى سانايتىنىن, دەمەك ول تۇركى ەلىنىڭ قايراتكەرى ەكەنىن, بىراق ونىڭ تاعدىرى وتە قيىن بولعانىن, زاماننىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزىندە ءوز پىكىرىنە اۋەلى توقتاي الماعانىن, بىراق ءار ۋاقىتتا دا ول تۇركى حالقىنىڭ ۇلى ەكەنىن ۇمىتپاعانىن, ونىڭ ءبىلىمى, جاساعان قايراتكەرلىك ءىسى شوقاي, رىسقۇلوۆ, يسحاكيدىڭ دەڭگەيىندە ەكەندىگىن, ال بيىلعى جىلدى “توعان جىلى” دەپ جاريالاۋ سوعان دالەل ەكەنىن باسا ايتتى.
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلنار حۋجاحمەتوۆا عالىمنىڭ باشقۇرتستاندا جارىق كورگەن ادەبي شىعارمالارىنا شولۋ جاساي كەلە, توعاننىڭ ساياسي قايراتكەرلىگى مەن ۋاقىت كەزەڭدەرىنە توقتالعان كەز كەلگەن تاريحشى ودان اتتاپ وتە المايتىنىن ەسكە سالدى. سونداي-اق, “ۋفا-تسەنتر” گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى اينۇر حۋجاحمەتوۆ “قازىرگى باشقۇرت پروزاسىنداعى كومپوزيتسيا مەن سيۋجەت ماسەلەلەرى”, ال “اقەدىل” باشقۇرت مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ازامات رىسكەلدين توعاننىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالا كەلىپ, عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ تولىق جيناعىن قازاق, باشقۇرت, تۇرىك تىلدەرىندە شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى.
جيىن سوڭىندا تۇركىتانۋشى, قىتايتانۋشى عالىم مۋنير ەرزين: “توعاننىڭ دا, احمەتجان ۇلىنىڭ دا, مەرسەيىت سۇلتانعاليەۆتىڭ دا بىزگە قالدىرىپ كەتكەن ەڭ ماڭىزدى مۇراسى – ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنا ادالدىعى. ولار لەنيننىڭ قيتۇرقى ساياساتىن ءتۇسىنىپ “رەسەيدەگى وقيعالار قوعامدىق دامۋدىڭ زاڭدىلىعىنا قاراعاندا, كەزدەيسوق وقيعالار بولدى” دەگەندى ايتقان. ول ءماسكەۋدىڭ تاتار, باشقۇرت اۆتونوميالى رەسپۋبليكالارىنا شەكتەۋ قويۋىنا بايلانىستى, ولارمەن قارىم-قاتىناسىن ءۇزىلدى-كەسىلدى ءۇزىپ, ءتۇركىستانعا كەلەدى. مۇندا ونى ءتۇركىستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق ءبىرلەستىگى ۇيىمىنا توراعا ەتىپ سايلايدى. توراعا كەزىندە ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى سوۆەتتىڭ شاپقىنشىلىعىنا قارسى قارۋلى كۇشتەر ۇيىمداستىرادى”, دەي كەلە, احمەت-زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ “توعان” نىسپىسىن دۇرىس جازۋ كەرەكتىگىن, “توعان” ەمەس, “تۋعان” دەپ جازىلسا, ويتكەنى, ول بارشا تۇركىنى ءوزىنىڭ تۋعانىنداي باۋىر كورگەن دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
ءيا, بىزدەر تۋىس ەلمىز. ەندەشە, احمەت-زاكي ءۋاليدي باستاپ مۇرا ەتىپ قالدىرىپ كەتكەن ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقىلاس, ءوزارا جىلىلىق, قولداۋشىلىق ءداستۇردى ساقتاپ, ودان ءارى جالعاستىرۋىمىز كەرەك.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.