اشىعىن ايتساق, سىربويىلىق ديقاندار سۋ ازابىن جىلما-جىل تارتۋمەن كەلەتىن. ەرتە كوكتەمدە سۋ تاسقىنى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا داريا سۋى كەز كەلگەن كانالدار مەن جىرالارعا, شابىندىقتار مەن جايىلىمدىقتارعا جىبەرىلەتىن. وكىنىشتىسى سول, بىرىنشىدەن, بۇل جەرلەر, ياعني جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتار سورلانىپ, ىسكە اسپاي قالسا, ەكىنشىدەن ەرتە كوكتەم ايلارىندا تازالانۋعا ءتيىس كانالدارعا دۇرە ءتيىپ, تازالانباي, ەگىس كولەمى كۇرت ازايىپ كەتەدى. ەگىستىك جەر ازايدى ەكەن, كۇرىش ءونىمى دە ازايادى. وسىنداي قينالعان كەزدەردە سىربويىلىقتار سىرداريا سۋىن رەتتەيتىن ءبىر امال تابىلاتىن بولار دەگەن بولجامعا كۇدىكپەن ەمەس, ۇمىتپەن قاراۋشى ەدى.
ايتسا ايتقانداي, وتكەن جىلى ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قۇرىلىسى باستالىپ, اعىمداعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەلى جاتىر. بۇل قۇرىلىستىڭ سالىنۋى سىر ءوڭىرىنىڭ عانا ەمەس, وڭتۇستىك ايماق تۇرعىندارىنىڭ اياق سۋ ماسەلەسىنىڭ تۇكپىلىكتى شەشىلۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعانىنا حالىق ءدان ريزا.
جاسىراتىنى جوق, كەزىندە كوكساراي سۋ توسپاسى توڭىرەگىندە ارقيلى اڭگىمەلەر ءوربىپ, ءبىرقاتار تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە بولدى. وسىنىڭ اسەرىنەن, ياعني 1998 جىلى قۇرىلىسى جوسپارلانعان سۋ رەتتەگىشى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەيىنگە ىسىرىلا بەرگەن. راس بولسا, سوڭعى 10 جىلدا كوكسارايعا قاتىستى 9 قاۋلى قابىلدانىپتى. كوكسارايدىڭ قاتار جاتقان ەكى ايماق – وڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىستارىنا تيگىزەر پايداسى مەن تارتتىرار زالالى جايلى تالاس جىلدان-جىلعا سوزىلعان. دەسە دە ءبىزدىڭ ەلمەن كورشىلەس – قىرعىز بەن وزبەك ەلدەرىنە قاراعاندا ورتاق نەسىبەدەن قاعىلىڭقىراپ كەلگەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن ستراتەگيالىق نىسان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. اينالىپ كەلگەندە تالاس-تارتىستان ەلدىك ءماسەلە ۇستەم بولىپ, وتكەن جىلدان باستاپ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ارىس اۋدانى اۋماعىنان كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. سونىمەن ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويىلىپ, حالىقتان لايىقتى باعاسىن الدى.
بۇگىندە كوكساراي سۋ قويماسىندا جينالعان سۋ كولەمى 412 ملن. تەكشە مەترگە جەتىپ وتىر ەكەن. الدىن-الا جوسپارلانعانداي, وسى ناۋرىز ايىندا وعان بولىنەتىن سۋ كولەمى تاعى دا ۇلعايتىلماق. وسىلايشا اعىمداعى جىلى كوكسارايداعى سۋ كولەمى 1 ملرد. تەكشە مەترگە جەتپەك. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, سۋ رەتتەگىش قۇرىلىسى تولىق ىسكە قوسىلعاندا ول 3 ملرد. تەكشە مەتر سۋ سىيدىرماق.
كوكساراي سۋ توسپاسىنىڭ راحاتىنا بۇگىندە كورشىلەس قونىس تەپكەن قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارى بولەنىپ وتىر. كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ سالىنۋى سىرداريا وزەنى جاعالاۋىنا قونىستانعان ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتسە, كولدەر مەن سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق, قايتقان تەڭىزگە تولاسسىز سۋ جىبەرىپ, كىشى ارالدى قايتا الىپ كەلمەك.
سونىمەن كەزىندە ەلباسى ايتقانداي, “كوكساراي – قىزىلوردا ەلى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جوبا”.
– ەلباسىنىڭ دانا باسشىلىعى ارقاسىندا كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قۇرىلىسى ىسكە قوسىلادى دەگەن اڭگىمە ەستىدىك. ول قىزىلوردا وبلىسى حالقىن كوكتەمدەگى سۋ تاسقىنىنان قۇتقارا وتىرىپ, جازدا سۋ تاپشىلىعىنا سوقتىرمايدى ەكەن دەگەن جاڭالىققا ءبىز دە وبلىس تۇرعىندارىمەن ءبىرگە قۋانىپ جاتىرمىز. وسىنداي قيىن جاعدايدىڭ كۇرمەۋىن شەشۋگە بەل شەشە كىرىسكەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇتىمدى شەشىمىنە ايتار العىسىمىز شەكسىز, – دەيدى “شيەلى اۆانگاردى” جشس ديرەكتورى ا.ءجۇمادىلدا.
“م.شامەنوۆ” جشس ديرەكتورى راحىمباي دالداباي ءوز ويىن بىلايشا جەتكىزدى:
– جۋىردا كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ىسكە قوسىلادى دەگەن جاقسى حاباردى الىپ, قىزىلوردالىق ەگىنشىلەر قاتتى قۋانىپ وتىر. ءويتكەنى, كوكساراي سالىنۋى ارقىلى قىزىلوردا وبلىسى جىل سايىن سۋ باسىپ قالۋ قاۋپىنەن ءبىرجولاتا ارىلاتىنى, سىرداريا وزەنى ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق-شارۋاشىلىق احۋالى جاقسارىپ, جاز مەزگىلىندەگى سۋ جەتىسپەۋشىلىك ءماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلەتىنى, كوكتەم-جاز مەزگىلىندەگى سۋ اعۋ جانە ساقتاۋ رەجىمدەرىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى بەلگىلى.
سول جىلدارى كوكساراي سۋ قويماسىن سالۋ جونىندە ەلباسىنىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسى جەكە ءوزىمدى قاتتى قۋانتتى جانە بۇل ۇتىمدى شەشىم بولدى. “كوكساراي” سۋ قويماسى قۇرىلىسىنىڭ تەزىرەك ءبىتۋىن اۋىل بولىپ تىلەپ وتىرمىز.
ءتۇيىن:
كوكسارايدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ستراتەگيالىق نىسان رەتىندە دە سالماعى باسىم. توقسانىنشى جىلداردان كەيىن جۇرگىزىلگەن مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردە توقتاعۇل سۋ قويماسىن يرريگاتسيالىق جۇيەدەن ەنەرگەتيكالىق ۇستەمدىك قۇرالىنا اۋىستىرىپ العان قىرعىز ەلىنىڭ تالاي تالاپتارىن ورىنداۋعا تۋرا كەلگەنى بەلگىلى. ءاۋ باستا 1 ملن. گەكتارلىق القاپتى سۋلاندىرۋعا ارنالعان توقتاعۇلدان جىلىنا 5 ملرد. كۆت. ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ماقساتىندا جازدا تومەنگى ەلدى سۋدان قاعىپ, قىستا ارتىق سۋدى ەڭىسكە قۇلاتا سالاتىن ولاردىڭ بۇل تىرلىگى حالىقارالىق تالاپتارعا قايشى كەلسە دە كونۋگە تۋرا كەلدى.
ەڭ باستىسى, كوكسارايعا كوكتەمدە ارناداعى ارتىق سۋدى جيناپ, الا جازداي اياقسۋدان تاپشىلىق كورەتىن سىر ديقاندارىن قاجەتتى مولشەردە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
جىل سايىن ەرتە كوكتەمدە سۋ تاسقىنىنان ابىگەرگە تۇسەتىن سىربويىلىقتار قاۋىپتەن ايىعىپ, كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا قۇلشىنا كىرىسىپ تە كەتتى. سول ءۇشىن دە قىزىلوردالىقتاردىڭ ەلباسىنا دەگەن اق العىستارى شەكسىز.
ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى.