ءبىز “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن ورىنداي وتىرىپ, العاشقى ونجىلدىققا باعدارلاما جاساپ, ونى تامامدادىق. ەندىگى باعدارىمىز ستراتەگييانىڭ كەلەسى ونجىلدىعىنا قاراي قادام جاساۋ بولىپ تابىلادى.
***
ون جىلدا 600-دەن استام مەكتەپ, 400-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى, 350 مىڭ وتباسى – شامامەن 1,2 ميلليون ادام تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزدى. 32 مىڭ شاقىرىم جولدار سالىندى جانە ءجوندەلدى.
***
اگروونەركاسىپ كەشەنىنە دە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كومەكتەر كورسەتىلىپ, مەملەكەت ۇلەستىك قۇرىلىستى اياقتاۋ ءجونىندەگى بارلىق شىعىنداردى ءوز موينىنا الدى.
ەل ەلدىڭ ءتۇبى ءبىر, ەر ەردىڭ تىلەگى ءبىر دەمەكشى, ءبىز وسىلايشا قۋاتتى دا تابىستى مەملەكەتكە اينالىپ, ءوزىمىزدىڭ باستامالارىمىز ارقىلى جوعارى حالىقارالىق بەدەلگە يە بولىپ وتىرمىز. ءسويتىپ, قازاقستان جاسامپازدىق قۋاتىمەن دۇنيە جۇزىندە داڭقى ارتقان مەملەكەت رەتىندە تانىلىپ ۇلگەردى. بيىلعى جىلى قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى دە سونىڭ ايعاعى.
ءبىز “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن ورىنداي وتىرىپ, العاشقى ونجىلدىققا باعدارلاما جاساپ, ونى تامامدادىق. ەندىگى باعدارىمىز ستراتەگييانىڭ كەلەسى ونجىلدىعىنا قاراي قادام جاساۋ بولىپ تابىلادى. جولداۋدىڭ ءسوزى – ءومىردىڭ ءوزى دەمەكشى, ەلباسىنىڭ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى حالىققا جولداۋى دا وسىعان ارنالعان.
1997 جىلى ءبىز “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن قابىلداپ, ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كۇن ءتارتىبىن, باستى ماقساتتار مەن باسىمدىقتارىن قالىپتاستىرا بىلدىك. كەيىن ولار 2010 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردا قيسىندى تۇردە دامىتىلدى.
ءسويتىپ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, ءبىراز ءناتيجەلەرگە دە قول جەتكىزىپ ۇلگەردىك. ەلىمىزدەگى ورتاشا ايلىق جالاقى 5 ەسەگە, ال زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 3 ەسەگە ءوستى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن از تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى 4 ەسەگە, ياعني 50 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن ازايدى.
ەلباسى ەل حالقى سانىنىڭ 2020 جىلى 10 پايىزعا ءوسۋى ءۇشىن مەملەكەت بارلىق قاجەتتى جاعدايلاردى جاسايتىندىعىن ايتتى. سوندىقتان ول 2020 جىلعا قاراي جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 5 پايىزدان, ال تابىستارى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن ءتومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 8 پايىزدان اسپايتىن بولسىن دەگەن مىندەت قويدى.
ال 2015 جىلعا قاراي بازالىق زەينەتاقى تولەمدەرىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى كولەمىنىڭ 60 پايىزى دەڭگەيىنە دەيىن ءوسىرىپ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مولشەرىن 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,2 ەسە ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بىلتىرعى جىلى زەينەتاقىلار, شاكىرتاقىلار, بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىلارى 20 پايىز ءوسىرىلدى, ال الەۋمەتتىك ءجاردەماقىلار ورتا ەسەپپەن 9 پايىزعا ارتتى. بيىلعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن زەينەتاقىلاردى 1 قاڭتاردان باستاپ, ال شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەتتەگىلەرگە ەڭبەكاقىلارىن 1 شىلدەدەن باستاپ 25 پايىزعا ءوسىرۋ قاراستىرىلعان بولاتىن, الايدا, وتكەن جىلعى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ وڭ سەرپىنى شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەتتەگىلەردىڭ ەڭبەكاقىلارىن ءۇش ايعا بۇرىن, ياعني بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ ءوسىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋ ءۇشىن ەلباسى ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى.
جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 6,3 پايىزدى قۇرادى, ال بۇل داعدارىسقا دەيىنگى ۋاقىتتاعىدان تومەن. جۇمىسپەن قامتۋ ستراتەگياسىنىڭ ارقاسىندا ەلدە 400 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
حالىق دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى دە جاقسارىپ قالدى. كۇتىلەتىن ءومىر ۇزاقتىعى 65 جاستان 68 جاسقا دەيىن ۇلعايتىلدى, انا ءولىمى ەكى ەسەگە ازايدى, ال بالا تۋ ءبىر جارىم ەسەگە ءوستى. دەگەنمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن سالۋ جانە جابدىقتاۋ, كادرلاردى دايارلاۋ, سالاماتتى ءومىر سالتى ءجونىندەگى مەملەكەتتىك شارالار كەشەنى 2020 جىلعا قاراي انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسە تومەندەتىپ, جالپى ءولىمدى 30 پايىزعا ازايتىپ, تۋبەركۋلەز بەن اۋرۋدى 20 پايىزعا قىسقارتۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, ەلباسى بۇل رەتتە ءومىر ءسۇرۋدىڭ كۇتىلەتىن ۇزاقتىعى 72 جاسقا دەيىن ۇلعايادى دەپ اتاپ ءوتتى.
ون جىلدا 600-دەن استام مەكتەپ, 400-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى, 350 مىڭ وتباسى – شامامەن 1,2 ميلليون ادام تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزدى. 32 مىڭ شاقىرىم جولدار سالىندى جانە ءجوندەلدى, بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق جولدارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى.
بىلەك ءتۇر دە ەڭبەك ەت دەپ “جول كارتاسى-2009” باعدارلاماسىن تابىستى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا ەل اۋماقتارىندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندە 800-دەن استام جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. سونىمەن قاتار, 737 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى, 1029 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى, 284 شاقىرىم جىلۋ تراسساسى, اۆتوجولدار, ءجۇزدەگەن مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى ءجوندەلدى. ءار اۋىلعا دەيىن جەتكەن مۇنداي اسا ماڭىزدى جۇمىس تۇڭعىش رەت ءجۇرگىزىلىپ وتىر.
ەندىگى تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى تالاپ, ول تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ ساياساتىن جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل رەتتە ەلباسى ازاماتتاردىڭ, تۇرعىن ءۇي جيناق بانكىنىڭ, مەملەكەت پەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ تەڭ قۇقىلى ارىپتەستىگى قاعيداتىن پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. جانە بيىلعى جىلى ۇكىمەتكە “جول كارتاسى-2009” جوسپارى بويىنشا باستالعان تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتور نىساندارىن قايتا جاڭعىرتۋدى, ال 2011 جىلى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جوسپارىن جاساۋدى تاپسىردى. شاعىن قالالاردا حالىقتىڭ 100 پايىزى ءۇشىن ساپالى سۋ قولجەتىمدى بولۋى تيىستىگىن قاداپ ايتتى.
كەلەسى قادام – ەلدى جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدا 2020 جىلعا قاراي قالالىق, سول سياقتى اۋىلدىق جەرلەردەگى بارلىق بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ءتاربيە بەرۋ جانە وقىتۋمەن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى ماقساتتا ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى وقىتۋمەن جانە ءتاربيەمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان “بالاپان” ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋ تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار, 2020 جىلعا قاراي ورتا ءبىلىم بەرۋدە 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
استانا قالاسىندا قۇرىلىپ جاتقان بىرەگەي وقۋ ورىندارى “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت”, “ارناۋلى قور” جانە قازىرگى جۇمىس ىستەپ جاتقان “ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر” سەكىلدى جوبالاردىڭ ەرەكشە باسىمدىلىعىن ايتىپ, ولارعا ءوزىنىڭ ەسىمىن الۋىنا كەلىسىمىن بەردى.
بۇل جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اياسىندا استانادا بيىلعى جىلى ءۇش جاڭا عىلىمي ورتالىق قۇرىلاتىن بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر, اتاپ وتسەك, بۇل ءومىر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعى, ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى, ينجينيرينگ ورتالىعى.
وسى وقۋ ورىندارىنىڭ تولىق تۇردە جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ۇكىمەتكە ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, پارلامەنتكە ەنگىزۋدى جانە ەلدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالاارالىق جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. وعان قوسا, “عىلىم تۋرالى” جاڭا زاڭنىڭ ازىرلەنۋىن جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىنە دە بۇرىن-سوڭدى بولماعان كومەكتەر كورسەتىلىپ, مەملەكەت ۇلەستىك قۇرىلىستى اياقتاۋ جونىندەگى بارلىق شىعىنداردى ءوز موينىنا الدى.
اۋىل اياعىنان تىك تۇرىپ كەلەدى, جاڭا تەحنيكامەن جانە تەحنولوگيالارمەن جاراقتانۋدا. العاش رەت قازاقستان ازىق-ت ۇلىكتىك استىقتى ءىرى كولەمدە ەكسپورتتايتىن ەلگە اينالىپ, ۇن ەكسپورتىنان الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋعا جانە ەكسپورتقا ناقتى ۇلەس قوسا الاتىن جاعدايعا جەتتى.
اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنىڭ دامۋىنا, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا جانە قوعامداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدى جاقسارتۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. سەبەبى, اۋىلدىق جەرلەردە ەلىمىز حالقىنىڭ 47 پايىزى تۇرادى. وسى سالادا ەلدىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋعا ۇلتتىق قوردان 120 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. سونىمەن قاتار, الداعى ۋاقىتتا سالانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بيىلعى جىلدان باستاپ, مەملەكەتتىك سۋبسيديالار ىلعال قورىن ۇنەمدەۋگە باعىتتالعان تەحنولوگيالاردى قولدانعاندارعا عانا بەرىلەتىن بولادى.
بۇگىندە جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جاعادان الىپ تۇرسا دا, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى ۇدەمەلى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى.
سوڭعى ءۇش جىلدىڭ اسا قيىن داعدارىستىق شايقاسىندا ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسى قورعاۋعا الىنىپ, جۇيە قۇراۋشى بانكتەر ساقتالىپ قالدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە كوپ قيىنشىلىق كورگەن جوق. ءيا, بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار دەپ وسىنى ايت.
دەسە دە ەلباسى 2011 جىلى بيزنەستى تىركەۋگە جانە بيزنەستى ءجۇرگىزۋگە بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىنداردى 30 پايىزعا, ال 2015 جىلى تاعى دا 30 پايىزعا قىسقارتۋدى تاپسىرىپ, ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 40 پايىزعا دەيىن كوتەرىلۋى تيىستىگىن ايتتى. سەبەبى, ءبىز 2020 جىلى قازاقستان بيزنەس احۋالى ەڭ قولايلى دەگەن 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
ءبىز ەگەر جەدەل تۇردە ءارتاراپتاندىرۋعا قول جەتكىزەمىز دەسەك, الداعى ۋاقىتتا وڭىرلىك دامۋ رەفورمالارىن جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ەلباسىنىڭ 2020 ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى دە وسى جاڭا وڭىرلىك ساياسات بولىپ تابىلادى. سوندىقتان پرەزيدەنت ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋدى باستاۋ قاجەتتىگىن, ەلىمىزدىڭ باتىسىندا مۇناي-گاز سەكتورىن, حيميا ونەركاسىبىن, جابدىقتار ءوندىرىسى مەن كولىكتىك قۋاتتاردى, ال ورتالىقتا, سولتۇستىكتە, وڭتۇستىك پەن شىعىستا كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىن, اتوم, حيميا ونەركاسىبى مەن اگرارلىق يندۋستريانى دامىتۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتى. ال الماتى مەن استانادا بولاشاق ەكونوميكاسىنىڭ سەكتورى دامۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى جانە ىشكى سۇرانىس بازاسىنداعى سەكتورلاردى ءداستۇرلى يندۋستريالار جانىندا, سونداي-اق كادرلىق الەۋەتى بار الماتى مەن استانا قالالارىندا دامىتۋ قاجەتتىگىن دە ايتىپ ءوتتى.
بيىل ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن تويلايمىز. الايدا, ادام بەينەسىندەگى ايۋانداردىڭ تىرناعى سالعان جارا – ءتان مەن جان جاراسى ءالى تولىق جازىلعان جوق. بۇل جەڭىسپەن اياقتالعان ۇلى وتان سوعىسى – بىزگە تاعىلىمدى تاريح, ال وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن – قاسيەتتى ونەگە. جارالى جىلدار جاڭعىرىعى ەل باسىنا قاتەر تونگەن كەزەڭنىڭ كۋاگەرلەرى – ساۋساقپەن سانارلىقتاي سيرەپ قالعان مايدانگەرلەردىڭ كۇنى كەشەگىدەي جادىندا.
بۇل جەڭىس كۇنى مەيرامىن تويلاۋعا بايلانىستى سوعىسقا قاتىسۋشىلارعا جانە مۇگەدەكتەرگە جەڭىلدىكپەن جول جۇرۋلەرى ءۇشىن 300 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ءاربىر سوعىسقا قاتىسۋشى مەن سوعىس مۇگەدەگىنە بيۋدجەتتەن 65 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە ءبىر جولعى جاردەماقى تولەنەتىن بولادى. سونداي-اق, سوعىسقا قاتىسۋشىلار مەن سوعىس مۇگەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەن, ۇلى وتان سوعىسى ۋاقىتىنداعى قازا تاپقان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اتا-انالارى مەن جۇبايلارى, قازا بولعان سوعىس مۇگەدەكتەرى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن مۇگەدەكتەردىڭ جۇبايلارى, سوعىس جىلدارىنداعى تىل ەڭبەككەرلەرى دە ماتەريالدىق قولداۋسىز قالمايدى.
1991 جىلدان باستاپ ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز, ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزى قالاندى, قازاقستان تولىققاندى, شىنايى تاۋەلسىز مەملەكەتكە ءتان بارلىق باستى نىشاندارعا يە بولدى. ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسي جاعدايى, قۇقىقتىق احۋالى, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمى, ەكونوميكالىق جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, جاڭا سيپات الدى. قازاقستان قازاق حالقىنىڭ تاريحي-گەنەتيكالىق وتانى, اتامەكەنى ەكەنى قۇقىقتىق تۇرعىدا كونستيتۋتسيالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تولىق نەگىزدەلدى. قازاقستاندى تاۋەلسىز مەملەكەت, ەگەمەندى ەل رەتىندە الەمدىك قوعامداستىق تۇگەل تانىدى. رەسپۋبليكانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا الەمدەگى ەڭ ءىرى دەرجاۆالاردىڭ كەپىلدىگىن الۋعا قول جەتتى. حالىقتىڭ ساناسى ويانىپ, الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگى كۇشەيە ءتۇستى, بۇرىنعىداي پارتيا نە ايتسا, سوعان قۇلدىق ۇرىپ تۇراتىن قۇلاقكەستىلىكتەن ارىلدى. مەملەكەتتىك-ۇجىمدىق سانا, دۇنيەتانىم جەكەشىل دەربەس قوعامدىق سانامەن الماستى. ءيا, بەيبىت ەلدە بەرەكە بار دەگەن وسى. الايدا, مۇنداي جەتىستىكتەرگە جەتسەك تە, الداعى ۋاقىتتا ىستەيتىن جۇمىستار دا از ەمەس. ەندەشە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جولىندا تەر توگە ەڭبەك ەتەيىك.