مەنىڭ قولىما تاياۋدا جازۋشى جولتاي ءالماش ۇلىنىڭ “كۇلكى مەن كوز جاسى” دەگەن رومان-ديلوگياسى ءتيدى. (“ارىس” باسپاسى, الماتى, 2007 ج) كولەمى اجەپتەۋىر, بەس ءجۇز بەتتەن اسىپ جىعىلادى. بىراق قاي كەزدە دە كىتاپ كولەمى ساپا كورسەتكىشى بولا الماعان, بولمايدى دا. ايتسە دە ەكى كىتاپتان تۇراتىن بۇل روماندى قولىما ۇستاي وتىرىپ, از-كەم ويلانىپ قالدىم. بۇگىنگىدەي كىتاپ وقۋعا ىقىلاس تىم تومەندەپ تۇرعان الماعايىپ زاماندا وسىنشاما كوسىلۋ, توگىلە سىلتەۋ قاجەت پە ەدى؟ از كولەممەن دە كوپ نارسەنى اڭعارتۋعا بولماس پا! قالامگەردىڭ لىقسىپ توگىلگەن, ءبىر بەتتەن ەكىنشى بەتكە ەرىكسىز اۋىسىپ وتىراتىن قانداي سونى, وزگەشە ويى بار؟ نە تۋرالى جازدى؟ نەنى ايتپاق بولدى؟ كىتاپتى قولىما ۇستاعاندا مەنى وسى ويلار تولعاندىردى. وقي باستادىم. باستادىم دا, اياقتاۋ, تۇگەل وقىپ شىعۋ كەرەك ەكەن دەدىم.
كىتاپتىڭ سوڭعى بەتىن جاپقان ساتتە تۇسىنگەنىم, جازۋشى ادەبيەت الەمىندە ەشكىم ايتپاعان, ەشكىم جازباعان سونى وقيعا ىزدەپ, باس قاتىرماعان. ءبارى دە بەلگىلى ءجايت. سوناۋ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس كەزەڭىنەن باستاپ, 1937-1938 جىلدارداعى رەپرەسسيا سويقانى سول قالپىمەن شىعارماعا وزەك ەتىپ الىنعان. بىلايشا قاراعاندا, جاڭالىق جوق دەۋگە دە بولاتىنداي. بىراق ۇڭىلە قاراساڭىز, جولتاي ءوزى تاڭداعان كەزەڭ شىندىعىن باسقالارعا ەلىكتەمەي, وزىنشە تۇيىندەگەن.
جازۋشىنىڭ, ەڭ الدىمەن, ءبولىپ ايتارلىق ۇتىمدى كونتسەپتسياسى مىنادا. ول قاراتاۋ مەن سىر بويىندا الاڭسىز كۇي كەشىپ جاتقان بايلار اۋلەتىنىڭ مامىراجاي ءومىرىنە كەنەتتەن كەڭەس توڭكەرىسىنىڭ كەلىپ كيلىگۋىن ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ جان قينالىسى مەن ازابى ارقىلى ادەمى كەستەلەيدى. رومان كەيىپكەرلەرى وزىنە دەيىنگى جازىلعان بىرقاتار روماندارداعىداي توڭكەرىستى, جاڭا قوعامدى قول سوعا قارسى العان جوق, قايتا ۇركە قارادى. قوستاۋىنان گورى كۇدىگى باسىم بولدى. “جاڭا, جايلى ءومىر بۇلايشا بايلارعا, ءدۇنيەسى بار كىسىلەرگە قىسىم جاساۋ ارقىلى, قورلىق كورسەتۋ ارقىلى ورناماۋى كەرەك” دەپ ويلايدى وسىنداعى باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى – جاس مىرزا جاسىباي.
وسىلايشا ءارى-ءسارى كۇيدە نە جاڭا ۇكىمەتكە ءبىرجولا بەرىلىپ كەتە الماي, نە باسقا ءبىر ايلا ىستەي الماي باسى قاتىپ جۇرگەن باي اۋلەتىنىڭ جاس لەگى “ەلدەن كەتۋ كەرەك, ايتپەسە, بۇلار بىزگە بۇدان دا زوردى كورسەتەدى” دەپ كۇڭىرەنەدى. ال ەكىنشى توپ, ەرەسەك توپ “جوق, تۋعان جەردەن كەتۋگە بولمايدى” دەپ كەلەلى كەڭەسكە شاقىرادى.
وسىنداي ەكىۇداي كوڭىل-كۇيمەن باستالعان پسيحولوگيالىق تارتىس ءبىر ءسات تە باسەڭسىمەي, روماننىڭ اياعىنا دەيىن جالعاسىپ جاتادى.
ال ەندى رومانداعى نەگىزگى جەلىلەر تۋرالى توقتالا ءسوز ەتەر بولساق, ونىڭ سالاسى سان الۋان. بولەك-ءبولەك, تاراۋ-تاراۋ ويلار كەسەك-كەسەك بولىپ كورىنەدى. “بايلىقتىڭ بۋى” اتتى ءبىرىنشى كىتاپتا ءتورت ءبولىم, “قاراشانىڭ قاھارى” اتتى ەكىنشى كىتاپتا ءتورت ءبولىم بولىپ تارقاتىلىپ, جالعاسىن تاپقان دا, ءار بولىمگە وزىنشە جۇك ارتىلعان. ەڭ باستىسى, رومان شيراتىلا ءورىلگەن تارتىسقا قۇرىلعان. وعان مىسال ەتىپ الارلىق جايلار دا بارشىلىق.
ەڭ الدىمەن – جازۋشى ءوز رومانىندا اكە مەن بالا تاقىرىبىنا بارا وتىرىپ, ونى وزگە قىرىنان بايان ەتكەن. تاپتاۋرىن ويدان, وقيعادان, تارتىستان قاشقان. ايتالىق, رومانداعى باس كەيىپكەرلەر نارشا باي مەن ونىڭ ۇلى جاسىباي ەكەۋىنىڭ بەينەسى بارىنشا انىق ايشىقتالادى. ەلۋدەن ەندى اسقان باي نارشا بۇكىل دۇنيە-م ۇلىك پەن جيعان بايلىقتان بىرتە-بىرتە باس تارتا باستايدى. ونىسىن جاسىرماي, اشىق ايتادى. ءتىپتى ءوزى تۇرعىلاس بايلار قوساي, شاراي, دەلەۋلەر ونى تۇسىنە الماي قينالادى. قوساي: “داۋلەتتەن قاشىپ, ىرىستى ۇركىتىپ ءجۇرسىز” دەپ كىنالايدى. بىراق نارشا ءوز دەگەنىنەن اينىمايدى. بۇل – باي مەن باي اراسىنداعى پسيحولوگيالىق قاقتىعىس. ءبىرى – بايلىقتى باق سانايدى, ال ەكىنشىسىنىڭ – حالىقتى ەكىگە جارعان سول شىرىك دۇنيەدەن جۇرەگى اينيدى. مىنە, وسىنداي سەبەپ-سالدارمەن نارشا مەن قوساي اتتى بايلاردىڭ اراسىنا سىزات تۇسەدى, ەكەۋى ەكى باعىتقا بۇرىلىپ, ارالىق بايلانىس كۇردەلەنىپ, ارتى تارتىسقا ۇلاسادى. ول ول ما, بۇل از دەسەڭىز, ەندى بىرتە-بىرتە رومان ورتاسىندا باي نارشا مەن ونىڭ ۇلى جاسىباي ەكەۋى اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك بوي كورسەتە باستايدى. جاسىباي “اكە, ءسىز ماڭداي تەرىمىزبەن جيعان بايلىقتان باس تارتامىن دەيسىز, وسى دۇرىس پا” دەپ قيعىلىق سالادى. نارشا ۇلىنا كىسى بايلىقپەن قاي مۇراتىنا جەتكەن, ول وزىڭە قاسىرەت بولىپ تونسە, ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەپ وزىنە قارسى سۇراق قويادى.
اكە مەن بالا اراسىنداعى كوزقاراس الشاقتىعى وسىلايشا باستالىپ, ۋشىعا بەرەدى. ءبىرى داۋلەتتەن تازارۋدى, ەكىنشىسى ونى قالايدا ساقتاپ قالۋدى ويلايدى. ەلدە كەڭەس وكىمەتى ورناپ, كولحوزداستىرۋ ناۋقانى قىزۋ قولعا الىندى. بايلاردىڭ مالىن تىزىمدەگەن ءھام كۇشتەپ الۋدى كوزدەگەن كامپەسكە ناۋقانى كيلىكتى. شولاق بەلسەندىلەر (تاقىر, بادىراق, بەيسەن) وسى جاعدايدى پايدالانىپ, بۇرىننان ءوشى بار نارشا ۇرپاعىنا تىرناق باتىرا باستايدى. ار-نامىسىنا تيەدى. مىنە, وسى كەزدە نامىسقوي جاسىباي اكەسىنە “جوق, ءبىز بۇل ەلدە ەندى قالا المايمىز, ءبىز باسقا جاققا كوشۋىمىز كەرەك” دەيدى.
باي نارشانىڭ:
– بالام-اۋ, اباقتىدان, تاعى دا باسقا ءبىر جەرلەردەن قاشۋعا بولادى, بىراق تۋعان جەردەن قاشپايدى عوي, – دەگەن سوزىندە اششى زاپىران جاتىر. بۇل ءبىر جاعىنان, امالسىزدىقتىڭ ءسوزى بولسا, ەكىنشى جاعىنان – ەلدى, جەردى قيماۋ, تۋعان توپىراققا دەگەن ىستىق ىڭكارلىك!
مەن ءسوز باسىندا تۋعان جەر قاسيەتى تۋرالى, ونى قاي كەزدە دە ۇلت زيالىلارى قادىر تۇتقانىن بەكەر ايتىپ وتكەم جوق. جازۋشى جولتاي ءالماش ۇلى وسى ۇلى يدەيانى اۋەلەتە كوتەرىپ, استارلاي جەلىلەپ, بۇكىل روماننىڭ ءون-بويىنا وزەك ەتىپ الىپتى.
جۇرەك تولقىتارلىق ەڭ شەشۋشى ەپيزود – باي نارشانى تىڭداماي, ءوز دەگەنىمەن باسقا ەل اسىپ كەتكەن ۇلى جاسىبايدىڭ ەڭ سوڭىندا قورلىق كورىپ, ەت جاقىندارىنان ايىرىلىپ, ازەر دەپ تۋعان جەرگە قۇر ءسۇلدەسىن سۇيرەتىپ جەتۋى. ورالعان ءساتتە تۋعان توپىراقتان كەشىرىم سۇرايتىن كەزى. جازۋشى وسى كورىنىستى وتە تاپقىر, ادەمى جىمداستىرىپ, اياقتاي بىلگەن. وعان كىتاپتاعى مىنا ءبىر ءۇزىندىنى مىسال ەتۋگە بولادى:
“...ەھ, شىركىن قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق” دەگەن راس-اق. بار قازىنا الىستا ەمەس, ءوز اكەسىندە ەكەن. سونى كورە تۇرىپ, كوڭىلگە تۇيە الماعانى... ء“سىز ەسكىنىڭ ىزىمەن جۇرەسىز, ءبىز جاڭا جول ىزدەۋشىلەرمىز” دەپ كەۋدە قاقتى-اۋ وعان. “ۋاقىتقا, زامانعا ۇڭىلە ءبىلۋ كەرەك” دەگەنى شە! “ۋاقىتقا ۇندەسە الماساڭ, كوش سوڭىندا قالىپ قوياسىڭ, ەسكى جىرىڭىزدى نەگە ايتا بەرەسىز” دەپ بەتتەن العانى شە!..
اكە قادىرىن, استە, ەشبىر ۋاقىتتا ءوز بالاسى تۇسىنگەن ەمەس. ەشقاشان دا... تۇسىنەر ەدى-اۋ, وعان ءوز كەزىندە قۇلاق تۇرەر ۇرپاق بار ما. جاستىق جەلىك دەيمىز بە, جوق بولماسا باسىلماعان كوڭىل دەيمىز بە, نە كەرەك, اكە دە ارماندا, بالا دا ارماندا... ءومىر ءوستىپ وتە بەرەدى, وتە بەرەدى. سەن اكەڭدى كەش ۇعاسىڭ, ال سەنىڭ بالاڭ سەنى كەش ۇعادى. ال ونىڭ بالاسى ونى كەش ۇعادى. وسىلاي. ءومىر زاڭى وسىلاي.
وسى كۇنى جاسىبايدىڭ كەۋدەسىن الدەبىر ۇرەي بيلەپ العان. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءسال نارسەدەن سەكەم الا بەرەدى. ءتىپتى ءتۇس ەكەش, تۇستەن دە قورقاتىن بولىپ ءجۇر”.
اكە مەن بالا اراسىنداعى تارتىس قازاق, ورىس, ءتىپتى الەم ادەبيەتىندە دە از جازىلعان جوق. ي.تۋرگەنەۆتىڭ “اكەلەر مەن بالالار”, م.اۋەزوۆتىڭ “اباي جولى” روماندارىندا بۇل سالا, اسىرەسە, ادەمى ايشىقتالعان. ايتكەنمەن, جولتايدىڭ اكە مەن بالا تاقىرىبىندا وزىندىك قولتاڭباسى ايقىن سەزىلەدى. اقىلى تولىسقان كىسى كورەگەن, ال جاس ادام قالاي دەگەندە دە قىزۋقاندى. جاسىباي – سونداي بەينە. نارشا – ويلى, سالاۋاتتى, سەزىمتال قاريا. جانە ونىڭ ويى مەن ءسوزى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە دۇرىستىققا اينالعان.
ج.ءالماش ۇلىنىڭ بۇل كىتابىندا تاراۋ-تاراۋ تاقىرىپتار ءوزىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان جۇگىمەن كورىنىپ, داميدى. جاقسى مەن جامان, وتىرىك پەن شىندىق, ەكىجۇزدىلىك پەن ءادىلدىك ىسپەتتى كىسىنىڭ ارقيلى قاسيەتتەرى ءاربىر كەيىپكەر ارقىلى وزىنشە ءوربيدى.
ەندى جازۋشىنىڭ ءستيلى تۋرالى ەكى اۋىز ءسوز.
روماندا سالقىنقاندى بايانداۋ مەن وقتىن-وقتىن كەيىپكەر مىنەزىنە وراي شالقىپ, توگىلىپ كەتەتىن تۇستار بارشىلىق. ونىڭ ءوزى وقيعامەن كىرىگىپ تۇر, ەش ارتىقشىلىق بايقالمايدى. اسىرەسە, قاداپ ايتارلىعى – جولتاي ءسوز سيقىرىن تۇسىنەدى. سوزگە جان بىتىرە الادى. ءسوزدى ويناتا بىلەدى. ونىڭ مۇنداي ەرەكشەلىگى – كەيىپكەرلەر اراسىنداعى ديالوگتاردا تەز-اق بايقالادى.
جالپى, قالامگەردىڭ وبراز سومداۋداعى كوركەمدىك ءتاسىلى دە ءوز الدىنا ءسوز ەتۋگە تۇرارلىق. اسىرەسە, روماننىڭ ەكىنشى كىتابىنداعى جارقىراپ كورىنەتىن قالدان بالۋان بەينەسى وتە ايشىقتى, وتە نانىمدى. تۋعان جەردەن قاشىپ شىعىپ, وزبەكستانعا, ودان تاجىكستانعا اسىپ كەتكەن جاسىبايدىڭ جولى اقىرى كەسىلىپ, ۇلى قالدان جانە ەكى-ءۇش باۋىرىمەن قايتادان قازاقستانعا, ونىڭ ىشىندە قارلاگ-كە كەلىپ تۇسەدى. مىنە, وسى ساياسي جەر اۋدارىلعاندار مەكەنىندەگى بالۋان قالداننىڭ قازاقى ءمىنەزبەن, باتىرعا ءتان اڭقاۋ دا البىرت مىنەزبەن, اشۋعا مىنسە تاۋ قوپارار ءدوڭ مىنەزبەن جارقىراپ كورىنۋى – تارتىمدى وقىلادى. وسى كەيىپكەردى م.اۋەزوۆتىڭ “اباي جولىنداعى” بازارالى, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ “قان مەن تەرىندەگى” كالەنگە دە ۇقساتۋعا بولار ەدى, الايدا جازۋشى قالداننىڭ قيمىل-قوزعالىسىنا تەك باتىرلىق, بالۋاندىق مىنەز عانا ەمەس, اقىل-پاراساتتى دا مولىنان ارالاستىرعان. سوسىن دا قالدان وزگەشە وبراز. ونىڭ ءىس-ارەكەتىنەن سەنىمدى ءومىر سۋرەتى الدىڭىزعا تارتىلادى. وندا جازۋشىنىڭ وزىنە ءتان شەبەرلىگى انىق بايقالىپ تۇر. تاعى ءبىر توقتالا كەتەر كەسەك بەينە – ول اقسىرعا. مۇنداعى اقسىرعا – اقىل-پاراساتى مول, قيىن جەردە جول باستاي بىلەتىن اقىلگوي, اشۋدى اقىلعا جەڭدىرە بىلەتىن مەيىربان انا. جازۋشى وسى وبراز ارقىلى حح عاسىر باسىنداعى قيىن-قىستاۋ كۇندەردەگى قازاق انالارىنىڭ پاراساتتى بەينەسىن وزىنشە سومداي العان. ونىسى ءوز رەتىندە وتە اسەرلى, تارتىمدى شىققان.
روماندى وقۋ بارىسىندا بايقاعانىمىز – جازۋشى كوركەم دۇنيە جازۋدىڭ قۇپيا كىلتىن جاپ-جاقسى مەڭگەرگەن. ءبىز جولتايدىڭ بۇرىن-سوڭدى جارىق كورىپ كەلە جاتقان “جەتىم جۇلدىزدار”, “پەندە مەن پەرىشتە”, “نايزاشىڭ” “سۇلۋدى ءسۇيۋ” ىسپەتتى اڭگىمە-حيكاياتتار جيناعىمەن دە, “ويانعان ۇرپاق” رومانىمەن دە ازداپ تانىس ەدىك. ول شىعارمالارىندا دا قالامگەردىڭ اياق الىسى, كوركەمدىك ءتاسىلى جاپ-جاقسى كورىنىپ تۇراتىن.
ال مىنا روماندا سول جەتىستىكتەر بارىنشا جەتىلدىرىلگەن. كوركەمدىك بيىك دارەجەگە كوتەرىلگەن. ناتيجەسىندە, ومىرگە ءتاپ-ءتاۋىر كوركەم تۋىندى كەلىپ وتىر.
جازۋشىنىڭ بۇل جاڭا رومانى ەل مەن جەر تۋرالى ءھام ادامدار تۋرالى تولعاۋ. ول از دەسەڭىز, – بۇل كىتاپ جەر كيەسى, ەل كيەسى تۋرالى ويلاندىراتىن, تولعاندىراتىن شەرلى جىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا – كيە تۋرالى ءافسانا.
كيەنى ۇمىتۋعا بولمايدى, وندا ءبارىنەن ايىرىلعانىڭ. كيەسىز جىلدارعا كيلىگىپ, جارالى جۇرەكپەن ءبۇگىنگە جەتتىك قوي. كيەمىزدى قايتارا الدىق پا؟
جولتايدىڭ كىتابىنىڭ سوڭعى پاراعىن وسىنداي قيىن ساۋالمەن جاپتىق.
الدان سمايىل, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.