بۇرىنعى وداق ەلدەرىندە ادامي قاسيەتتەر, جاۋىنگەر تاپقىرلىعى مەنوجەتتىگى, پاتريوتتىق رۋح جانە ۇشقىر سوز تىركەستەرىمەن ەستە قالعانكارتينا. ەكراننان قىرىق جىل بويى تۇسپەي كەلە جاتقان فيلم 1969جىلدىڭ مامىر-قىركۇيەك ايلارىندا تۇركىمەنستاننىڭ بايراماليقالاسى ماڭىندا تۇسىرىلگەن. سول جىلى, سول ارادا جاۋىنگەرلىك بورىشىنوتەگەن قاندىاعاش ستانساسىنداعى قازىرگى «شاپاعات» جمم (بۇرىنعىتەمىر جول) اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى, «قازاق كسر-نە ەڭبەگى سىڭگەندارىگەر», كسرو «دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنىڭ ۇزدىگى»,
بۇرىنعى وداق ەلدەرىندە ادامي قاسيەتتەر, جاۋىنگەر تاپقىرلىعى مەنوجەتتىگى, پاتريوتتىق رۋح جانە ۇشقىر سوز تىركەستەرىمەن ەستە قالعانكارتينا. ەكراننان قىرىق جىل بويى تۇسپەي كەلە جاتقان فيلم 1969جىلدىڭ مامىر-قىركۇيەك ايلارىندا تۇركىمەنستاننىڭ بايراماليقالاسى ماڭىندا تۇسىرىلگەن. سول جىلى, سول ارادا جاۋىنگەرلىك بورىشىنوتەگەن قاندىاعاش ستانساسىنداعى قازىرگى «شاپاعات» جمم (بۇرىنعىتەمىر جول) اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى, «قازاق كسر-نە ەڭبەگى سىڭگەندارىگەر», كسرو «دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنىڭ ۇزدىگى», «قۇرمەتتى تەمىرجولشى»امانجول قاجى اداەۆ كارتينانىڭ قۇندى مۇراعا اينالۋىنا قولقابىسجاساعان ازاماتتىڭ بىرى.
– قاجى اعا, 1969 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا لەنينگرادتاعى كينو ۇيىندەكارتينا قويۋشىلارى مەن باسشىلارعا ارنالىپ, فيلمنىڭ شەكتەۋلىپرەمەراسى وتىپتى. بىر داۋىردىڭ بەلگىسىنە اينالعان تۋىندىنىڭ ومىرگەكەلۋىنە قالاي كۋاگەر بولعان ەدىڭىز؟
– تاعدىر مەنى كەيىنگىلەرگە ايتا جۇرەر ايتۋلى وقيعاعا كۋا بولسىن دەگەن شىعار. بۇل قىزمەتكە نەگىز بولعان مىنا جايت. ارميادا اسكەري دارىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى 1968 جىلدىڭ باسىندا وداقتىق جوعارعى كەڭەس ازاماتتىق دارىگەرلەردى شاقىرتۋ تۋرالى قاۋلى شىعاردى. سول جىلى اقتوبە مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىن جانە سونداعى اسكەري كافەدرانى تامامداعام. تەمىر اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا حيرۋرگ قىزمەتىندە جۇرگەندە قىركۇيەكتە ازاماتتىق مىندەتىمدى وتەۋگە شاقىرىلدىم. ءدام-تۇز قىزىل تۋلى تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنە قاراستى تۇركىمەنستاننىڭ بايرامالي قالاسىنداعى №54184 راكەتالىق بريگاداسىنان بۇيىردى. سونداعى ءۇشىنشى ديۆيزيونعا دارىگەر بولىپ تاعايىندالدىم. بريگاداداعى ءۇش ديۆيزيون جىلدا الما-كەزەك استراحان وبلىسىنداعى «كاپۋستين يار» پوليگونىنداعى جاتتىعۋلارعا قاتىساتىن. سول ارادان جىبەرىلگەن راكەتالاردى اقتوبەنىڭ مۇعالجار اۋدانىنداعى «ەمبا-5» اۋەگە قارسى ستراتەگيالىق ءبولىمى اتىپ تۇسىرەتىن.
– ورتالىقتان كەلگەن ارتىستەر مەن شولدەگى اسكەريلەردىڭ اراسىنداقاتىناس قالاي قالىپتاستى؟ ەركىندىكتى ۇناتاتىن ولارمەن ار قادامىبۇيرىقپەن قاداعالاناتىن سىزدەردى نە بايلانىستىردى؟
– ستسەناري بويىنشا وقيعا ءشولدى وڭىردە ءوتۋى كەرەك, سوعان وراي بايرامالي ايماعى تاڭدالعان. سوندىقتان ءبىزدى تابىستىرعان قۇم ساحاراسى. نەگىزى, ءتۇركىمەنستان جەرىنىڭ 80%-ى قاراقۇم ءشولى. ءارى بايرامالي ماڭىندا حاۋىزحان اتتى جاساندى تەڭىز بار. وندا بالىق وسىرىلەدى, ونى اۋلايتىن كەمە – ۆەرەششاگيننىڭ «جارىلاتىن» باركاسى. تەڭىز جاعاسىنداعى ەپيزودتاعى تسيستەرنا مەن تەمىر جول ۆاگونىنىڭ ماكەتى – ءبىزدىڭ ساپەرلار جاساعان «تۋىندىلار». ياعني اسكەري ءبولىم ءفيلمىنىڭ تۇسىرىلۋىنە كوپ جاردەم بەردى.
ارتىستەردىڭ ءبىرسىپىراسى اسكەري ءبولىمنىڭ ەكى قاباتتى, وفيتسەرلەرگە ارنالعان قوناقۇيىنە ورنالاستى. بريگادا كومانديرى, پولكوۆنيك لەبەدەۆتىڭ نۇسقاۋىمەن ءبىزدىڭ مەديتسينالىق ءبولىم ارتىستەرگە دارىگەرلىك كومەك كورسەتۋگە مىندەتتەلدى, سودان شاقىرتۋ بويىنشا ءجيى بارىپ تۇردىق. ويتكەنى, ساۋىق-سايراندى ۇناتاتىن كاسىپ يەلەرى كوبىنە شۋ شىعارىپ, «قىزۋ» جۇرەتىن. ءبىزدى شاقىرۋ سەبەپتەرى دە كوبىنە ىشىمدىك سالدارىمەن بايلانىستى بولاتىن. كومەك كورسەتۋ دارىگەرلىك مىندەت بولعان سوڭ امالسىزدان باراتىنبىز.
– دەمەك, قان قىسىمدارى مەن جۇرەك سوعىستارىن رەتكە كەلتىرە جۇرىپتۋىندىنىڭ تاماشا شىعۋىنا ۇلەس قوستىم دەپ سانايسىز با؟
– بىردە مەنىڭ كەزەكشىلىگىمدە سونداي شاقىرتۋ ءتۇستى. ادەتتەگىدەي, بەيباستاقتىقپەن بايلانىستى شىعار دەپ ويلاعانمىن. كوناقۇيگە كىرىپ كەلگەندە ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەدىم, اينالانىڭ ءبارى مۇنتازداي تازا, جيناستىرىلعان. شاقىرۋ سەبەبى, ۆەرەششاگيننىڭ ايەلى ناستاسيا رولىندەگى رايسا كۋركينا سىرقاتتانىپ قالىپتى. وعان جاردەم كورسەتىپ دالىزگە شىقسام, قارسى بولمەدەن سۇڭعاق بويلى كىسى شىعىپ, بولمەسىنە شاقىرىپ, ءوزىن ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى ۆلاديمير موتىل دەپ تانىستىردى. دارىگەرلەردىڭ كورسەتىپ جاتقان قىزمەتىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, شەكسىز العىسىن ايتتى.
– سۋحوۆ, سايد, ابدۋللا, ۆەرەششاگين, پەترۋحا سياقتى باستى رولدەردەوينايتىندار كۇندەلىكتى ومىردە قانداي ادامدار ەدى؟ تۇسىرىلىمگەارتىستەرمەن قاتار جۇرگەن جاۋىنگەرلەر شاقىرىلدى ما؟
– دارىگەرلىك كەزەكشىلىك كەزىندە فيلم اتاقتىلارىنان كەزدەستىرگەنىم جاڭاعى ايتقان ادامدار عانا. ءار شاقىرعان سايىن قوناقۇي فويەسىندەگى تاقتاداعى كۇندەلىكتى ءفيلمنىڭ ستسەناريىنە كوز تاستاماي وتكەن ەمەسپىن. وندا كەزەكتى تۇسىرىلىمدەگى ەپيزودتا كىمدەر وينايتىنى, قانداي اتتارمەن ء(تۇرى-ءتۇسى كورسەتىلگەن) قانداي تريۋكتەر قويىلاتىنى تۋرالى ناقتى حابارلاندىرۋ ىلىنەتىن. فيلم الاڭىنا بارۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىزدە بولعان جوق. ستۋديا كوبىنە حاۋزحان جاعاسى مەن سول ايماقتاعى سۇلتان سانجار كەسەنەسى ماڭى جانە باسقا دا تاريحي ورىنداردا جۇمىس ىستەدى.
ابدۋللانىڭ ايەلدەرى رولىنە ءبولىم جاۋىنگەرلەرى دە قاتىستى. بۇل كورىنىس سۋحوۆتىڭ سوڭىنا ەرگەن, پارەنجى جامىلعان ايەلدەردىڭ اياقتارىنان بىلىنەدى: باستاپقى ءۇش-تورتەۋىنەن كەيىنگىلەرى ەر ادامدار. سەبەبى, ىستىعىنا جۇمىرتقا پىسەتىن قۇمدا جانە تسيستەرنا ىشىندەگى قاپىرىققا ەر ادامداردىڭ عانا توزە الاتىنى بەلگىلى.
شىنىن ايتقاندا, شالا ماس جۇرەتىن ارتىستەر جاقسى كارتينا شىعارادى دەپ ويلاعان ەمەسپىز, سوندىقتان ولاردىڭ ىسىنە اسا كوڭىل بولە قويعان جوقپىز.
ارتىستەر كەتكەننەن كەيىن ءبىر جىل بويى كارتينادان ەش دەرەك بولمادى. «ە, جۇرگەن تۇرلەرى اناداي, ولاردان نە شىعار» دەپ جاۋىپ قويعانبىز. 1970 جىلعى قىركۇيەكتىڭ ورتاسىندا اسكەري مىندەتىمنىڭ مەرزىمى اياقتالىپ, ەرتەسىنە بالا-شاعاممەن اشحاباد-موسكۆا پويىزىمەن ەلگە جۇرمەكشى بولىپ, جينالىپ جاتقانبىز. كەشكىسىن باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتىندە «اسكەري بولىمدەگىلەر قۇرمەتىنە العاش رەت «بەلوە سولنتسە پۋستىني» ءفيلمى كورسەتىلەدى» دەگەن افيشانى كوردىم. ارتىستەردىڭ تالاي قىزىقتارىن كارتينادان بۇرىن تاماشالاعاندىقتان كينوعا بارۋعا سونشالىقتى ىقىلاس بولعان جوق. دەگەنمەن, جاۋىنگەرلىك ءومىردىڭ سوڭعى كۇنىن كوپشىلىك ورتاسىندا وتكىزگەندى ءجون سانادىم.
…كينوزالدان جالعىز مەن ەمەس, بۇكىل ءبولىم جاۋىنگەرلەرى جەلپىنىپ شىقتى. تۋىندىنىڭ جارىققا شىعۋىنا قول ۇشى تيگەن مەن سەكىلدىلەر بار, تىكەلەي قاتىسقاندار بار, «ايگىلى بولدىڭ, اتاعىڭ شىقتى» دەپ ءبىرىن-ءبىرى قۇتتىقتاپ, قۇشاقتاسىپ جاتتى. نە كەرەك, قويىلىم بارىمىزگە قاتتى ۇنادى, سونداعى قۋانىش ارتىستەردىڭ كىربىڭدى قىلىقتارىن تۇگەل شايىپ كەتتى.
– تۇسىرىلىمىنىڭ كۋاسى بولعان فيلم قىرىق جىلدان كەيىن قالاي قابىلدانادى ەكەن؟ اسكەردە, 1970 جىلى قولىڭىز جەتكەن, ۆ.لەنيننىڭ 100 جىلدىعىنا وراي بەرىلگەن «زا ۆوينسكۋيۋ دوبلەست» مەدالىن فيلمگە سىڭگەن ەڭبەگىڭىزدىڭ باعاسى دەۋگە بولا ما؟
– فيلم تۇسىرىلگەن تۇستار اسكەري جاتتىعۋلاردا تالاي رەت اياق باسقان جەرلەر. جاستىعىمنىڭ كۋاسى – بۇل ءفيلمدى بالالارىم مەن نەمەرەلەرىم دە جاقسى كورەدى.
ال, سوڭعى سۇراققا كەلەر بولساق, ادەتتە ءشولدى ايماقتا ۋلى جاندىك, جىلان اتاۋلى كوپ بولادى. ءارى سول اراعا ءتان لەيشمانيوز اۋرۋىن تۋدىراتىن ماسا ءتۇرى بار, شاققاننان كەيىن تەرىدە تارىنىڭ كولەمىندەي اق تۇيىرشىك پايدا بولادى. وعان ىلە-شالا ەم جۇرگىزبەسە كولەمى الاقانداي جارالارعا اينالىپ, جىگىتتەر جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىنە جاراماي قالادى. سوعان ول جەردە پايدالانباعان ەم ءتۇرىن جاساپ, كوپ جىگىتتەردى قاتارعا قايتا قوستىم. مەديتسينالىق-سانيتارلىق شاعىن بولىمدە بۇرىن ىستەلمەگەن امبۋلاتورلىق-حيرۋرگيالىق وپەراتسيالاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن جاسادىم. وفيتسەرلەر قالاشىعىنداعى كارى-جاس, بالا-شاعادان دا كومەگىمدى اياعان جوقپىن. وعان قوسا جاۋىنگەرلەر اراسىنداعى ناۋقاستارىن انىقتاپ, گوسپيتالعا ۋاقىتىندا جەتكىزۋ, اسكەري جاتتىعۋلارداعى كەزدەيسوق جاعدايلارداعى ساپالى كومەگىم ءبولىم باسشىلارىنىڭ نازارىندا بولسا كەرەك, دارىگەرلەر اراسىنان «زا ۆوينسكۋيۋ دوبلەست» مەدالى (سول كەزدە جوعارعى ماراپاتتاردىڭ ءبىرى) ماعان بۇيىردى. ەڭبەگىمە بەرىلگەن جانە ءبىر جوعارى باعا: اسكەرگە تۇراقتى قالۋعا ۇسىنىس ءتۇستى. بىراق ۇيدەگى التى بالانىڭ ۇلكەنى, ءارى اۋىلداعى قارت اكە-شەشەگە سۇيەۋ قاجەت بولعاندىقتان ەلگە ورالعان دۇرىس بولار دەپ شەشتىم.
ءار ازامات ومىرىندەگى ايتۋلى تۇستاردىڭ ءبىرى اسكەردەگى قىزمەت جىلدارى. «بەلوە سولنتسە پۋستىني» ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمى مەن ءۇشىن ول كەزەڭدى ءتىپتى ۇمىتىلماس ەتتى.
دەرەكتەر مەن دايەكتەر:
پ. ۆەرەششاگين رەسەيدە كەدەن قىزمەتىنىڭ پاتريوتىنا اينالدى. قورعان مەن دونەتسك قالالارىنداعى كەدەن بولىمدەرى جانىندا وعان قويىلعان ەسكەرتكىشتەر بار. عارىشكەر ا.لەونوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كارتينا ساتتىلىك اكەلەدى, كەڭەس جانە رەسەيلىك عارىشكەرلەر ءار ساپار الدىندا تاماشالاۋدى بۇلجىماس ەرەجەلەرىنە ەنگىزگەن. فيلم ديسكىسى حالىقارالىق عارىش ستانساسىنىڭ بورتىندا دا بار كورىنەدى. كارتينا 1998 جىلى رەسەي مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى.* * *كارتينانىڭ ومىرگە كەلۋىن تۇسىرۋشىلەرى كەزدەيسوق جاعدايمەن بايلانىستىرادى. 1968 جىلى «موسفيلمدە» شىتىرمان وقيعالى ەكى فيلم ستسەناريىن قىسقارتىپ تاستاعان. دەگەنمەن, سونداي جەلىمەن باسقا تۋىندى جاساۋ كەرەك دەگەن مىندەت قويىلىپ, ستسەناريشى ۆالەنتين ەجوۆقا («سولدات تۋرالى باللادا» اۆتورى) ءتيىستى تاپسىرما بەرىلگەن. كينوعا ارقاۋ بولارلىق دەرەك ىزدەگەن ول ازامات سوعىسى ارداگەرىنەن قاشىپ بارا جاتقان باسماشىلاردىڭ ايەلدەرىن شولدە قالدىرىپ كەتكەن وقيعاسىن ەستىگەن. سونىڭ جەلىسىمەن العاشىندا ستسەناري اتاۋى «گارەمدى قۇتقارىڭدار» اتاۋىمەن جازىلىپ, كينو العاشىندا «ءشول», «باسماشىلار» اتاۋىمەن تۇسىرىلگەن.* * *1969 جىلى قاڭتاردا كينوستۋديا جەتەكشىسى گ.چۋحراي تۇسىرىلگەن ماتەريالدار ساپاسىز, قارجى ارتىق شىعىندالدى, جۇمىس توقتاتىلۋى مۇمكىن دەپ ۆ.موتىلگە شۇيلىككەن. تەك, مەملەكەتتىك كينو كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باسكاكوۆتىڭ «ءوندىرىستى اياقتاۋعا تۋرا كەلەدى» دەگەن شەشىمىنەن سوڭ عانا جوبا امان قالعان. وسىدان كەيىن توپ تاڭداۋى بايرامالي توڭىرەگىنە تۇسكەن. سول جىلدىڭ كوكتەمى جاۋىندى بولىپ, قاراقۇم بەتىن جاسىل ءشوپ جاۋىپتى. موتىل اينالانى تىكۇشاقپەن شارلاسا دا قاجەتتى ورىن تابا الماعان. سوندا كومەككە اسكەر جۇمىلىپ, جاۋىنگەرلەر ساناۋلى كۇندەردە شولدەگى بالەن شاقىرىمنىڭ ءشوبىن وتاپ بەرگەن.
اڭگىمەلەسكەن
جانعالي حاسەنوۆ.